هۆشیار زێباری لەسێ كابینەی حكومەتی عێراقدا پۆستی وەزارەتی دەرەوەی عێراقی پێسپێردرابوو، لەو ماوەیەدا كە عێراق لە خراپترین بارودۆخی سیاسی و دیپلۆماتی بووە، ئەم پیاوە دیپلۆماتییە توانی هاوسەنگی دیپلۆماتیی عێراق لە جیهاندا رابگرێت، هەتا ئەو كاتەی رەفتارەكانی مالیكی وایكرد وەزیرە كوردەكان بەشداریی لە حكومەت هەڵپەسێرن و بەشداری كۆبوونەوەكانی ئەنجوومەنی وەزیران نەكەن، زێباری لە حكومەتە تازەكەی (عەبادی)دا پۆستی وەزارەتی دارایی پێسپێردراوە، كاری ئەم وەزارەتەش هەتا پێش ئەوەی زێباری ببێتە وەزیری دارایی، سەرچاوەی هەموو كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بووە، بەڵام لە ماوەیەكی كورتدا كە لە 100 رۆژ كەمترە لە وەزارەتەكەی دەستبەكار بووە، توانراوە بودجەی 2015 لە ئەنجوومەنی وەزیران پەسەند بكرێت و بنێردرێتە پەرلەمان و خوێندنەوەی بۆ بكرێت، ئەمەش جاری یەكەمە لە دوای رووخانی رژێمی بەعسەوە لە 2003 تا ئێستا، بودجەی عێراق بەم شەفافییەتە و بەم خێراییە بنێردرێتە پەرلەمان، بۆ قسەكردن لەسەر ئەم وەزارەتە وێران و هەستیارە،ئەم دیمانەیەمان لە بەغدا لەگەڵی ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* ئەگەر لەو خاڵەوە دەست پێبكەین كە لایەنی كوردستانی ئەمجارە زووتر گەیشتنە رێككەوتن لەگەڵ بەغدا، ئایا بە چ شێوەیەك كورد بەشداری لە حكومەتی عێراقیدا كردووە و چۆن توانراوە لە ماوەیەكی كەمدا بگەنە رێككەوتن؟
- ئەمجارە بڕیاری سیاسیی سەركردایەتی هەرێمی كوردستان ئەوە بوو بەشدار بین لەم حكومەتە تازەیەدا و پەند لە هەڵەكانی پێشتری حكومەتی رابردوو وەربگیرێت، بێگومان بەشداربوون پێویستە لەسەر بناغەی چەند پرەنسیپێك بێت، لەوانە: یەكەمیان قووڵكردنەوەی پرەنسیپی شەراكەتە، دووەمیان پێویستە پرەنسیپی سازان و تەوافوقی سیاسی لەسەر هەندێ گرفت و خاڵی ستراتیژی هەبێت، كە قابیل نین بۆ ئەوەی بە پرەنسیپی كەمینە و زۆرینە یەكلایی بكرێنەوە، سێیەم پێویستە مافەكانی هەرێم لە بودجە و لە نەوت و لە یارمەتیدانی پێشمەرگە زۆر بە روونی و ئاشكرایی حكومەتی عێراق پابەندێتی پێوە هەبێت، واتە هەر بە قسە و بەڵێنی باق و بریق نەبێت، ئەمانەیە بناغەی بەشداربوونی ئێمە لەم حكومەتە، لەو رۆژەوە تا ئێستا ئێمە وەك وەزیری دارایی عێراق بەردەوامین لەسەر ئیشوكارەكانمان، كە پێشتر زۆربەی زۆری كێشەكانی نێوان بەغدا و هەرێم لەم وەزارەتەدا كەڵەكە دەبوون، واتا بابەتەكانی بودجە و خەرجی و واریداتی نەوت و هاریكاری و یارمەتیی دارایی هەر هەمووی لە وەزارەتی داراییدان، لەسەر ئەو بناغەیە بەڕاستی دەروازەیەكی باش كراوەتەوە بۆ چارەسەركردنی هەموو كێشەكانی دیكەش، رێككەوتنی بودجە و نەوت بناغەی چارەسەركردنی كێشەكانی دیكەیشە، پێش چەند رۆژێك بەر لە ئێستا لە ماوەیەكی خێرادا بودجەی 2015 پێشكەشی ئەنجوومەنی وەزیران كراوە و نێردراوەتە پەرلەمان، پاش ئەوەی یەكەمین خوێندنەوەی لەسەر كراوە، بڕیارە لە سەرەتاكانی ساڵی 2015 رێككەوتنی كۆتایی لەسەر بكرێت، ئەمە خۆی لە خۆیدا سەركەوتنێكی جۆری گەورەیە بۆ حكومەتی تازەی عێراقی، تا بە كردەوە جێبەجێی بكات و ئەمجارە هەر بە قسە نابێت، كێشەكانی هەرێمی كوردستانیش كە لەگەڵ بەغدا هەیبووە، هەموویان چارەسەریان بۆ دۆزرایەوە.
