مەرجی سەرەكیی ئەمریكا بۆ هاوكاریكردنی عێراق، گۆڕینی نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق بوو، ئەوە بوو حەیدەر عەبادی لە جێگەی مالیكی دانرا، لەم حكومەتە تازەیەدا هەموو لایەك چاوەڕێی ئەوە بوون كە عەبادی پابەندی بەرنامەی حكومەت و بەڵێنەكانی بێت لەگەڵ پێكهاتەكانی دیكە، بەڵام ئەوە زیاتر لە دوو مانگ تێپەڕیوە، بێجگە لە گۆڕینی دەموچاوی مالیكی، هیچ شتێك لە شێوازی حوكمڕانی عێراق نەگۆڕاوە، بۆ ئەم پرسە ئەم وتووێژەمان لەگەڵ د.حەیدەر سەعید راوێژكاری سەنتەری عێراق بۆ دیراساتی ستراتیژی لە عەممان ئەنجامداو بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان دەربڕی.

* لە ئێستادا عێراق لە بارودۆخێكی ئاڵۆز و پشێویدا دەژیت و هیچ سەقامگیرییەك لە رەوشی ئەمنی و ئابووری ئەم وڵاتە بەدی ناكرێ، خوێندنەوەتان بۆ ئەم بابەتە چییە؟
- لە راستیدا دوای تێپەڕبوونی دوو مانگ بەسەر پێكهێنانی حكومەتی عەبادی و ئەو بارودۆخە تازەیەی هاتە ئاراوە بە تایبەتیش گەڕانەوەی بەهێزی ئەمریكا بۆ ناوچەكە، ئەمە خۆی لە خۆیدا گۆڕانكاری بەدوای خۆیدا هێنا، تەنانەت زۆربەی دەوڵەتە ئیقلیمییەكان هاتنەوەی ئەم جارەی ئەمریكایان پێ چاك بوو، هەروەها نزیكبوونەوەی ئیقلیمی لە عێراق جیاوازیی تێكەوت، بەتایبەتیش دوای كەوتنی موسڵ و سەرهەڵدانی داعش، بۆیە پێموایە نەخشەی سیاسیی ناوچەكە هەمان ئەو نەخشەیەی جاران نییە، نزیكبوونەوەی دەوڵەتانی عەرەبی زۆر جیاوازە، بۆیە دەبینین سعودیە زیاتر لە عێراق نزیك دەبێتەوە، چونكە دەزانن مەترسیی دەوڵەتی فاشیلی عێراق هەر لێرە كۆتایی نایەت، بەڵكو پەل دەهاوێت بۆ ناوچەكانی دیكەش، خاڵێكی دیكەش ئەوەیە ئەو تاقمەی حوكمڕانیی عێراق دەكەن وەك شیعە كە زۆرینەن، هەست دەكەن كە ناكرێ ئەو شێوازەی كە دەوڵەتی پێ بەڕێوەدەچوو لە سەردەمی مالیكی هەر بەو شێوەیە بەردەوام بێت، ئەو لایەنانەش بەتایبەتی ئەنجوومەنی باڵای ئیسلامی و رەوتی سەدر بنەمای سەرەكیی پێكهاتەی ئەو حكومەتەن.
* پێتوا نییە كە شیعە لەو قۆناغەی كە حوكمی عێراقیان تێدا كرد، شكستیان هێناو رەوشەكەیان بەم ئاستە گەیاند؟
- من لەم باوەڕەدا نیم كە شیعە شكستیان هێنابێت، بەڵكو ئەوان لە شێوازی حوكمڕانیی مالكیدا سەرنەكەوتن، رەنگە هەر سەركردەیەكی دیكەش هەمان شێوازی بگرتایەتەبەر، هەر سەركەتوو نەدەبوو، مالیكی لەدوای راپەڕینەكانی وڵاتانی عەرەبی شێوازیكی زۆر سەنتراڵی بەكارهێنا بۆ حوكمڕانی و پێیوا بوو، ئەو شێوازە دەتوانێت سەقامگیری دروست بكات و نەهێڵێت لە عێراق ئاژاوە و ناسەقامگیری دروست بێت، بەڵام لە ئەنجامدا ئەو شێوازەی حوكمڕانیی مالیكی ماڵوێرانیی بۆ عێراق هێناو كارەساتی بەم شێوەیەی لێكەوتەوە كە رێكخراوێكی وەك داعش بێت و دووەم گەورەترین شار و 30%ی خاكی عێراق داگیربكات، لایەنەكانی دیكەی نێو شیعەش بەم شێوەیە بیر ناكەنەوە، بەڵام