هەندێك پێیانوایە بەرهەمهێنانی توندوتیژی ئایینی لە كۆمەڵگە لە قوتابخانە ئایینییەكان و كۆلیژەكانی شەریعە و زانستە ئیسلامییەكان سەرچاوە دەگرێت و هەندێك لە مامۆستایانی ئایینی كە گوتاری توند لە مزگەوتەكانەوە دەخوێنن، ئەوە دەرچووی ئەو قوتابخانە و كۆلیژانەن كە لە كوردستان بوونیان هەیە، ئەگەر قسەی ئەو خەڵكانە راست بێت، ئایا پسپۆڕان و زانایانی ئایینی ئیسلام چۆن سەیری ئەم پرسە دەكەن و بەرنامەیان چییە بۆ ئەوەی كارێك بكەن و سەرچاوەی بەرهەمهێنانی توندوتیژی بگۆڕن بۆ سەرچاوەی بەرهەمهێنانی خۆشەویستی و لێبووردەیی؟ ئایا ئەوەی فیكرەی توندوتیژی بەرهەم دەهێنێت لە كوردستان بوونی هەیە، ئەگەر هەیە چۆن مامەڵەی لەگەڵ بكرێت؟ بۆ قسەكردن لەسەر فیكری توندوتیژی و هەوڵدان بۆ نوێسازی و كرانەوە لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا، ئەم وتوێژەمان لەگەڵ د.حەسەن موفتی پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە فیقهـ و ئوسوڵی فیقهی ئیسلامی لە زانكۆی سەلاحەددین – هەولێر ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* زۆربەی چاودێران گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە دیاردەی تیرۆریستانی داعش، ئیسلامی ئیحراج كردووە، ئایا ئەو فیكرەی داعشی بەرهەمهێناوە لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟
- ئەو فیكرەی داعشی بەرهەمهێناوە سەرچاوەكەی فیكری سەلەفی ئوسوڵی خاریجی تەكفیرییە، مەترسیی ئەم فیكرە وام لێدەكات بڵێم: من لە داعشی دەرەوە ناترسم، بەڵكو ترسی ئەوەم هەیە ئەم فیكرەیە لەناوخۆی كوردستاندا داعش بە شێوازێكی دیكە بەرهەم بهێنێتەوە، بۆیە لێرەوە گرنگە لەسەر فیكری سەلەفی ئوسوڵی تەكفیری هەڵوەستە بكەین، بۆ ئەوەی موسڵمانانی كوردستان بەگشتی و گەنجەكانمان لە مەترسیی ئەم فیكرە ئاگادار بكەینەوە.
سەبارەت بە فیكرە سەلەفییەكان خۆیان دەڵێن ئێمە چەند جۆرێكین، بەڵام بە بڕوای من سەلەفی (بێجگە لە سەلەفی ساڵح) هەموویان یەك شتن و هەموویان بەرەو سەلەفی تەكفیری قیتالی سەرەنجام یەكدەگرنەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە سەلەفی بە مانای سەلەفی ساڵح وەك خوالێخۆشبوو زانای ناودار د. محەمەد سەعید رەمەزان بۆتانی نووسیویەتی (السلفية مرحلة زمنية مباركة لا مذهب إسلامي) ئەمەش مانای ئەوەیە سەلەفی ساڵح چوارچێوەیەكی بۆ سەدەی یەكەم و دووەمی كۆچی هەتا سەدەی چوارەم بووە، دواتر ئەوانەی سەلەفیەتیان زیندوو كردۆتەوە، ناڵێن سەلەفی ساڵح، بەڵكو هەر دەڵێن سەلەفییەت، ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە بە ئارەزووی خۆیان فەتوا بدەن و كەس چاودێر نەبێت بەسەریانەوە، بۆیە بانگخوازیی بۆ سەلەفییەت، بانگخوازییەكی تەواو نییە و لە جێگە و كاتی خۆیدا نییە و بۆ ئەم سەردەمەی ئێمە ناگونجێت. لەبەر ئەوەی ئەگەر لە سەردەمی خیلافەتی راشدین زانایەك قسەیەكی كردبێت لە بوارەكانی قیتال و جیهادا، ئەوە بۆ سەردەمی خۆی وتوویەتی و ناكرێت ئێستا موسڵمانان بەهەمان شێوە كاری پێبكەن و بچن لە چیچان، یان لە دەوڵەتەكەی داعش جیهاد بكەن، چونكە سەردەمەكە گۆڕاوە، دەوڵەت پەیدابووە، كاتێك كۆمەڵێك كەسی وەك تیرۆریستانی داعش خەلافەتی ئیسلام رادەگەیەنن، ئەم پاشاگەردانی و فیتنەیەی لێ دروست دەبێت كە هەموو جیهانی گرتۆتەوە.