* واتە لەمەودوا كارەكان ئاسانتر بەرێوە دەچن و گرفتی بۆ دروست نابێت؟
- كارەكانی ئەمساڵ زۆر قورس دەبن، لەبەر ئەوەی مەسەلەكە تەنیا كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا نییە، بەڵكو كێشەیەكی مەترسیدار لە پێشمان قوت بۆتەوە كە عێراق و كوردستانیشی تووشی دوو هێدمەی گەورە كردۆتەوە، یەكەمیان هاتنی داعش و چەندین گرووپی تیرۆریست و گرێبەستی سەربازیی و چەك كڕین و مووچەی ئەم هەموو خەڵكەیە كە شەڕی داعش دەكەن، دووەمین هێدمە دابەزینی نرخی نەوتە لە بازاڕەكانی جیهاندا، واتە نرخی بەرمیلێك نەوت لە 110 دۆلارەوە هاتۆتە ژێر 60دۆلار كە ئەم دابەزینە زۆر و خێرایە لە چاوەڕوانی كەسدا نەبووە، كە بۆ ساڵی 2015ش دۆخەكەی قورستر كردووە لەسەر باری دارایی عێراق و بارگرانییەكی سەختە لەسەر بودجەی گشتی، بەڵام بەپێی ئەو راڤە و شرۆڤەكاری و پرس و رایەی لەگەڵ زۆربەی لایەنە جیهانییەكان كردوومانە، مەزەندەكان ئەوەیە كە نرخی نەوت جارێكی دی ئاستی خۆی بەدەست دێنێتەوە و رەنگە بچێتەوە دەوروبەری 70 تا 80 دۆلار، ئێمە بۆ وەرگرتنی هەموو ئەگەرێك لەم بودجەیەدا نرخی نەوتمان لەسەر 60 دۆلار حیساب كردووە، بە رێژەیەكی گریمانەیی لە سنووری سێ ملیۆن و سێ سەد هەزار بەرمیلی رۆژانە، چ بەو نەوتەی كوردستان كە رۆژانە 250 هەزار بەرمیلە و چ بەو نەوتەی هەندێ كێڵگەی كەركووك كە 300 هەزار بەرمیلە و بەو رێژەیەی كە لە شوێنەكانی دیكەی عێراقیشەوە رەوانە دەكرێت، كۆی گشتی دەكاتە سێ ملیۆن و سێ سەد هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا.
