پرۆفیسۆر مایكل نایت گەورە تۆژەری كاروباری سەربازییە لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراساتی رۆژهەڵاتی نزیك و تایبەتمەندە لەسەر عێراق و ئێران و دەوڵەتانی كەنداو، پرۆفیسۆر نایت لەگەڵ وەزارەتی بەرگریی ئەمریكا كاری كردووە و دیراسەتی زۆر ورد و قوڵی لەسەر پەندەكانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی ئەمریكا لە عێراق ئەنجامداوە و ئێستاش یەكێكە لەو تۆژەرە باڵایانەی كە تایبەت لەسەر هەرێمی كوردستان و عێراق كاردەكات و لەبەر رۆشنایی دیراسەتەكانی راوێژ دەداتە ئیدارەی ئەمریكا، سەبارەت بە بارودۆخی ئێستای عێراق و هەرەسهێنانی سوپای عێراق لەماوەی هەفتەیەكدا لە موسڵ و تكریت و ئاراستەی بارودۆخی عێراق، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پرۆفیسۆر نایت ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) كە لقێكی ئەل قاعیدەیە لە عێراق و سوریا، بەشێكی دیاریكراوی خاكی سوریایان داگیر كردووە و ئێستا دەوڵەتی ئیسلامی خۆیان تێدا راگەیاندووە و لە ماوەی رۆژانی رابردودا توانیان دووجار هێرش بكەنە سەر سامەڕا كە تەنیا 100 كیلۆمەتر لە بەغدای پایتەختەوە دوورە، هەروەها توانیان پارێزگای موسڵ كە دووەم گەورەترین شاری عێراقە كۆنتڕۆڵ بكەن، و ئێستاش شاری تكریتیان داگیركردووە، ئایا چۆن ئەم گۆڕانكاریە دەخوێننەوە، چونكە ئەوان پێشتر تەنیا توندوتیژی و تەقینەوەیان دەكرد و ئێستا خاك و شار كۆنتڕۆڵ دەكەن؟
- بە راستی ئەمە مەترسیدارترین رەوشی ئەمنیە لە عێراقدا لە دوای ساڵی 2006ـەوە رووبەڕووی بۆتەوە. لە پێوەندیدا بە باكووری عێراقەوە، ئەوا خراپترین دۆخی ئەمنی هەیە رووبەڕووی بوونەتەوە. كە هێزە ئەمنیەكانی عێراق بە تەواوەتی هەرەسیان هێنا لە ماوەی هەفتەی رابردوودا، كەواتە ئەمە پێشینەی نییە، لەبەر ئەوە زۆر زەحمەتە هێزە ئەمنیەكانی عێراق بتوانێت كۆنتڕۆڵی موسڵ بكاتەوە. كەواتە زۆر دژوارە بتوانن ئەم كارە بكەنەوە بەبێ هاوكاریی پێشمەرگە. ئەمە ساتەوەختێكە كە حكومەتی عێراقی رووبكاتە كورد و پێیان بڵێت كە ئێمە رازین نەوتی خۆتان هەناردە بكەن. دەكرێت دوای ئەم قەیرانە گفتوگۆ لە بارەی ناوچە كێشە لەسەرەكان بكرێت و چارەسەری بكرێت، واتە ئەمە كاتی ئەوەیە كە بەغدا رووبكاتە كورد و پێیان بڵێت یارمەتیمان بدەن. و پێدەچێت مالیكی زۆر كەللەڕەق بێت لەبارەی رەوشەكەوە و رەنگە لە دەرئەنجامدا بۆ ماوەیەكی دورودرێژ كۆنتڕۆڵی شاری موسڵ لە دەست بدات. و رەنگە بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ كۆنتڕۆڵی بەشەكانی دیكەی عێراقیش لە دەست بدات، وەك تكریت و بێجی. ئەمەش كارەساتە.
* پێشتر نزیكەی 400 هەزار پەنابەری سوریا روویان كردە كوردستان و ئێستاش بە دەیان هەزار ئاوارەی شاری موسڵ روویان كردۆتە كوردستان، واتە ژمارەی پەنابەر و ئاوارەكان لە ملیۆنێك كەس نزیك دەبێتەوە، ئەمە لە كاتێكدایە كە حكومەتی عێراق بودجەی كوردستانی بڕیوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بەچ راددەیەك ئەمە كاریگەری لەسەر كوردستان دەبێت و فشار لەسەر كوردستان دروست دەكات؟
- هەرێمی كوردستان خانەدانییەكی زۆری نواندووە لەبەرامبەر پەنابەراندا، لەسەر ئەمە سوپاسی خوا دەكەین. ئەوە روونە كە كورد پێویستیان بە پاڵپشتی نێودەوڵەتی هەیە لەم قەیرانەی ئاوارەكاندا كە ئێستا رووبەڕووی بۆتەوە. پێموایە لەم كاتەدا توركیا یەكێكە لەو وڵاتانەی كە پێویستە پشتیوانیەكی گەورە دابین بكات. من پێموانیە حكومەتی بەغدا بە مەبەست كارێك بكات كە ببێتە هۆی خراپتربوونی بارودۆخی ئابووری لە كوردستاندا، بەڵام ئەوەی ئێوە دەیڵێن راستە، چونكە ئەمە ئەو دەرئەنجامەیە كە بۆی هەیە لێی بكەوێتەوە. لەبەر ئەوە پێویستە بە زووترین كات پشتیوانی نێودەوڵەتی لە هەرێمی كوردستان بكرێت.