* بۆچی فیكری ئوسوڵی ئەم توندوتیژییە لە رادەبەدەرە بەرهەم دەهێنێت، ئایا ئەوانیش هەر لەسەر دەق و سوننەت ناڕۆن؟
- ئێمە لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا، كۆمەڵێك سەرچاوەی یاسادانانمان هەیە، ناكرێت ئەم سەرچاوانە لە یەكتری جیابكەینەوە، یەكەم سەرچاوەی یاسادانان قورئانی پیرۆزە، دوای ئەو سوننەتی پێغەمبەرە(د.خ)، بەڵام كێشەی سەلەفییەكان ئەوەیە سیاسەتێكی ئینتیقائییانەیان هەیە، واتە دێن كۆمەڵێك ئایەت لە قورئان وەردەگرن، كۆمەڵێك فەرموودە كە بە تەئویل و بۆچوونی ئەوان لەگەڵ ئامانجەكانی خۆیان دەگونجێت، هەروەها لەناو ئەو زانایانەش سیاسەتی حەسری شیوخیان هەیە، واتە تەنها پشت بە چەند زانایەك دەبەستن و ئەوانی دیكە هەمووی رەتدەكەنەوە، هەر بۆ نموونە فیكری سەلەفی، چوار مەزهەبەكە (مالیكی، حەنەفی، شافیعی، حەنبەلی) رەتدەكەنەوە، لەبەر ئەوەی چوار مەزهەبەكە بە گشتی میانڕۆیی تێدایە، بۆیە سەلەفییەكان تەنیا دەڵێن خودا وای وت، پێغەمبەر(د.خ) وا دەڵێت، بەبێ ئەوەی ئەو دەق و فەرموودانە تەفسیر و تەئویلی بۆ بكەن، لەبەر ئەوەی هەموو كەس ناتوانێ تەفسیری دەق و فەرموودە بكات بۆیە لە قورئاندا هاتووە (فاسألوا أهل الذكر إن كنتم لا تعلمون)، یان (لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) ئەمەش واتە پرسیار لەو خەڵكانە بكەن كە شارەزان، یان لە قورئان ماناكەیان دەرهێناوە، بەڵام لەناو سەلەفییەكان هەركەسیان هەڵدەستێت بۆ خۆی موفتییەكە، باسی جیهاد دەكات و ئیجتیهادی بێ بنەما دەكات، لە كاتێكدا جیهاد كات و ساتی خۆی هەیە و دەبێت دەوڵەتی ئیسلامی راستەقینە هەبێت و دەوڵەتەكەش لەلایەن موسڵمانانەوە كۆدەنگی لەسەر بێت، بەڵام پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت خیلافەتی راستەقینە لە دوای من 30 ساڵە واتە سەردەمی خەلیفەكانی راشدین، ئەمەش مانای ئەوەیە لە دوای خەلیفەكانی راشدینەوە هەموو حوكمڕانییەكی ئیسلام جێگەی رەخنەیە، بەڵام سەلەفییەكان خۆیان پێ مەعسوومە، واتە هیچ هەڵەیان نییە. لەمەش زیاتر سەلەفییەكان سیاسەتی حەسری (مەصادر)یان هەیە، بە شوێنكەوتووانی خۆیان دەڵێن: نابێت لەم چەند كتێبە زیاتر بخوێننەوە، ئەمەش لەپێناوی ئەوەیە ئەقڵیان بخەنە ناو چوارچێوەیەكی سنووردارەوە و نەتوانن بەشێوازێكی دیكە بیر بكەنەوە، بێجگە لەو بیرە تەسكەی خۆیان هیچی تر نەبینێت، من لێرەدا دەڵێم: ئەگەر ئەو گەنجانەی شوێن سەلەفییەكان كەوتوون، تەنیا ماوەی دوو مانگ فیقهی ئیسلامی بخوێنن، گۆڕانكاری بەسەر بیركردنەوەیان دێت و ئەو توندوتیژی و ئیرهابە بەرهەم نایەت كە ئێستا دەیبینین.
* لەم خوێندنەوەیەی بەڕێزتان وا تێدەگەین، ئامانجی سەلەفییەكان زیاتر گەیشتنە بە دەسەڵات، نەك خزمەتكردنی ئایینی پیرۆزی ئیسلام؟
- سەلەفییەت ئایدلۆژیەتێكی سیاسی تەكفیرییە، ئامانجی ئەوەیە لە ژێر پەردەی قورئان و فەرموودەدا هەوڵ بۆ گەیشتن بە دەسەڵاتی سیاسی بدات، هەروەك چۆن مەزهەبی شیعە لە پاڵ بیانووی (اهل البیت) ئیمپراتۆریەتێكیان هەبێت، بۆیە ئەوان سەلەفی تەشەیوعن، ئەمانیش سەلەفی تەسەنونن، هەردووكیان یەك ئامانجیان هەیە.
