پرۆفیسۆر ریچارد كاپلان ئوستادی پێوەندییە نێودەوڵەتیەكان لەزانكۆی ئۆكسفۆرد لە بەریتانیا و تایبەتمەندە لەسەر رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان و بەڕێوەبردنی تەنگژەكان، هەروەها ئێستاش سەرقاڵی توێژینەوەیەكە لەسەر بونیادنانەوەی دەوڵەت و بونیادی ئاشتی لەوڵاتانی دوای تەنگژە، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای عێراق بە تایبەتی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و ئاراستەی گۆڕانكارییەكان و هەوڵەكان بۆ چارەسەركردنی ئەو بارودۆخە، گوڵان ئەم وتووێژەی لەگەڵ پرۆفیسۆر كاپلان ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* ئەوەی هەست دەكرێت زیاتر لە ساڵێكە سیاسەتی دەرەوی ئەمریكا كاریگەری لەدەست داوە و دەتوانین بە شێوەیەكی گشتی بڵێین كە توانای نییە كێشەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی چارەسەر بكات، بە تایبەتی چارەسەركردنی ئەم كێشانە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بەپێی بیر و بۆچوونی ئێوە، ئایا هاوڕان لەگەڵ ئەو بۆچوونەدا كە دەڵێت سەردەمی هەژموون و باڵادەستی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەسەرچووە و ئێستا بە چەشنی ئەمریكا كاراكتەری دیكە هەن كە ئەم رۆڵە لەم ناوچەیەدا دەبینن؟
- من لەگەڵ ئەوەدا هاوڕام كە ئەمریكا باڵادەست نەبووە بەسەر هەندێ بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. من دەڵێم ئەمریكا كاراكتەرێكی بەهێز و دەستڕۆیشتووی دەرەكی بووە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بەڵام رەنگە ئەمە زیاتر رەنگدانەوەی سەختی و دژواری تەحەددیەكان بووبێت نەك پێوەندی بە لاوازی خودی ئەمریكاوە هەبێت. ناكۆكی فەلەستین و ئیسرائیل، كێشەیەكە كە نەتوانراوە چارەسەر بكرێت، لەلایەن هیچ ئیدارەیەكی ئەمریكیەوە- هەر لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە لە ساڵی 1948ـەوە، و ئێستاش جیاوازیەك بەدی ناكرێت بە بەراورد بە رابردوو. ئەو بارودۆخەی لە عێراقدا لە ئارادایە، مایەی تەحەددیە بۆ ئەمریكا، بە دڵنیاییەوە ئەمریكاش بەشێكی بەرپرسیارێتی ئەم بارودۆخەی دەكەوێتە ئەستۆ، لەبەر ئەوەی ئەوە خودی بڕیاردەرانی ئەمریكا بوون كە بڕیاری داگیركاریان دا لە ساڵی 2003. بەڵام لەبەر ئەوەی پلانێكی كارای نەبوو بۆ هەل و مەرجی دوای رژێمەكەی سەددام حوسێن، ئەوا ئەمە بووە هۆكارێك بۆ دروستكردن و خوڵقاندنی كێشە بۆ ئەمریكا، بەڵام تەنانەت ئەگەر ئەمریكا پلانی باشیشی هەبوایە، ئەوا پێموایە هەر رووبەڕووی تەحەددی زۆر سەخت دەبۆوە لە عێراقدا. بە هەمان شێوە بارودۆخی سوریاش بە چەشنێك زەحمەتە كە ناتوانین دەستنیشانی رێگایەكی كارای دەستێوەردان بكەین لەو شەڕ و ناكۆكیەدا. كەواتە لەسەرتاسەری ناوچەكەدا پێموایە كێشەكە زیاتر پێوەندی بە دژواری و زەحمەتی كێشەكانەوە هەیە، پتر لەوەی پێوەندی بە لاوازی ئەمریكاوە هەبێت.