* ئەوەی جێی سەرسوڕمانە ئەوەیە ئەمریكا دەیەوێت ئەم كارەساتە وا پیشان بدات كە بریتییە لە شەڕی دژە تیرۆر، ئەمە لە كاتێكدا كە پێویستە ئەمریكا كارێك بكات عێراق بگەڕێتەوە سەر رێچكەی سیاسی سروشتی خۆی، چونكە بۆ ئەوەی شەڕی دژە تیرۆر سەركەوتوو بێت، ئەوا پێویستە ئاشتبوونەوەی سیاسی بێتەئاراوە، كە دەبێت حكومەتێكی بنكە فراوان هەبێت بۆ ئەوەی هەموو لایەنەكان بەشداری بكەن لە شەڕی دژە تیرۆردا؟
- من بە تەواوەتی هاوڕام لەگەڵتاندا، حكومەتی ئەمریكا دەستی داوەتە گفتوگۆیەكی جددی لەگەڵ زۆربەی بەرپرسە سیاسییە باڵاكانی پێكهاتە سیاسییەكانی عێراق، سوننە و شیعە و كورد، لەبارەی پێكهێنانی حكومەتێكی نوێی یەكگرتووەوە، ئەمە هەمیشە خواستی ئەمریكا بووە. ئەمریكا هەڵوێستێكی زۆر واقیعبینانە دەگرێتەبەر لە ئاست چۆنیەتی كاریگەر بوون بەسەر سەرۆك وەزیران، مالیكیەوە، ناكرێت تەنیا بە ئاڕاستەكردن كاریگەر بێت بەسەر سەرۆك وەزیران، مالیكیەوە، وەك ئەوەی منداڵێكی بچووك بێت. بەڵكو دەبێت پەنا بۆ دەستڕۆیشتوویی ببات، وەك بەكارهێنانی پرسی پێدانی چەك و ئامرازەكانی دیكە. ئەوان هەوڵ دەدەن ئەم كارە بكەن، چونكە ئەوان بەوە رازی نەبوونە كە مالیكی چۆنی بووێت ئاوا بكات. بەڵكو دەیانەوێت كاریگەریان هەبێت بەسەریدا. بەڵام ئەگەر هەڵبژاردنەكان بە ئاڕاستەیەكی جیاوازتردا بڕۆیشتنایە، ئەگەر مالیكی لە هەڵبژاردنەكاندا رەت بكرایەتەوە، ئەوا ئەمریكا تەنیا لەبەر خاتری مالیكی، پشتیوانی مالیكی نەدەكرد. بەڵام ئەوان رێز لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكان دەگرن و هەوڵ دەدەن دەستڕۆیشتووییان هەبێت بەسەر سەركردە سەرەكیەكانی عێراقەوە، و بنیاتنانەوەی هێزە ئەمنیەكانی عێراق بەشێكی گرنگ دەبێت لەو كارە. رەنگە پرسیار بكەن ئایا عێراق پێویستی بە –فڕۆكەی- F16 هەیە، من پێم باشە –فڕۆكەی- F16ی ئەمریكی لە عێراقدا ببینم- واتە ئەمریكا خۆی ئەم فڕۆكەیە لە عێراقدا بەكار بهێنێت، نەك بیداتە دەست عێراق-، بەڵام بە داخەوە لە ئێستادا ئەوە بژاردەیەك نییە. من پێم باشترە ئەمریكا زیاتر چالاك بێت لە عێراقدا، هەموو كەس ئەمەی دەوێت. ئێمە لە واشنتۆن هەوڵمانداوە- ئەمە منیش دەگرێتەوە- كە ئەمریكا بگەڕێتەوە و ببینین ئەمریكا خۆی فڕۆكەی- F16 لە عێراقدا بەكار دەهێنێت، لەبری فرۆشتنی فڕۆكەی- F16 بە عێراق.