* بەڵام سەلەفییەكان بەوانەی كوردستانیشەوە بانگەشە بۆ ئەوە دەكەن تێكەڵاوی دەسەڵات نابن، ئایا ئەمە پێچەوانەی رایەكەی بەڕێزتان نییە؟
- ئەم بانگەشەیەی سەلەفییەكان تاكتیكە، لەبەر ئەوەی ستراتیژیەتیان شتێكی دیكەیە، سەلەفییەكان بە شوێنكەوتووانی خۆیان دەڵێن: لە قۆناخی یەكەم و دووەم و سێیەم، نابێت بەهیچ جۆرێك باسی سیاسەت بكرێت، لە قۆناخی چوارەمدا، فیكرەی سیاسەت دەكەنە پێشنیار بۆ ئەندامەكانی خۆیان، تەنانەت لەناو ئەندامەكانی خۆشیاندا سیاسەت ناورووژێنن، هەر بۆ نموونە خەڵكانێك لە كوردستان هەبوون سوپاس بۆ خوا ئێستا وازیان لەو فیكرە هێناوە، دەڵێن، سەلەفییەكان داوا دەكەن لە قۆناغی پێنجەمدا سیاسەت بكرێتە پێشنیار و بورووژێندرێت بۆ ئەوەی بزانن تاچەند قبووڵ دەكرێت، ئەگەر زانییان قبووڵ دەكرێت، یان بزانن لە هەڵبژاردنێكدا دەیبەنەوە ئەوا یەكسەر حزبێكی سیاسی رادەگەیەنن، بۆ ئەمەش بەڵگە هەیە سەلەفییەكانی میسر هەتا بواریان نەبوو، حزبیان نەبوو، كە بواریان بۆ رەخسا یەكسەر حزبی نووری سەلەفییان راگەیاند، لە یەمەن حزبی (اتحاد الرشاد) یان راگەیاند، لە لیبیا و شوێنی دیكەش. لە عێراق و سووریاش ئەوانەی ئێستا شەڕ دەكەن 99%یان سەلەفین. بۆیە ئەگەر بەراوردێك لە نێوان سەلەفییەكانی داعش و سەلەفییەكانی كوردستان و هەموو جیهانی ئیسلامی بكەین، هەست دەكەین رووی لێكچوویان هەیە، هەموویان ریشێكی پان دەهێڵنەوە، هەردوولایان خەڵك تەكفیر دەكەن، هەردوولا هاندەری توندوتیژین و توندوتیژی بەرهەم دەهێنن، هەردوولایان تەنیا پشت بە چەند زانایەك و چەند ئایەتێكی قورئان و چەند فەرموودەیەكی پێغەمبەر(د.خ) دەبەستن، هەردوولایان هەمان بیروباوەڕیان هەیه، هەردوولایان هەندێك شت حەرام دەكەن كە كاری شایستە و باشە، بۆ نموونە سەلەفییەكان یادی مەولود لە كوردستان رەتدەكەنەوە، داعشەكانیش رەتی دەكەنەوە، زۆر شتی باشی تریش، بۆیە مەسەلەی ئەوەی سەلەفییەكان دەڵێن تێكەڵی سیاسەت نابین، ئەوە تاكتیكە و كەی بۆیان هەڵبكەوێت، خۆیان وەك حزبێكی سیاسی ئاشكرا دەكەن.
* بەڵام بۆ ئێستای كوردستان هەتا ئێستا سەلەفییەكان تێكەڵی سیاسەت نەبوون، یان بڵێن حزبێكی سیاسییان نییە، ئایا ئەمە مانای ئەوە نییە سەلەفییەكان دوورن لە سیاسەت؟
- راستە سەلەفییەكان وەك حزبێكی تایبەت بە خۆیان حزبی سیاسییان رانەگەیاندووە، بەڵام هەموو حزبێكی سیاسیی ئیسلامی ئەمڕۆی كوردستان، بە پارتە سیاسییە ئیسلامییەكەی دایكیشیانەوە (حەرەكەی ئیسلامی پاشان نەهزەی ئیسلامی و ئەنسار و جوند و..تاد) پاشان بە كۆمەڵ و یەكگرتووی ئیسلامیشەوە رێژەیەكی زۆریان سەلەفین، پێشتر كۆمەڵ و یەكگرتوو نەیانشاردۆتەوە مەنهەجێكی سەلەفییان هەبووە، ئەم چەند ساڵەی دوایی هەندێك لە سەركردەكانی یەكگرتووی ئیسلامی بوێرانە چەند هەنگاوێكیان هەڵگرتووە، دەڵێن مەرج نییە ئێمە شوێن سەید قوتب بكەوین، لەبەر ئەوەی فیكری سەلەفی تەكفیری لە سەید قوتبدا بوونی هەیە، ئیخوان موسلمینی میسر وەلائیان بۆ عرووبە هەیە، واتە غەیری نەتەوەی عەرەب وەك عەرەب سەیر ناكەن، ئەم فیكرە لای حەسەن بەننا بوونی هەیە، بۆیە پێشتر كادیرانی یەكگرتوو لە ژێر كاریگەری ئەمانەدا بوون، حەسەن بەننا كە میانڕۆترینانە لە ناو ئیخوانی موسلمین، بڕوای بەوە بووە، هەموو نەتەوە موسڵمانەكانی غەیرە عەرەب دەبێت خزمەتكاری عەرەب بن، لە دەقێكی نامیلكەیەكیدا دەڵێت: «نە عەرەب بێ ئیسلام هیچی پێدەكرێت و نە ئیسلام بێ عەرەب هیچی پێدەكرێت» حەسەن بەننا لە رستەی یەكەم راست پێت دەڵێت كە عەرەب بێ ئیسلام هیچی پێناكرێت، بەڵام بۆ ئیسلام بێ عەرەب هیچی پێنەكرێت، ئەمە خۆی دژی قورئانە.