* ئەگەر لە رابردوو بڕوانین، ئەوا دەتوانین بڵێین ئەگەر ئەمریكا نەیتوانیبێت لەڕێی كۆكردنەوەی دەنگی زۆرینە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كێشەكان چارەسەر بكات، ئەوا هەوڵیدا لەڕێی ناتۆوە چارەسەرێك بدۆزێتەوە، بە چەشنی ئەوەی ناتۆ هێرشی كردە سەر لیبیا و رژێمەكەی موعەممەر قەزافیان رووخاند، بەڵام هەست دەكەین كە دوای ساڵی 2011، ئەمریكا توانای نەماوە و تەنانەت ئەندامانی ناتۆش بە چەشنی رابردوو لەگەڵ ئەمریكادا نین. ئایا پێتوایە هۆكاری پشت ئەم دۆخە لاوازی ئەمریكایە، یاخود ئەو جیاوازیانەیە كە لە نێوان ئەندامانی ناتۆدا هەیە؟
- ئەو یەكڕیزییەی لەنێو ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایشدا، لەسەرەتادا، بینیمان بۆ پشتیوانی كردنی وەرگرتنی هەڵوێست دژ بە لیبیا، خاو بوونەوە، ئەویش بۆ هەڵوێستی روسیا و چین دەگەڕێتەوە بە تایبەتی، چونكە ئەوان تێڕوانینیان وایە كە ئەو كارانەی بە بیانوی پاراستنی كەسە مەدەنیەكانەوە و بەرگری كردن لە كەسە مەدەنیەكانەوە دەكرێت، دەگۆڕێت بۆ ئەنجامدانی كارێك لە دژی رژێمەكە و بۆ گۆڕینی رژێمەكە. لەبەر ئەوە، لە دەرئەنجامدا روسیا و چین دژی دەستێوەردانی نێودەوڵەتی بوون لە سوریا، لێرەدا من دەڵێم ئەمریكا دەست و پێی بەسترا بەهۆی ئەوەی كە لە عێراقدا ئەنجامی دا، هەروەها بەهۆی ئەو دژواریانەی لە لیبیادا بەدی دەكرێن. كە ئەویش بەهۆی شكستهێنانیان بووە لە دامەزراندنی سیستمێكی دیموكراتی و ئاشتیانە لە دوای رژێمەكەی قەزافیەوە. بە دڵنیاییەوە، دژوارییەكی دیكە بریتییە لە بارودۆخی سوریا، كە نەتوانراوە رێوشوێنی كاریگەر لە ئاست سوریادا بگیرێتەبەر. هەوڵە دیپلۆماتیەكان سەركەوتوو نەبوون، هەوڵە مرۆییەكانیش شكستیان هێنا. هەروەها كۆدەنگیەكیش لە ئارادا نییە لەبارەی بەكارهێنانی هێزەوە. بەڵام ناكرێت هۆكاری ئەم دژواری و سەختیانە بگەڕێنینەوە بۆ بوونی جیاوازی لە نێوان ئەندامانی ناتۆدا: چونكە لە پێوەندیدا بە مەسەلەی سوریاوە، من هیچ بەڵگەیەكی دابەش بوون لە نێو هاوپەیمانەكانی نێو ناتۆدا بەدی ناكەم.
* دوای روودانی گۆڕانكاریەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق، ئێستا ئەوە بەدی دەكەین كە سیاسەتە پیادەكراوەكانی ئەمریكا یەك ناگرێتەوە لەگەڵ سیاسەتی هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكەدا، بۆ نموونە عەرەبستانی سعودیە، توركیا و ئیسرائیل هەمان بیروبۆچوونی ئەمریكایان نییە لە بەرامبەر پرس و كێشەكاندا، ئەمە لە كاتێكدا ئەوان هاوپەیمانی ئەمریكان لەم ناوچەیەدا. هەر بۆ نموونە، عەرەبستانی سعودیە هەڵوێستێكی جیاوازی گرتەبەر و دەستێوەردانی سەربازی كرد لە شۆڕشەكانی بەحرێندا، هەروەها توركیا و ئیسرائیل تێڕوانینی جیاوازیان هەیە لە ئاست سوریادا. دەمانەوێت پرسیاری ئەوە بكەین ئایا كە سیاسەتەكانی ئەمریكا چوونیەك نەبن لەگەڵ سیاسەتەكانی هاوپەیمانەكانیدا، ئایا ئەمە بە مانای چی دێت؟
- من پێموانیە جیاوازیەكان ئەوەندە جددی و مەترسیدار بن كە ئاكامیان هەبێت لەسەر پێوەندیەكانی ئەمریكا بەسەر ئەو وڵاتانەی ئێوە ئاماژەتان پێكردن، چونكە ئەم وڵاتانە پشتیوانی ئەمریكا دەنرخێنن. با نموونەیەكی دیكەت بدەمێ، لەسەر پرسی ئێران، ئەمریكا و ئیسرائیل رای جیاوازیان هەبوو، ئەمریكا و ئیدارەی ئۆباما ئامادەن رێگاچارەی زیاتری دیپلۆماسی بگرنەبەر بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە، لە كاتێكدا ئیسرائیل پتر نیگەران بووە لە ئاست ئێراندا و كەمتر ئامادەی ئەوەی هەبووە متمانە بە ئێران بكات، بەڵام هەموو ئەو جیاوازیانە لەسەر حسابی پێوەندیەكانی ئیسرائیل و ئەمریكا نەبووە. هەروەها لەلایەكی دیكەوە، جیاوازی هەبووە لەگەڵ توركیا و عەرەبستانی سعودیە، بەڵام پێموایە لە بنەڕەتدا پێوەندیەكان دروستن، لەبەر ئەوەی هەموو ئەو وڵاتانە پشتیوانی ئەمریكا دەنرخێنن.