* لەسەر ئاستێكی فراوانی نێودەوڵەتی و لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانیشەوە بە گەرمی پێشوازی لەو رێككەوتنەی نێوان هەولێر و بەغدا كراوە، لە پاش رێككەوتنەكە هێڵی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان زۆرتر لەگەڵ عێراقدا كرانەوە، كەچی لە ناوەڕۆكیدا هاتووە ئەم رێككەوتنە تەنیا بۆ ساڵێك دەبێت، ئایا ئەگەر كێشە لەسەر هەناردەی نەوت و غاز دروست ببێتەوە، كێشەكانی تریش بنبەست نابنەوە؟
- راستە رەنگە ئەم رێككەوتنە قسەی كۆتایی نەبێت، بەڵام بە چوارچێوەی رێككەوتنێكی كۆتاییدا دەیبینم، چونكە چارەسەر دۆزینەوە بۆ هەموو كێشەكان لە چوارچێوەی ئەم رێككەوتنەدا خۆیان دەبیننەوە، مەبەستم ئەوە نییە ئەمە تەنیا بۆ ساڵێك بێت، بەڵكو لەوە گرنگتر گەڕانەوەی متمانەكردن بە یەكتر دروست دەكات، ئەم رێككەوتنە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و هەرێمی و جیهانیش بە گەورەترین دەستكەوت بۆ حكومەتی عەبادی حیساب دەكرێت، چونكە ئەمە زەحمەتترین كێشەی حكومەتی پێشوو بوو، كە بە نەفەس و نییەتی ئەرێنییەوە چارەسەری پێ نەدەكرا، چونكە حكومەتی پێشوو هەمیشە بە بێ متمانەیی و گومانەوە رووبەڕووی ئەم كێشانە دەبووەوە، بەڵام ئەمجارەیان هاتۆتە سەر بەڕە، هەردوولاش پێویستیان بەم رێككەوتنە هەبوو، ئەنجامەكەشی وا بوو كە سوود و قازانجی هەردوولای تێدا بێت، نەك لایەنێك لەسەر حیسابی لایەنێكی دی قازانج بكات، هیچ جەمسەرێك بۆ خاتری جەمسەرەكەی دی نەشكاوە تێیدا، ئەگەر تەماشای ئەنجامەكەی بكەین، ئەم رێككەوتنە قازانجی بۆ هەردوو لا هەبووە.
* وەك تەماشای پڕۆژەیاسای ئەمساڵمان كردووە، پرسی پێشمەرگە لەناو بودجەكە وەك پرسێك بە ئەرێنی دانراوە، ئایا گرنگیی ئەم پرسە لە ناو پڕۆژەی بودجەی عێراق بۆ كوردستان چییە؟
- ئەمە یەكەمین جارە بە راشكاوی و بە روونی و بە شێوەیەكی رێكوپێك باسی ئیلتیزامی حكومەتی فیدڕاڵ دەكرێت بۆ ئەوەی یارمەتی پێشمەرگە بدات، نەك وەك داڕشتنی قسەی بریسكەداری بێ بەرهەم، ئەمجارە بەشێك لە بودجەی هێزەكانی زەمینی عێراق تەرخان دەكرێت بۆ كوردستان، لە كوردستان نە هێزی ئاسمانی و نە هێزی دەریاوانی هەیە، بەڵام بە پێی رێژەی دانیشتووان بەشێك لەو بودجەیە لە وەزارەتی بەرگری عێراقەوە بۆ پێشمەرگە جودا دەكرێتەوە كە لە سنووری ملیارێك و دوو سەد ملیۆن دۆلاردایە، ئەمە كە لە بودجەدا دابندرێت و بە رێككەوتنیش بێت، ئیتر دەبێتە ئیلتیزام، حكومەتی بەغدا لەوە تێگەیشتووە كە پێشمەرگە رووبەڕووی تیرۆریستان و داعش بۆتەوە بە درێژایی هەزار كیلۆمەتری بەرەی جەنگی بەرەنگاریی لە خاكی وڵات دەكات، پێشمەرگە دەستكەوتی زۆری بەدەستهێناوە، هەر لە شنگال و خانەقین تا مەخموور و رەبیعە و كۆبانێ، ئەمە دەبێ بە بێ منەت حیسابیان بۆ بكرێت، چونكە پێشمەرگە بەشێكی بنەڕەتی ئەو رووبەڕووبوونانەیە، پێویستە تەنیا نەخرێتە قاڵبی یارمەتییەوە، بەڵكو پێویستە بخرێتە ئاستی مەشق و راهێنان و چەك كڕین و ئامادەسازی لۆجیستی سەربازی، بە رای من ئەمە وەرچەرخانێكی ئەرێنی بوو لە عەقڵییەتی حكومەتی فیدڕاڵیدا وەدیهات.