* رێبازێكی دیكەی ئیسلام هەیە پێی دەڵێن سۆفی، یان تەسەوف، ئایا جیاوازی نێوان سۆفی و سەلەفی چییە؟
- با لە خودی وشەكەوە دەست پێبكەین و بزانین زاناكانی بواری تەسەوف چی دەڵێن، بێگومان رێبازی سۆفیگەرایی وەك بنەماكانی فیقهی ئیسلامی و عیلمی عەقائید و كەلام سەربەخۆیە و پێكهاتووە، بۆیە سۆفیگەرایی زانستێكە، زارەوەی خۆی هەیە و ئەو زاراوانەش لە چەرخی دووەمی كۆچییەوە تا چەرخی چوارەم و پێنجەمی كۆچی هەمووی تەواوبوون، بریتین لە (زاراوە و موستەڵەحات، ئەحواڵ، مەقامات)، ئەمەش هەڵقوڵاوی رێبازێكی سۆفیگەرانەی موسڵمانانەیە، نە رۆژئاواییە، نە رۆژهەڵاتییە، ئەگەر سەیری ئایینی مەسیحییەت بكەین، رەهبانییەت هەیە، ئەمەش واتە ئەو راهیبانەی دەبینین دنیایان تەرك كردووە، لەبەرامبەردا لە ئیسلامدا پێیان دەڵێن رەبانییەت، ئەمەش واتە قورئان هەموو جوانییەكانی ژیانی حەرام نەكردووە، تەنها ئەو شتانەی حەرام كردووە كە ژیانی مرۆڤایەتییان تێكداوە، لەم چوارچێوەیەدا رێبازی سۆفیگەرایی شۆڕشێكی ئەخلاقی و پەروەردەییە بۆ ئەوەی خودی نەفسی مرۆڤ پاكبكاتەوە لە توندوتیژی، ئەمەش لەبەر ئەوە بووە دوای كۆتایی هاتنی سەردەمی خەلیفەكانی راشدین، لە سەردەمی ئەمەوییەكان و عەباسییەكان خەڵكی بەگشتی بە رەوشتی سەیر و سەمەرە رۆیشتن، بۆیە چەند بیرمەندێكی ئیسلامی دڵسۆز لە قوتابخانەی حەسەنی بەسڕی شۆڕشێكی پەروەردەییان راگەیاند بەوەی پێویستە بگەڕێنەوە بۆ بنەماكانی ئەخلاق و ئاكاری جوان و دوور بكەوینەوە لە توندوتیژی و خەڵك كوشتن و دنیاپەرستی، لەبەر ئەوەی لەو سەردەمە حەجاج یوسفی سەقەفی پەیدابوو بە هەزاران كەسی كوشت كە دەتوانین بڵێین حەجاج بۆ سەردەمی خۆی شێوازێك لە داعشی ئێستا بووە، بۆیە پیاوانی سۆفیگەرایی هەستان لەسەر بنەمای لێبووردەیی و دووركەوتنەوە لە توندوتیژی رێبازی سۆفیگەرییان دامەزراند، هەروەك (قوتابیانی نوور) لە توركیا قوتابخانەی بەدیع زەمان شێخ سەعیدی كوردی نەوورسی-یان دامەزراند. رێبازی سۆفیگەرایی لەسەر دوو بنەما دامەزراوە:
1. چاكسازی لە خودی تاكی موسڵمان
2. چاكسازی لە كۆمەڵگە
بۆیە كە ئەم دوو چاكسازییە كرا، ئیتر نە كێشە لە كۆمەڵگە بوونی دەبێت و نە شتێكیش دەبێت پێی بگوترێت توندوتیژی، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لە رێبازی سۆفیگەرایی تۆ پێش ئەوەی رەخنە لە بەرامبەرەكەت بگری و كافری بكەی، رەخنە لە خودی خۆت دەگری، هەروەك ئیمامی شافیعیش دەڵێت: (وعيناك إن أبدت إليك معائبا * فدعها وقل ياعين للناس أعين) ئەمە مانای ئەوەیە ئەگەر چاوەكانت هەڵە و كەموكورتی بەرامبەری بۆ دەرخستی، بڵێ ئەی چاو خۆ بەس ئەو هەڵەی نییە، بۆ هەڵەكانی خۆشت نابینی؟ واتە رێبازی سۆفیگەرایی، جیهادیی نەفس دەخاتە بێش جیهادی دیكە. بۆیە هەموو بانگخوازی سۆفییەت بۆ چاكسازی بووە. كەواتە بیركردنەوەی رێبازی سۆفیگەرایی بۆ چاكسازی تاكتیكی نییە، بەڵكو ستراتیژییە، هەر بۆیە ئەگەر بە مێژووی خۆماندا بچینەوە، دەبینین هەموو شاعیرە گەورەكانی كوردستان ئەهلی سۆفیگەرایی بوون، وەك نالی، سالم، مەولەوی، مەحوی، بێخود، مەلای جزیری و خانی و ئەوانی دیكەش. ئەو لێبووردەییەی لە شاری هەولێر هەیە دەگەڕێتەوە بۆ دوو زاتی شێخ ئەبوبەكری نەقشبەندی و شێخ محەمەدی چۆڵی، هەردووكیشان سەر بە رێبازی نەقشبەندی سۆفیگەرانە بوون، كە لە (بیارە و تەوێڵە)وە سەرچاوەیان گرتووە، ئەو دوو شارۆچكەیەی ساڵانی رابردوو كرانە ئامانج لەلایەن تیرۆریستانەوە، بۆیە هەتا 50 ساڵ پێش ئێستا و پێش ئەوەی ئیسلام تێكەڵی سیاسەت بكرێت، ئیسلامەتی بریتی بوو لە خۆشەویستی و لێبووردەیی، بەڵام كە ئەو كۆمەڵە هەرزەكارە سەلەفییە پەیدابوون و هەریەكەیان خۆی كرد بە موفتییەك، ئەم ئاژاوەو توندوتیژییە هاتەئاراوە.