* سەبارەت بە سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست عێراقدا، ئەوا دەبینین ئەوەی جێی سەرسوڕمانە كە نە ئەردەن و نە عەرەبستانی سعودیە و نە توركیا هەمان سیاسەتی ئەمریكایان نییە لە ئاست عێراقدا. ئەوەی دەبینرێت پتر دەستڕۆیشتوویی ئێرانە لەناو عێراقدا. بەپێی تێڕوانینی ئێوە، هۆكاری پشت ئەم ئاڵۆزیە بۆچی دەگەڕێتەوە؟
- هۆكارەكە بریتی بووە لەوەی كە زۆر سەخت و دژوار بووە بەرهەڵستی و بەرەنگاری دەستڕۆشتوویی و نفوزی ئێران بكرێت لە ناوچەكەدا، ئەمە كێشەكە بووە لە دوای هەرەسهێنان و رووخانی رژێمەكەی سەددام حوسێنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەڵام هەرچۆنێك بێت، من پێموانییە ئەمەش بووبێتە هۆی دروستبوونی جیاوازیەكی گەورە لەگەڵ ئەمریكادا. بەڵكو رەنگە رەنگدانەوەی ئەو ئومێد و هیوایە هەبێت كە بارودۆخی عێراق جیاوازتر بێت، بەڵام لەلایەكی دیكەوە من باوەڕموایە كە دەستڕۆیشتوویی و كاریگەری ئێران لە ناوچەكەدا یەكێك بوو لە ئاكام و دەرئەنجامەكانی ئەو داگیركاریەی ئەمریكا لە ساڵی 2003دا ئەنجامی دا، چونكە ئەمە دۆخێكی خوڵقاند كە بە شێوەیەكی حەتمی ئێران لە پێگەیەكدا بێت كە بتوانێت رۆڵێكی گرنگتر ببینێت لە عێراقدا.
* هەندێ لە ناوەندەكانی توێژینەوەی سیاسی بەم دواییە ئاماژەیان بەوە كرد كە سەردەمی نەخشەی رێككەوتنی سایكس-پیكۆ بەسەرچووە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەبەر ئەوەی ئەسڵی كێشەكانی ناوچەكە، كێشەی تایەفەگەری و ئیتنی لە سەرتاسەری ناوچەكە- - دەگەڕێتەوە بۆ رێككەوتنی سایكس-پیكۆ، حاڵی حازر سەرتاپای جیهان نە بیر لە عێراق و نە بیر لە سوریا دەكەنەوە وەك وڵاتێكی یەكگرتوو، بەڵام ئەمریكا پێداگیری دەكات لەسەر رێگەگرتن لە دابەشبوونی وڵاتان. ئایا هاوڕا نیت لەگەڵ ئەوەدا كە هەڵوێستی ئەمریكا سەر دەكێشێت بۆ شەڕێكی تایەفەگەری خوێناوی كە لە كۆتاییدا سەردەكێشێت بۆ هەرەسهێنانی وڵاتەكە؟
- دابەشبوونی عێراق، شتێك یان سەرەنجامێكی حەتمی نییە، بەڵام ئەم ئەگەرە لە ئارادایە. هەروەها ئەمە ئەگەر لەو وڵاتانەدا لە ئارادا بووە كە دابەش بوونی ئیتنی هەبووە یان دابەش بوون هەبووە لە نێوان پێكهاتە نەتەوەییەكاندا. هەروەها ئەو حاڵەتانە بەدی كراوە كە لە كاتی بوونی خۆبەڕێوەبەریەكی(ئۆتۆنۆمی) باڵادا، ئۆتۆنۆمی لەسەر ئاستی جوگرافیا-، ئەوا پێكهاتەكان توانیویانە كەم تا زۆر پێكەوە بژین لە چوارچێوەی یەك دەوڵەتدا، بەڵام لە سایەی سیستمێكی فیدراڵیدا كە مەركەزیەكی كەمی هەبێت، كەواتە پێش عێراقیش پێشینە هەبووە لەم رووەوە، ئەوەش راستە كە ئەم جیاوازی و ناكۆكیانە، یاخود ئەو بارگرژیانە ناكەونە بەر سەرنجی نێودەوڵەتی تاوەكو نەتەقنەوە و نەبنە ناكۆكیەكی توندوتیژ. ئەمە حاڵەتەكە بووە لە كوردستاندا، چونكە هۆكاری ئەوەی بۆ رۆژگارێكی دوورودرێژ كێشەی كورد كێشەیەكی فەرامۆش كراوە و پشتگوێخراو بوو، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە بە شێوەیەكی زۆر كارا و كاریگەر خەونی كوردەكان بۆ مافی بڕیاردانی چارەنووس سەركوتكرا، ئەمەش وایكرد كێشەی كورد نەكەوێتە نێو ئەجێندای نێودەوڵەتیەوە، بەڵام ئایا كێشەیەك یان كێشەیەكی نەتەوەیی سەردەكێشێت بۆ لەبەریەكهەڵوەشان، یان دابەش بوونی وڵاتێك، ئەوا، هەروەك ئاماژەم پێكرد، ئەمە شتێكی حەتمی نییە، و بە راستی دەوەستێتەسەر چۆن ئەم گرژیانە ئیدارە دەكرێن و ئایا دەكرێت لە چوارچێوەی ئەم سنورانەی ئێستای دەوڵەتدا چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە.
