پڕۆفیسۆر دكتۆر قاسم غەفوور سیوەیلی، شارەزا لەبواری فیكری ئیسلامی و پسپۆڕایەتی لە عەقیدەی ئیسلامی، خاوەنی چەندین توێژینەوەی زاستییە بەتایبەتی لە بوارەكانی فیكری ئیسلامی و سۆفیگەری و بنەماكانی پێكەوەژیان. لە ساڵی 1998 لەلایەن شێخ مەلا نوورەدین موفتی ئیجازەی زانستی لە زانستە شەرعییەكانی پێدراوە. لە ئێستادا لە كۆلێژی زانستە ئیسلامییەكان وانە دەڵێتەوە. گۆڤاری گوڵان لە چوارچێوەی بەسەركردنەوەی زانا و مامۆستایانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام و ڕۆڵیان لە شۆڕش و پێگەیاندنی كەسانی نیشتمانپەروەر و دڵسۆز، ئەم دیدارەی لەگەڵ ساز كرد.

 

• نهێنی ئاوێتەبوونی ئایین و نیشتمانپەروەری لە هزری زانایانی كوردا چییە و ئەم مێژووە پڕبایەخە لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟

- لە ڕوانگەی ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە، پابەندبوونی ئایینی و دڵسۆزی بۆ خاك و نەتەوە نەك تەنیا دژبەیەكییان نییە، بەڵكو تەواوكەری یەكترن. ئیمان و ئایینپەروەریی ڕاستەقینە، مرۆڤ ڕادەهێنێت دەدات كە ببێتە سەرچاوەی خێر و ئاوەدانی و خزمەت بۆ كۆمەڵگە و نیشتمانەكەی. هاوسەنگی لە نێوان دڵسۆزی بۆ ئایین و بەها نیشتمانییەكان: خۆشەویستيی نیشتمان و خزمەتكردنی گەلەكەت جیاواز نییە لە پابەندبوونی ئایینی. پێغەمبەری خودا (د. خ) كاتێك مەككەی بەجێهێشت بە دڵتەنگییەوە دەفەرموێت: «ما أطْيَبَكِ من بَلَدٍ، وأَحَبَّكِ إلَيَّ، ولولا أنَّ قَوْمِي أخْرَجُونِي مِنْكِ ما سَكَنْتُ غيرَكِ» (چەند نیشتمانێكی خۆش و خۆشەویستیت لە لای من، ئەگەر قەومەكەم دەریان نەكردمایە، جگە لە تۆ لە شوێنێكی دیكە نیشتەجێ نەدەبووم). ئەمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی خۆشەویستیی نیشتمان هەستێكی سرووشتی و ڕەسەنی ئینسانییە.

• لە گوند و شارەكانی كوردستان مەلا و زانایانی ئیسلامی هەمیشە كۆڵەكەی ئاشتی و چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان بوون، ئەم ڕۆڵە چۆن یارمەتیدەر بووە بۆ كەمكردنەوەی گرفتە كۆمەڵایەتییەكان و پاراستنی شیرازەی كۆمەڵگە لە كاتە سەختەكاندا؟

-  مێژووی كوردستان پڕیەتی لە وەرچەرخانی جۆراوجۆر و خەباتی بەردەوام بۆ پاراستنی ناسنامە و بنەما كۆمەڵایەتییەكان. لەناو ئەم مێژووەدا، زانایانی ئایینی (مامۆستایانی ئایینی و شێخانی تەریقەت) ڕۆڵێكی سەرەكی و بڕیاردەریان گێڕاوە لە پاراستنی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی، چارەسەركردنی ململانێ خێڵەكییەكان و دروستكردنی تەبایی لە نێوان چێن و توێژە جیاوازەكاندا، بۆ ئەمەش بە بەڵگەی مێژوویی تیشك دەخەینە سەر ڕۆڵی زانایان لە هەر چوار پارچەی كوردستان:

١. باشووری كوردستان: ڕێگری لە خۆێنڕشتن و ڕێكخستنی ناوماڵی كوردی، وەكو لە باشووری كوردستان، زانایان و شێخانی تەریقەت (بەتایبەت نەقشبەندی و قادری) سەنتەری بڕیاری كۆمەڵایەتی بوون.