دیارە ئەوان لە كۆتاییدا دەیانەوێت حوكمڕانیی وڵاتێك بكەن كە دووربێت لە ئاژاوە و دووبەرەكی و بێ سەروبەری، بۆیە بیركردنەوە لە ئەلتەرناتیڤی مالیكی لەوەوە هاتووە، بەڵام دوای دوو مانگ هیچمان لەو حكومەتە تازەیە نەبینی، تەنانەت ئەو بەرنامە حكوومییە لە نێوان سێ لایەنی سەرەكیی وڵات رێكەوتنی لەسەركراوە، كە هەندێ پرس كاتی بۆ دیاریكراوە كە سێ مانگە، یاسای پێكهێنانی پاسەوانی نیشتمانی كە عەبادی داوای دەكات، دەبووایە لە ماوەی دوو هەفتەدا بخرێتە بەردەم پەرلەمان، بەڵام ئەوە چەند مانگ تێپەڕی و رەشنووسی ئەم یاسایە باسی لێوە ناكرێت، عەبادی پاساوی ئەوە دێنێتەوە كە گوایە لە ئەنجوومەنی وەزیران بۆچوونی جیاوازی لەسەرە، بۆیە من یەكێكم لەوانەی بەمە گەشبینیم، لە رۆژی 8ی ئەیلوول كە حكومەت و ئەنجوومەنی نوێنەران بەیەك گەیشتن ئەو سستی و خاوییە سەری هەڵدا، من پێموایە دواتر ئەمە لە بەرژەوەندیی رێكخستنە رادیكاڵییەكاندایە و داعشیش لێی سوودمەندە، بۆیە ئێمە لە چاوەڕوانی رێبازێكی چاكسازی و پێكهێنانی بەرەیەكی چەكداری بەهێزداین بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش، بەڵام ماوەیەك تێپەڕی و نە هێزەكان یەك خران و نە سازانی سیاسیش هاتە ئاراوە، رەنگە هۆكاری ئەمە ئەو نەفەسدرێژییەی ئەمریكاو پلانی ستراتیژیی سەرۆك ئۆباما بێت كە دەڵێت: لە نێوان سێ بۆ پێنج ساڵە.
* لە سایەی ئەو پێكهاتە تازەیەی حكومەتی ئێستای عێراق كە وەزیری بەرگری سوننەیە و وەزیری ناوخۆ شیعەیە، ئایا رەوشەكە لە سایەی ئەو دوو كەسایەتییە بەو شێوەیە دەبێت كە سوپای عێراق نەتوانرێت بنیادبنرێتەوە، یان پۆلیس بكرێتە سوپا؟
- ئامانجەكە بریتییە لە بیرۆكەی پێكهێنانی پاسەوانی نیشتمانی، كە ئەم بیرۆكەیە لای زۆر كەس وا دەكەوێتەوە كە متمانە لە نێوان لایەنەكاندا نییە، بۆیە بیرۆكە نوێیەكە زیاتر بریتییە لە دامەزراندنی هێزی ئاسایشی لۆكاڵی لە ناوچەكان لەجیاتی پاسەوانی نیشتمانی، بۆیە من پێموایە ئەوە نابێتە ئەلتەرناتیڤ بۆ گەڕاندنەوەی متمانە بە دامەزراوەی سەربازیی نیشتمانی، واتا لە هەر پارێزگایەك سوپایەك دادەمەزرێ، تەنانەت لە ناوچە شیعەنشینەكانیش هێزی پشتیوانیی میللی دەكرێت بە پاسەوانیی نیشتمانی، مەترسییەكە لەوەدایە كە ئەو هێزانە لە چوارچێوەی ئەو ململانێ و كێشانەی لە ئارادان رەنگە بەكاربهێندرێن بۆ پەلاماردانی یەكدی و تەنانەت دەوڵەتانی ئیقلیمیش بیقۆزنەوە، ئێمە دەمانەوێت كێشەكان كۆتایی پێ بهێنین، بەڵام كێشەیەكی دیكە بۆ خۆمان دێنێنە ئاراوە، بۆیە ئەگەر سوپا بۆ یەكلایی كردنەوەی ململانێی تایەفی بەكارهات، ئەوا ناتوانرێت دامەزراوەی سوپا دروست بكرێت، ئەو سوپایە نە موڵكی كوردە بە تەنیا، نە هی شیعە و نە هی سوننەیە، بەڵكو سوپای هەموو عێراقییەكانە، دەكرێ هەموومان رێك بكەوین لەسەر بەڕێوەبردنی هاوبەشی دامەزراوەی سەربازی.