* جاڕدانی سەربەخۆیی پێویستی بە بەرنامە و پلان هەیە، بۆ نموونە پێویستی بە سەربەخۆبوونی ئابووری هەیە، ئایا فرۆشتنی نەوتی كوردستان لەڕێی توركیاوە چۆن دەبینن، و ئایا ئەمریكا ناڕەحەت نییە بەم هەنگاوە؟
- دەتوانم ئەوە بڵێم كە پێدەچێت كوردەكانی عێراق لە سایەی خۆحكومڕانیەكی باڵادا (ئۆتۆنۆمی)، لە رووی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەوە گەشەیان كربێت و سوودمەند بووبێتن، ئەمە ئەگەر بەرواردی بكەین بە بارودۆخی ئەوان لە پێش رووخان و كەوتنی رژێمەكەی سەددام حوسێندا، بەڵام من ناتوام ئەوە یەكلا بكەمەوە كە ئەوان تا چ راددەیەك لەم تەرتیباتە رازین. دەتوانم بڵێم لە روانگەیەكی نێودەوڵەتیەوە پشتیوانیەكی كەم هەیە، ئەمە ئەگەر پشتیوانیەكی لەم جۆرە هەر هەبێت، بۆ سەربەخۆبوونی كوردستان، و بە درێژایی مێژووش ئەمە حاڵەتەكە بووە.
* ئەوە بەدی دەكرێت كە ئەمریكا نەیتوانیوە كێشەكانی عێراق چارەسەر بكات لە عێراقدا، كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی مەركەزی، هەروەها ئێران بە راددەیەكی گەورە دەستڕۆیشتووە بەسەر سیاسەتی عێراقەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا ئەمریكا ناڕەحەتە بە هەوڵەكانی هەرێمی كوردستان بۆ ئەوەی لەرووی ئابوورییەوە سەربەخۆ بێت؟
- دووبارەی دەكەمەوە كە من ئاگاداری ئەوە نیم ئایا ئەمریكا ناڕەحەتە بەو بارودۆخەی كە حاڵی حازر لە كوردستاندا هەیە. من پێموایە ئەمریكا خواستی ئەوەیە كە هەرێمەكە لە رووی ئابووریەوە گەشە بكات، بەڵام دەبێت ئەوە بڵێم من زۆر لە نزیكەوە ئاگاداری سیاسەتی ئەمریكا نیم لە ئاست ناوچەكەدا لەم ساتەوەختەدا، و من تەنیا دەتوانم ئەوە بڵێم كە من ئومێد دەكەم بە راستی گەشە بكەن و بەرەوپێش بچن لە چوارچێوەی ئەو تەرتیباتەی لە ئارادایە، ئەگەر ئەو تەرتیباتەش جێی رەزامەندی نەبن، ئەوا دەكرێت هەموار بكرێنەوە، بەڵام بە شێوەیەكی ئاشتیانە و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش پێشوازی لەم هەوڵانە دەكات، بەڵام لێرەدا دیسان ئەو راستیە دووپات دەكەمەوە كە لە نێو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا خواستێكی بەهێز و ئاشكرا بەدی ناكرێت بۆ سەربەخۆبوونی كوردستان. من گوزارشت لە بۆچوونی خۆم ناكەم، بەڵكو من ئەوە دەگوازمەوە كە پێموایە تێڕوانینی نێودەوڵەتییە.