*ئەگەر هەر لەچوارچێوەی سۆفی و سەلەفی بمێنینەوە، ئایا جیاوازی دیكە لە نێوانیان چییە؟
ـ لە رێبازی سۆفیگەرایی پەیڕەوی ئەشاعیرە دەكەن، بەڵام لایەنە باشەكانی موعتەزیلەش رەتناكەنەوە، ئەمەش واتە لە سۆفیگەریدا بەرامبەر هەرچییەك بێت رەتناكرێتەوە، بەڵكو بە قەوارەی خۆی مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت، لەبەر ئەوەی قورئان لە جوزئیاتدا تەنانەت باسی شەیتان دەكات و دەفەرموێت لەو گومانەیدا راستی كرد، بۆیە لە سۆفیگەرایيدا مەسافەیەك بۆ حیوار و دیالۆگ هێڵراوەتەوە، لەبەر ئەوەی قورئان دەفەرموێت (وإن أحد من المشركين استجارك فأجره حتى يسمع كلام الله ثم أبلغه مأمنه) ئەمەش مانای ئەوەیە ئەگەر بێبڕوایەك بیەوێت گوێ لە كەلامی خوا بگرێت، رێگەی بدە گوێ بگرێت، ئەگەر باوەڕی نەهێنا، بە سەلامەتی بیگەیەنەوە شوێنی خۆی، واتە مەككە. بۆیە لە رێبازی سۆفیگەرایی سەرچاوەی تێگەیشتن بریتیە لە (خەبەری سادق، ئەمەیان قورئان و سوننەتە، لەگەڵ ئەقڵ و هەستی ساغ كە پێنج هەستەكەیە) سەلەفییەكان وازیان لە ئەقڵ و حەواسی تەندروست هێناوە، تەنیا پشت بە نەقڵ دەبەستن، ئەویش تەنیا بەشێكی، لە كاتێكدا پەروەردگار ئەم هەستە تەندروستەی بۆیە پێداوین، ئەمە بۆ هۆكاری زانستە بۆ ئەوەی دوای زانست بكەوین، ئەقڵیش بۆ ئەوەی چاكە و خراپە لە یەكتری جیابكەینەوە، بۆیە لە رێبازی سۆفیگەرایی هەتا زانست پێش بكەوێت، ئاینیش پێشدەكەوێت، بەڵام سەلەفی نایەوێت زانست هەبێت، چونكە كە زانست بوونی هەبێت و پێشبكەوێت، ئەوا دیوی ناوەوەی ئەوان ئاشكرا دەبێت، هەر ئەو هۆكارەشە سەلەفییەكان سوود لە نەزانی و هەژاری و خەڵكی پەراوێزخراو وەردەگرن. ئەگەر زیاتر سەرنج بدەین، هەست لەناو سەلەفییەكاندا كۆمەڵێك هەرزەكار كە نەزانن بە تێگەیشتن لە ئایینەكە، دێن ئایەتەكە یان فەرموودەكە زاهیری دەقەكە چۆنە بەو جۆرە فەتوا و رەفتار دەكەن كە هەندێكیان هەر لە عەرەبییەكەش تێناگات، بۆ نموونە ئیمامی شافیعی تەنها لە ئایەتی (وأحل الله البيع) هەزاران مەسەلەی شەرعی دەرهێناوە، بەڵام ئێمە چۆن تێدەگەین ئەوەیە فرۆشتن حەڵاڵە، لەمەش زیاتر پێغەمبەر(د.خ) دەفەرموێت (مَنْ يُرِدِ اللَّهُ به خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّين)، سەلەفییەكان بڕوایان بە فیقهی ئیسلامی باوەڕپێكراو لای گەورە زانایانی ئیسلام نییە.