* لەو شەڕ و رووبەڕووبوونەوەی ئێستا دەبینین ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تەنیا لە رێی هێرشی ئاسمانی بەشداری دەكات، ئایا دەكرێ هێزی زەمینیشی تێدا بەكاربهێندرێت؟
- من پێموایە لە قۆناغێكی ئەم شەڕەدا فڕۆكەكانی ئەمریكا سوودیان هەبوو، بەتایبەتیش كە مەخموور لەلایەن داعشەوە داگیركرا و تەنیا 30 كیلۆمەتر مابوو بگەنە سنووری هەولێر، ئەم فڕۆكانە پێشڕەویی داعشیان راگرت، بەڵام لە شوێنی دیكە هەر بەردەوامبوون و ناوچەی دیكەیان داگیركرد، بۆ نموونە لە دەشتی نەینەوا كە دەستپێشخەریی سەربازی لەدەست داعشدا بوو، ئەو هێرشانەی ئاسمانی كاریگەریی زۆریان نەبوو، بۆیە بەمە ناتوانرێت خاكەكان رزگار بكرێنەوە، ئێمە باس لە پلانی درێژخایەن دەكەین، كەچی لەولاوە داعش پارێزگای ئەنباری داگیركرد، ئەمە قۆناغێكە، قۆناغی دووەم بریتییە لە گەمارۆدانی داعش، واتا دابڕانی ناوچە سنوورییەكان ئەویش بە زەبری هێزی ناوخۆی عێراق و سووریا، هەروەها قۆناغێكی دیكە دەستێوەردانی زەمینییە كە تا ئێستا سەرۆك ئۆباما ئەو هەنگاوەی هەڵنەهێناوە، زۆر جار ئەو سەرسامە بە مانشێتەكانی رۆژنامە ئەمریكییەكان كە بنووسن: «یەكەم كوژراوی ئەمریكا دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق»، بەڵام بڕیارەكە تەنیا بڕیاری ئۆباما نییە، بەڵكو ژەنەڕاڵ بێنسی ئاماژەی بەوەكرد دوای ئەوەی كە ئۆباما دژی دەستێوەردانی سەربازی بوو لە سووریا، كە ناكرێ بەبێ لێدانی سەربازی داعش لە سووریا لەناو ببرێت، هەروەها راوێژكارانی سەربازیی ئەمریكا لە عێراق بەشداریكردنی هێزی زەمینییان لە عێراق بەلاوە پەسندە و من پێموایە ئەمە هەر روودەدات، بەڵام بڵاوبوونەوەی هێز بەو شێوە فراوانییەی ساڵی 2003 نابێت، كە رەنگە لای هەندێك بە دەستێوەردان و پێشێلكردنی یاسا و داگیركردن لە قەڵەم بدرێت.
* هەندێك پرسیاری ئەوە دەكەن كە ئەو شەڕەی ئێستا لە ئارادایە بە یەكەم شەڕ لە ناوچەكە دادەنرێت كە لە رووی راگەیاندنی هەردوو لا رووماڵ نەكراوە؟
- دیارە ئەمە شەڕێكە وەك شەڕەكانی دیكە نییە، شەڕێكە دژی رێكخراوێك كە هیچ سەربازگە و دامودەزگایەكی سیستماتیكی سەربازیی نییە، یان بریتی نییە لە چەند تۆڕێكی چەتە لە شارەكاندا بڵاوبووبێتەوە، تاكو بە ئاسانی لێیان بدرێت، ئێستا گرنگ ئەوەیە چۆن بكرێت داعش لە ناخەوە هەڵبوەشێتەوە، ئەگەر داعش چەندین ئەفسەری پێشووی سوپای عێراقی بەكارهێنابێت، وەكو ئەبو موسلم توركمانی و ئەبو موسا فازل حەیالی، ئەوانە رەنگە ببنە بەشێك لە كێشەی سوننە لە عێراق، بەڵام مەرج نییە ئەوانە تا كۆتایی لەگەڵ داعش بمێننەوە، ئەوانە رەنگە ببنە بەشێك لەو رێككەوتنەی تایبەت بە دووبارە بنیادنانەوەی دامەزراوەی سەربازیی عێراق، هەروەها ئەگەری ئەوەش هەیە لێیان دابڕێن، هەروەك چۆن پێش ماوەیەك لە موسڵ لە داعش هەڵگەڕانەوە، لەوانەیشە داعش بە یەكجاری لە ناوچەكە هەڵبوەشێتەوە.
* مەبەستت لەو هەڵوەشانەوەیە دابەشبوون و گواستنەوەیە بۆ چەند ناوچەیەكی دیكە نەك بە یەكجاری لەناوبچن؟
- نەخێر، لەناوبردنی داعش پەیوەستە بەو شوێن و لایەنانەی داڵدەیان دەدەن و باوەشیان بۆ كردوونەتەوە، ئێمە چەند ساڵە هۆشیاریمان دەربارەی ئەوانە راگەیاندووە، بە سووك سەیركردنی مەسەلەی سوننە گوایە ئەوان ئەجیندای بیانی جێبەجێ دەكەن، عێراقی بەم ئەنجامە گەیاند، گرنگ ئەوەیە سەرچاوەی پشتیوانییان لێ ببڕدرێت، كێشەی ئێمە ئەوەیە بە تەواوی پڕۆژەیەكمان نییە بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش، هیچ متمانەیەك لەم بارەوە لە ئارادا نییە، شیعە دەڵێن ئێمە بۆچی بچینە ناوچەكانی سوننە، با ئەوان بۆ خۆیان شەڕ بكەن، سوننەش دەڵێت پیلانێك هەیە بۆ هەڵگیرساندنی شەڕی سوننە لەنێو خۆیاندا، ئەمەش كێشەی سەرەكییە لەم بوارەدا.