* كێشەی سەرەكی كە رووبەڕووی وەزارەتەكەتان دەبێتەوە وەك باستكرد دابەزینی نرخی نەوتە، بەپێی ئەو نرخی 60 دۆلارەی بۆ هەر بەرمیلێك دانراوە، نزیكە 20 تا 25 ملیار دۆلار كورتهێنانتان بۆ دروست دەبێت، بەرنامەتان بۆ چارەسەری ئەو كورتهێنانە چییە؟
- بەڵێ كورتهێنان هەیە، لە رەشنووسی پڕۆژەیاسای بودجە مەزەندەی كورتهێنانەكە بە 23 ترلیۆن دینار كراوە، چارەیەكمان بۆ دۆزیوەتەوە كە چۆن تەمویلی بكەین، چۆن پارە لە سەرچاوەی تری ناوخۆوە بدۆزینەوە، ئەگەر بەم شێوەیەی كە باسی دەكەم، بۆتان حیسابی بكەین، ئەوە لە دەرئەنجامدا كورت هێنانەكە نامێنێت، كۆی گشتی كورتهێنان 25.4ترلیۆنە، لەوە نزیكەی دوو ترلیۆن لادەبرێت بۆ حیسابی ئیداری نیشتمانی، لە مووچەی كاربەدەستانی گەورەی دەوڵەت و كاربەدەستانەوە رێژەیەكیان لێ دەبڕدرێت، لە حیسابێك دادەنرێت بۆ پەیداكردنی سیوولە، 23 و ترلیۆن و 400 ملیۆن كە دەمێنێتەوە بەم شێوەیە دامانپۆشیوە: سێ ترلیۆنمان دەبێت بۆ ئەرسیدەی مدەوەری ساڵی 2014و 2015، دوو ترلیۆن و شتێك عێراق مافی راكێشانی تایبەتی لە سندوقی قەرزی نێودەوڵەتی هەیە، بەپێی رێككەوتنێكی كۆن كە لەگەڵ ئەوان كردوومانە، شەش ترلیۆن سەنەداتی دەرەكی دەردەهێنین، شەش ترلیۆنیش سەنەداتی دەنگی گشتی لە رێی دابەزاندنی یەدەگی یاسایی بانكەكان كە 15%ـە، كە كردوومانە بە حەوت و نیو، كە شەش ترلیۆنێك زیاد دەكات، سێ ترلیۆنی دیكەش لە بانكی مەسرەفی بازرگانی عێراقی وەردەگرین، سێ ترلیۆنیش حەواڵاتی خەرجی لە بانكە حكوومیەكان وەردەگرین، لەبەر ئەوە كورتهێنانەكە قەپات دەبێت و ئەمە بۆ یەكەمین جارە بودجەیەكی واقیعی و كردارەكیانە پێشكەش دەكەین، نەك خەیاڵی، با كورتهێنانیشی تێدا بێت، حیسابمان كردووە ئەو ئیرادەی دێت بریتییە لە 84 ترلیۆن كە لە نەوتەوە دێت بە پێی ئەم حیساباتە وردانەی كردوومانە و نزیكەی 15 ترلیۆنیش لە شتی دیكەوە دێت، واتە تا سنووری 99 ترلیۆن واریدی خۆمانە لە عێراقدا، رەنگە زیاتریش بێت بەڵام خەرجی بەكارخستن كە زۆربەی بۆ مووچەكانە، زۆرە، كە لە سنووری هەشتا ترلیۆندایە، پڕۆژەكانی وەبەرهێنانیش لە سنووری 45 ترلیۆنە، بیست و پێنج ترلیۆنیش وەك وتم كورتهێنانە، بودجەكەش بۆ ساڵێكە، بەڵام یەكەمین شەش مانگی سەرەتای ساڵەكە لەسەر ئەم حیساباتە كارمان بۆ كردووە، واتە دەبێ مووچەكان بدەین