* باسی (ئیمامی شافعی و مالیكی و حەنەفی و حەنبەلی)تان كرد، كە توانیویانە مەسائیلی شەرعی لە قورئان بدۆزنەوە و ژیانی موسڵمانانی پێ رێكبخەن، ئایا ناكرێت بۆ ئەمڕۆی سەدەی بیست و یەكەم كۆمەڵێك زانای دیكە ئەم كارە بكەنەوە؟
ـ دەرگای ئیجتیهاد ئاوەڵایە و هیچ رێگریەك نییە، بەڵام دەبێت میكانیزم و هۆكار هەبێت، مەرج هەبێت، لەم چوارچێوەیەدا ئیجتیهاد دەكرێت، بەڵام بۆ ئەهلی خۆی، بەڵام كێشەی ئەم سەلەفییانە ئەوەیە هەر هەرزەكارێكیان دوو ئایەت و دوو فەرموودە لەبەر دەكات و خۆی تەفسیری دەكات، بۆیە نابێت دەرگای ئیجتیهاد بۆ هەموو كەس كراوە بێت، لەمەشدا دوو شت هەیە، یەكەمیان فقهە مدەوینە، ئەوی دیكەیان فیقهە واقیعە، زیاتر لەمەیاندا ئیجتیهاد دەكرێت، وەك ئەوەی مامۆستا عەبدولكەریمی مودەڕیس كردوویەتی، لایەنێكی دیكە كە پێویستە ئیجتیهادی تێدا بكرێت، بۆ نموونە ئێستا لە زانستی پزیشكی چاندنی جەستەی مرۆڤ هەیە، باشە خۆ پێشتر ئەمە نەبووە بۆیە پێویستە ئیجتهادی تێدا بكرێت.
* ئەگەر لێرەوە بگەڕێینەوە بۆ باری قوتابخانە ئایینیەكان و كۆلێژی شەریعە هەست دەكەین ئەم قوتابخانە و كۆلێژانەش وەك پێویست نەبوونە سەرچاوەی میانڕۆیی لە بیركردنەوەی موسڵماناندا، وەك مامۆستایەكی كۆلێژی شەریعە لەو بارەیەوە راتان چییە؟
ـ ئێمە چەند ساڵێكە خەریكی ریفۆرمین لە پڕۆگرامەكانی كۆلێژی شەریعەی زانكۆی سەلاحەددین لە هەولێر، وامانكردووە پڕۆگرامەكانی ئەم كۆلێژە بكەینە فلتەر و رێگەنەدەین فیكری توندوتیژی لە چوارچێوەی پڕۆگرامەكانمان بەرهەم بهێندرێت، بۆیە ئەگەر قوتابییەك كە دێتە كۆلێژی شەریعە هەندێك توندڕەویش بێت، ئەوا كە ئەم كۆلێژە تەواو دەكات، توندوتیژییەكەی نامێنێ و دەگۆڕدرێت بۆ میانڕۆیی و تێگەیشتنی راستەقینە لە ئیسلام، ئێستا لە پڕۆگرامەكانی كۆلێژی شەریعەی زانكۆی سەلاحەدین، بابەتی مافەكانی مرۆڤ و كوردۆلۆژی دانراوە، بەردەوام گفتوگۆ دەكەین، بۆ ئەوەی گۆڕانكاری بەسەر بیركردنەوەیاندا بێت، بەڵام ئەوەش هەیە، هەندێك هەن گۆڕانكارییان بەسەردا نایەت، هۆكارەكەی ئەوەیە ئەو كەسانە بەرژەوەندی ماددییان هەیە، لەلایەن سەلەفییەكانەوە پارەی باشیان پێدەدرێت، كەسێكی شارەزا پێی وتم، هەندێك لەو سەلەفییانە مانگانە بڕی 2000-2500 دۆلار وەردەگرن، بەڵگەی دیكە بۆ ئەوەی سەلەفییەكان پارەیان هەیە و باش تەمویل دەكرێن، كڕینی ئەو هەموو كتێبانەیە كە لە میانەی كردنەوەی پێشەنگە نێودەوڵەتییەكانی كتێب لە هەولێر و شارەكانی دیكەی كوردستانی دەكڕن، ئەو هەموو كتێبە ئێكسپایەرەی فیكری سەلەفی، دێنە كوردستان هەر هەمووی لەلایەن سەلەفییەكانەوە دەكڕێن و مێشكی لاوانی ئەم كوردستانەی پێ دەشۆنەوە و پەروەردەیان دەكەن بۆ بەرهەمهێنانی توندوتیژی. لەمەش زیاتر هەندێك قوتابی پێشكەشی كۆلێژی شەریعەی دەكەن، نمرەكانیان بەرزە و كۆلێژەكانی پزیشكی و ئەندازیاری وەریاندەگرن، ئێمە دەپرسین: ئایا ئەو خەڵكانە بە چ مەبەستێك دێنە كۆلێژی شەریعە، بۆیە چەند جارێك داوامان لە قبووڵی مەركەزی و سەرۆكایەتی زانكۆ كردووە، با وەرگرتن لە كۆلێژی شەریعە بە موقابلەی راستەوخۆ بێت، موقابلەكەش شكڵی نەبێت، با بزانین بۆچی قوتابییەك دەیەوێت بێتە كۆلێژی شەریعە، ئەوكات بۆمان دەردەكەوێت، ئایا ئەو قوتابییە هاتووە زانستی ئیسلامی فێربێت بۆ ئەوەی ئیسلام وەك ئایینی ئاشتی و لێبووردەیی پیشانی خەڵك بدات، یان دەیەوێت كۆلێژەكە تێكبدات و تۆوی توندوتیژی تیا بچێنێت.