* ئایا خەڵكی عێراق دەتوانن پێشبینی ئەوە بكەن كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەمریكا بە هانایانەوە بچن؟
- لە ئێستادا دوو هێزی نێودەوڵەتی هەیە كە بە راستی دەتوانن یارمەتی عێراق بدەن، یەكێكیان بریتییە لە ئێران و ئەوی دیكەیان بریتییە لە ئەمریكا، هەردووكیان دەیانەوێت شەڕ لەگەڵ داعشدا بكەن، بەڵام ئامرازی جیاواز بەكار دەهێنن، ئێران دەیەوێت هەمان سیناریۆی سوریا دووبارە بكاتەوە، ئەوان دەیانەوێت پەنا بۆ بەرمیلی باروت ببرێت، و دەیانەوێت میلیشا بەكار بهێنن، و دەیانەوێت موعارەزە لە رێی سەربازییەوە سەركوت بكەن، بێئەوەی پەنا بۆ هیچ كۆدەنگیەكی سیاسی ببردرێت. ئەمریكا سیناریۆیەكی جیاوازی دەوێت، ئەمریكا راستە دەیەوێت هێزە ئەمنیەكان بەكار بهێنرێن، بەڵام لە هەمان كاتدا دەیەوێت حكومەتێكی یەكگرتوو پێكبهێنرێت كە سوننە و شیعە و كورد بەشداری تێدا بكەن. ئەمریكا و ئێرانیەكان هاوڕان لەسەر ئەوەی پێویستە كورد و شیعە لە حكومەتی داهاتوودا بەشداری بكەن، جیاوازیەكە ئەوەیە ئایا سوننە بەشداری بكات. ئێرانیەكان باوەڕیان وایە پێویستە كەمترین بەشداری سوننەكان هەبێت و پێویستە لە رووی سەربازیەوە تێكبكشێنرێن. ئەمریكا باوەڕی وایە لە رووی دیپلۆماسیەوە دەكرێت قەیرانەكە لەگەڵ سوننەكان چارەسەر بكرێت. و ئەمەش شتێكی مومكینە بەلای ئەمریكاوە. ئەوە جیاوازیە سەرەكییەكەیە لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا.
* دوا وتە و پەیامت چییە؟
- یەكەم پەیامی من بۆ كورد ئەوەیە-وەك هەمیشە- سوپاسیان بكەم لەسەر بوێریان و لەسەر خانەدانییان، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لە هەڵمەتەكانی ئەنفالدا بەسەر كورددا هاتووە ئەوا شتێكی زۆر سەخاوەتمەندانەیە كە بایەخ بەو هەمو ئاوارانە بدەن. كورد دەزانن ئازاری بێ ماڵی و حاڵی چییە و ئازاری ئەوە چییە لەگەڵ خێزانەكەتدا لەسەر جادەكان بیت. لەبەر ئەوە سوپاس بۆ كورد كە بیریان كەوتەوە- ئەم دۆخە- چۆنە، و بۆ سەخاوەتمەندیان لە ئاست برا عەرەب و مەسیحی و یەزیدی و شەبەك و توركمانەكاندا. پەیامی دووەمم، ئەوەیە پێویستە كورد بەردەوام بن لە هەوڵەكانیاندا بۆ ئەوەی ببنە بەشێك لە چارەسەر لە دژی داعش، حكومەتی ئەمریكا دەیەوێت هێزە كوردیەكان و هێزەكانی عێراق پێكەوە شەڕی داعش بكەن، و حكومەتی ئەمریكاش دەیەوێت كورد نەوتی خۆیان هەناردە بكەن و دەیەوێت لە رووی سیاسی و لە رووی ئابووریەوە سەربەخۆ بن. تێگەیشتنێكی ورد لە هەڵوێستی ئەمریكا بەدی ناكرێت، ئەمریكا مالیكی ناوێت، ئەمریكا نایەوێت كوردستان لە رووی ئابووریەوە ببێتە كۆیلەی بەغدا، بەڵكو ئەمریكا دەیەوێت ئەم كارە بە شێوەیەك بێت كە بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ بمێنێتەوە، دەیەوێت پارێزگاری لە پێوەندی نێوان كورد و بەغدا و پێوەندی نێوان بەغدا و توركیا بكات. بەڵام ئەمریكا دەیەوێت ئەگەر كوردستان لە رووی ئابووریەوە سەربەخۆ بێت، ئەوا عێراق دابەش نەبێت. بۆ ئەنجامدانی ئەم كارەش تێڕوانینێكی تەقلیدیان هەیە، بەڵام نیەتێكی باشیان هەیە، ئەمەش بۆ سەركردایەتی كورد دەگەڕێتەوە كە بەردەوام بن لەكاركردن لەگەڵ ئەمریكا و لایەنەكانی دیكەی عێراق و پێموایە دەتوانن ئەو كارە بكەن.