و ئیلتیزاماتی حكوومی و ئیلتیزاماتی مووچەی ناوخۆ و ئیلتیزاماتی دیكەی عێراقی بدەین، هەژدە ترلیۆنی دیكە هەیە كە بە بودجەی تەواوكاری واتە تەكمیلی دەناسرێت، ئەمەمان حیساب نەكردووە، ئەگەر بارودۆخەكە وا بكەوێتەوە لە كورتهێنانی دارایی رزگارمان بوو، ئەو كاتە ئەویش دەدەین، بۆئەوەی ئەم بودجەیە بە بێ كێشە بەشی وڵاتەكە بكات، هەروەها بۆ یەكەمین جار لە مێژووی عێراقدا باج دادەنێین، چ لەسەر سیم كارتی مۆبایل، چ لەسەر ئۆتۆمۆبێل، هەروەها لەسەر ئەنتەرنێت و بلیتی گەشت و سەفەر و لەسەر كۆمپانیاكانیش، وڵاتانی دنیاش هەموویان لەسەر باج دەژین، هەر لە ئەمریكاوە تا وڵاتانی ئەوروپا و زۆربەی وڵاتانی دنیاش تەنیا ناوەستن بەو واریداتەی كە بە ئاسانی دەستدەكەوێت، وەك داهاتی وزە و نەوت بەڵكو بودجەی خۆیان بە باج مسۆگەر دەكەن.
* پێش دەستبەكاربوونی حكومەتی عێراقی ئەمە باس دەكرێت كە جگە لە داهاتی نەوت داهاتی دیكە بۆ عێراق پەیدا بكرێت، پێتانوایە ئەم هەنگاوەی دەینێن بتوانن چارەسەری ئەو كورتهێنانە زۆر و گەورەیەی پێ بكەن؟
- ئێمە دەبێت خەڵكی سەرتاسەری عێراق بەمە قایل بكەین، گەرچی لە هەرێمی كوردستان باشترە وەك لە بەغدا و شارەكانی عێراق، بەڵام خەڵكی ئێمە هێشتا كرێی ئاو و كارەباو شارەوانی و تەلەفوونات و خزمەتگوزارییەكانی دیكە نادەن، لە هەموو دنیا زۆر پێویستە ئەو خەرجییانە بدەن، بەڵام خەڵكی عێراق بە منەت و بە ناحەقی دەبینێ ئەم كرێیانە بداتە حكومەت، بۆیە دەبێت فەرمانگەكانی حكومەت رۆڵی هۆشیاری و هەروەها فشاریشیان هەبێت تا هاووڵاتی ئەم كرێیانە بدات كە بۆ خزمەتی خۆیەتی، هەروەها باجی دی ئەی تی واتا فرۆشیاری ئەمە بیرۆكەیەكە بۆ یەكەمین جارە لە عێراق دابندرێت، جگە لەمانە پێویستە داهاتی كشتوكاڵی و پیشەسازی و گومرگی و سەرچاوەی دیكەشی هەبێت.
* لە هەرێمی كوردستان تێبینی هەیە لەسەر ئەم بودجەیە، لەوانە دابیننەكردنی بڕێك پارە بۆ جێبەجێكردنی مادەی 140، ئەوە چۆن چارەسەر دەكەن؟
- ئەم قسەیە بێ بنەمایە و راست نییە، ئەم مەسەلەیە زۆر جاری دی بە وردی باسی لێوەكراوە، لیژنەی ماددەی 140 لە ئەنجوومەنی وەزیرانە و گوژمەیەك پارە بۆ راپەڕاندنی كاروبارەكانی ئەو ماددەیە تەرخانكراوە، پارەكە لە چوارچێوەی ئەمیندارێتی گشتی ئەنجومەنی وەزیراندایە كە بۆ ماددەی 140 تەرخان كراوە.