* ئایا توانیوتانە لە كۆلێژی شەریعەی زانكۆی سەلاحەدین، لە بواری دیراساتی باڵا (ماستەر و دكتۆرا) توێژینەوەكان بەرەو نوێسازی و مێژووی كورد لە ئیسلامدا هان بدەن؟
ـ لە بواری خویندنی باڵا (ماستەر و دكتۆرا) ئێمە قوتابیان رێنمایی دەكەین، كە بۆچی لەسەر زانایەكی ئیسلامی ناشایستەی غەیرە كورد دیراسەت دەكەیت، لە كاتێكدا لە مێژووی كورد و ئیسلامدا، بەسەدان زانای گەورەمان هەیە و هەر هەمووشیان بە بێ ئامانجی سیاسی خزمەتی زانستی ئیسلامیان كردووە؟ لەم ساڵانەی دوایی چەندین نامەی ماستەر و دكتۆرا لە سەر زانایانی كورد وەك (مەحوی، مەولەوی، مەلای جەزیری) ئامادەكراون و بایەخ دراوە بە ئەدەبیات و فەرهەنگی لێبووردەیی لە رێبازی سۆفیگەرایی ئەو زانایانەدا، هەروەها نامەی ماستەر و دكتۆرا لەسەر مافی منداڵ، مافی ژنان، مافی چارەی خۆنووسین، نووسراون.
* بەڵام لە كوردستان قوتابخانەی ئاینییشمان هەیە كە بەشێكیان سەر بە وەزارەتی ئەوقاوف و بەشێكی دیكەی سەر بە وەزارەتی پەروەردەن، وەك كەسێكی شارەزای ئەم بوارە، ئەو قوتابخانە ئایینییانە چۆن دەبینن؟
ـ وەك خۆم تەزكیەی هیچ كام لە قوتابخانە ئایینەكانی كوردستان ناكەم، لەمەدا مەبەستم ئەوە نییە ئەو قوتابخانانە مامۆستای میانڕۆی تیدا نییە، نەخێر، بە دەیان مامۆستای بەڕێز و میانڕەو لەو قوتابخانانە وانەی ئیسلامی دەڵێنەوە، بەڵام وەك ستاف، واتە بڵێم ئەو ستافە مامۆستایەی فڵان قوتابخانە بەڕێوە دەبەن، هەموویان بە ئاڕاستەی بەرهەمهێنانی میانڕۆیی و لێبووردەیی ئیسلام وانە دەڵێنەوە، من ئەو دڵنیاییەم نییە، هەر بۆ نموونە لە سەرەتای دامەزراندنی كۆلێژی شەریعە لە زانكۆی دهۆك، پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ هەولێر، ئەم كۆلێژە لەلایەن سەلەفییەكانی سعودیەوە پشتگیری دەكرا و مەنهەجەكەی بەشی زۆری سەلەفی بوو، بەڵام كە گواسترایەوە بۆ هەولێر بە هیممەتی كۆمەڵێك خەڵكی دڵسۆز هەوڵماندا ئەو مەنهەجە بگۆڕین، بۆیە بێجگە لە كۆلێژی شەریعەی زانكۆی سەلاحەدین، من ناتوانم تەزكیەی هیچ كۆلێژێكی شەریعە لە كوردستان بكەم، بە بەشەكانی دیراساتی ئیسلامی لە زانكۆی سلیمانی و هەڵەبجە و گەرمیانیش.
* لەوانەیە ئەم پرسیارە بۆ ئێستا لە جێگەی خۆیدا بێت، كێ بەرپرسە لەم دیاردەیە كە وا بە ئاشكرا دامەزراوەی خوێندن فیكری توندوتیژی بەرهەم بهێنێت؟
ـ یەكەم بەرپرسی ئەم دیاردەیە لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانن، لەبەر ئەوەی لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان خۆیان زەمینەیان بۆ ئەم دیاردەیە خۆشكردووە، پرسیاری من ئەوەیە هاووڵاتیەك، رۆژنامەنووسێك، رۆشنبیرێك، هەست بە مەترسیی ئەم دیاردەیە دەكات، ئایا بڕوا دەكرێت حكومەتی هەرێمی كوردستان هەستی پێنەكات؟ بۆیە ئەگەر لایەنە پەیوەندیدارەكان هەست بەم مەترسییە نەكەن، دیارە شایستەی ئەو پۆستانە نین، خۆ ئەگەر هەست بكەن و بێدەنگ بن، ئەوە كارەساتەكە گەورەترە. راستە هەتا ئێستاش كوردستان لەناو هەموو دەوڵەتانی جیهانی ئیسلامیدا پاكترین ناوچەی حوكمڕانییە و كەمترین ژمارەی خەڵكیش چوونەتە ناو تیرۆریستانی داعش، ئەمە جێگەی شانازییە بۆ نەتەوەكەمان، ئەمە بەرەنجامی ئەوەیە كە سیاسەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان تا رادەیەكی زۆر كراوە و ئیجابی بووە لە بەرامبەر حزبە ئیسلامییەكاندا و ئێستا لە چوارچێوەیەكی ئاشتییانە سیاسەت دەكەن، بەڵام ئەو فیكرە سەلەفییەی لەناو حزبە ئیسلامییەكانی كوردستان و دەرەوەی حزبە ئیسلامییەكان بوونی هەیەو تائێستا حزبیان رانەگەیاندووە، ئەوە تاكتیكی ئەم قۆناغەیە، بەڵام لە بەرامبەردا سەلەفییەكان رێكخستنیان هەیە، پشتگیری دەرەوەیان هەیە، كەناڵی تەلەفزیۆنیان هەیە، سایت و بڵاوكراوەیان هەیە، بۆیە پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان خۆی وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە؟ هەر بۆ نموونە: كەسێكی سەلەفی بێت لە شاشەی تەلەفزیۆنێكی كوردستانەوە بە ئاشكرا و بە دەنگی بەرز بڵێت، لەم (شارەو لەو شارەدا) ئەوەندە مەزارگەی تێدایە و..تاد، ئایا ئەمە مانای چییە؟ واتە داعش وەرە بیانتەقێنەوە، ئایا ماقووڵە لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەت لەم پەیامە تێنەگەن؟ بۆیە گرنگە ئەم پرسە بەهەند وەربگیرێت، پێویستە بە خۆدابچینەوەو لە مەترسیی فیكری سەلەفی تەكفیری قیتالی تێبگەین، چونكە ئەم فیكرە لە هەركاتێكدا زەمینەی بۆ بڕەخسێت بە هاوشێوەی داعش دەتەقێتەوە و ئەم وڵاتە تێكدەدات.