* تێبینیەكی دی كە لەسەر بودجەكە هەبێت لە هەرێمی كوردستانەوە ئەوەیە كە دەگوترێت بەشی 17% بە كوردستان دەدرێت لەو بڕەی كە عێراق لە ساڵی 2015 خەرجی بكات، نەك لە كۆی بودجەكە، دەڵێن رەنگە عێراق بە تایبەت لە باشوور و ناوەنددا بەهۆی شەڕ و ناسەقامگیری دۆخەكەیانەوە نەتوانن بودجە بخەنە بواری كار و پڕۆژەكانەوە، بەمەش كارتی هەرێمی كوردستانیشی پێوە دەسووتێت، ئەوە تا چەند راستە؟
- ئەمەش راست نییە، هەموو ئەو حیساباتانە كراوە و زۆربەی زۆری بودجەكە هی نەفەقاتی جاری، یان تەشغیلیە كە بە كوردی خەرجی بەكارخستنی پێ دەڵێن، واتە بۆ ئەو خەرجییەی بۆ مووچە كە دەكاتە 80%ی خەرجییەكان، ئەوەی دیكە 45%ی وەبەرهێنانە، لە باشوور و ناوەند و ئەو شوێنانەی كە دۆخی تایبەتیان تێدا دروست بووە، تەنیا چەند پڕۆژەیەك جێبەجێ ناكرێن، بەڵام لە هەرێمی كوردستان كە سەقامگیری تێدایە و ئیدارەیەكی باشی حوكمڕانیی هەیە، زۆربەی زۆری پڕۆژەكان كە حیسابیان بۆ كراوە، جێبەجێ دەكرێن، جگە لەوە هەرێم بەشی خۆی بە تەواوەتی لە خەرجییەكانی حاكیمە وەردەگرێت، كە بریتین لە كۆبۆنی خۆراك و داودەرمان و دیكۆمێنت و رەگەزنامەو شتی دیكە.
* رێككەوتنی نێوان هەولێر و بەغداتان وەك چوارچێوەیەك بۆ پرسەكانی دیكە و گەڕانەوەی متمانە هەژمار كرد، ئایا شاندەكان لە بەغداوە دێنە هەرێم بۆ راپەڕاندنی ئەو خاڵانەی رێككەوتنیان لەسەر كراوە؟
- بابەتی چوون و هاتنی شاند بەپێی ئەم دۆخەی پاش رێككەوتن، دەبێتە شتێكی ئاسایی و پێویست ناكات وادەكان و كاتی هاتن و چوونەكان زۆر بە بایەخەوە گەورە بكرێنەوە، هەر گرێكوێرەیەك، یان بەدواداچوونێ لە هەر جێیەك هەبێت، هەر لایەنێكی پێویست بێت بۆ ئاسایی بوونەوە و كردنەوەی دەرگای چارەسەر، بێ دانانی وادە و وادەكاری دەچنە لای یەكتر، دیوارەكان شكاون، رەنگە پاش كاتێكی دی عەبادی خۆی حەز بكات بێتە هەولێر بۆ درێژەدان بە رێككەوتنەكە، ئێستا هاریكاری و دیقەت و وردبینی و هەوڵی باشتر هەیە، دواتر بیرتان نەچێت بارودۆخی گشتی عێراق هەمووی لە ژێر هەڕەشەدایە، داعش بەو هەڕەشانەی بۆ سەر زۆربەی ناوچەكانی عێراق هەیەتی هۆكارێكی دیكە بوو بۆ یەكگرتن و رێككەوتنی لایەنەكانی عێراق تا پێكەوە رووبەڕووی هەڕەشە گەورەكەی تیرۆر ببنەوە.