* باشە ئەگەر ئەم پرسە رووبەڕووی زانایانی ئیسلام بكەین، كە بەڕێزت یەكێكیت لەوان، ئایا چارەسەر لە چیدا دەبینن؟
ـ گرنگە بزانین فیكری سەلەفی تەكفیری قیتالی لەسەر ژێرخانی سێ بنەمای سەرەكی دروست دەبێت، ئەوانیش بریتین لە: (نەزانی، هەژاری، پەراوێزخستن). سەبارەت بە نەزانی فیكری سەلەفی تەكفیری هەوڵدەدات سوود لەو كەسانە وەربگرێت كە بە باشی لە ئیسلام تێنەگەیشتوون، بۆیە دێن بە سێ بەرنامە مێشكیان دەشۆنەوە، ئەوانیش بریتین لە: (حەسری ئایات، حەسری فەرموودە، حەسری زانایان) واتە كۆمەڵێك ئایەتی قورئانیان بۆ دیاری دەكەن، تەنیا ئەوانە بخوێننەوە، كۆمەڵێك فەرموودە و بەس، هەروەها رای كۆمەڵێك زانای سەلەفی، ئەوجا لەم چوارچێوەیە بەوجۆرە پەروەردەیان دەكەن، ئەوەی وەك ئەوان بیرنەكاتەوە،وەك ئەوان تەنیا ئەو چەند ئایەت و فەرموودەیە تەفسیر نەكات، بە كافری دەزانن و خوێنی حەڵاڵ دەكەن، سەبارەت بە هەژارییش، سەلەفییەكان هەژاریی خەڵك ئیستیغلال دەكەن، یارمەتی ئەو خەڵكانە دەكەن كە هەژارن و دەیانەوێت بۆ مەبەستی خۆیان بەكاریان دەهێنن، پێشتر باسم كرد، كەم و زۆر یارمەتییان دەدەن، ئەمەش خاڵێكی گرنگە بۆ سەلەفییەكان، هەروەها سوود لەو خەڵكانە وەردەگرن كە پەراوێزخراون و لە ژیان بێئومێد بوون، سەلەفییەكان ئەمانە زۆر بە ئاسانی بۆ تەكفیر و خۆتەقاندنەوە و توندوتیژی ئامادە دەكەن، بۆیە گرنگە حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەم سێ سێكوچكەیە (نەزانی، هەژاری، پەراوێزخستن) لەبەر چاو بگرێت، خاڵی هەرە گرنگ نەزانی و خراپ تێگەیشتنە لە قورئان، بۆیە گرنگە لەم لایەنەوە حكومەت هەوڵبدات كرانەوەیەكی گەورە رووبدات. من راشكاوانە دەڵێم: لە كوردستان زانستی زاراوەكانی زانستە ئیسلامییەكان وەك پێویست بوونی نییە، بۆیە خەڵك شوێن سەلەفییەكان دەكەوێت. هەروەها گرنگە چاوێك بە كردنەوەی ئەو پێشانگە نێودەوڵەتییانەی كتێب بخشێنینەوە كە لە كوردستان دەكرێنەوە، رێگە نەدەین ئەو هەموو كتێبە ئێكسپایەرە ئیسلامییەكان بەمەبەست بنێردرێن بۆ كوردستان، من حەزدەكەم لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەگەر فیلیمی ئەو پێشانگەیانەیان لایە، سەیری بكەنەوە، بزانن، چۆن ئەو هەموو كتێبە ئیسلامییە مەترسیدارەی كە بە مەبەست دەنێردرێن بۆ كوردستان چۆن دەفرۆشرێن و كێن دەیانكڕن؟ ئێمە ناڵێین رێگە لە خوێندنەوە بگێڕێت، بەڵام ئایا دەكرێت لەبەر چاوی خۆمانەوە ئازادیی كوردستان بەكار بهێندرێت بۆ پەروەدەكردنی فیكری سەلەفی تەكفیری و خۆمان بەدەستی خۆمان ئازادی و سەقامگیری كوردستان بشێوێنین؟