 شێخ مەحموودی حەفید و ناوچەی سلێمانی:

لە بەڵگەنامەكانی ئەرشیفی بەریتانی (CO730) و پڕۆژە مێژووییەكانی زانكۆی سلێمانیدا هاتووە كە شێخ مەحموودی حەفید بەكارهێنانی دیوەخانەكەی تەنیا بۆ سیاسەت نەبوو، بەڵكو دادگایەكی عورفی بوو بۆ چارەسەركردنی كێشەی زەوی و زار و خوێنداری. لە ساڵانی ١٩٢٠دا، دەیان كێشەی گەورەی نێوان هۆزەكانی وەك (جاف، هەمەوەند و زەنگەنە)ی كوژاندەوە و ڕێگری كرد لە بەهەدەردانی خوێنی سەدان گەنج.

مەلای گەورەی كۆیە: لە كتێبی «گەشتی ژیانم» و نووسینەكانی مەسعوود محەمەد، هاتووە كە مەلای گەورە یەكەم كەس بوو بڕیاری دا بە لابردنی كولتووری «ژن بە ژن» و «خوێن بە ژن» (بەخشینی ژن بۆ كوژاندنەوەی تۆڵە) لە ناوچەی كۆیە و هەولێر، ئەمەش شۆڕشێكی فكری و كۆمەڵایەتی بوو بۆ بنبڕكردنی توندوتیژی دژی ژنان و دەستەبەری ئاشتیی كۆمەڵایەتی.

زانایانی یاسایی و هاوچەرخ:

لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلوول و گۆڕانكارییە سیاسییەكاندا، زانایانی وەك مامۆستا مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس لە ڕێگەی فەتوا و پەڕتووكەكانیەوە (وەك دیوانی شاعیران و تەفسیرەكەی) جەختی لە یەكێتیی كۆمەڵایەتی و ڕێزگرتن لە مافی یەكتر دەكردەوە.

٢. باكووری كوردستان: شۆڕش لە دژی نەتەوەپەرستی و بەرقەراركردنی برایەتی، ئەویش بەهۆی فشاری دەسەڵاتدارانی دەوڵەت و بوونی سیستەمی خێڵەكیی بەهێز، زانایان ڕۆڵی ئاشتیپارێز و ڕێنیشاندەریان گێڕاوە.

 شێخ سەعیدی پیران (١٩٢٥):

لە ئەرشیفی دادگاكانی سەربەخۆیی توركیا (İstiklal Mahkemeleri) و نووسراوەكانی بزووتنەوەی خۆییبووندا هاتووە كە شێخ سەعید بەرپەرچی تەواوی كێشە ناوخۆییەكانی هۆزە كوردەكانی دایەوە، پێش دەستپێكردنی بزووتنەوەكەی، لە ڕێگەی كۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆك هۆزەكانی (بڵباس، زازا و بێرمانی)، پەیماننامەی ئاشتیی ناوخۆیی لێ وەرگرتن بۆ ئەوەی هیچ كێشەیەكی خێڵەكی لە نێوانیاندا نەمێنێت.

 سەعیدی نەورەسی (بەدیعوزەمان):

لە بەرهەمی مەزنیدا (ڕەسائل ئەلنور - بەرگی حەقیقەتەكان)، نەورەسی بە ڕوونی دژی نەتەوەپەرستیی كوێرانە و جەنگە ناوخۆییەكان وەستایەوە، لە كتێبی «خوتواتی سیتە»دا داوا لە هۆزەكانی باكوور دەكات، ناكۆكییە كۆمەڵایەتییەكانیان وەلا بنێن و خوێندەواری و برایەتی بكەنە بنەما. ئەم فكرەیەی ئەو بووە هۆی هێوركردنەوەی دەیان ناكۆكیی گەورە لە ناوچەكانی وان، بەدلیس و ئامەد.

٣. ڕۆژهەڵاتی كوردستان: پاراستنی ئاشتەوایی نێوان پێكهاتەكان و دژایەتیكردنی شەڕی براكوژی.

زانایانی ڕۆژهەڵات بە زانست و میانڕەویی خۆیان ناسراون، بۆیە ببوونە پەناگەیەك بۆ ئارامیی كۆمەڵایەتی.

 شێخ عوسمانی سراجەدینی نەقشبەندی (بیارە و - دووڕوو – بە مانای دوو ڕووبار):

لە یاداشتەكانی شێخ عوسمان و بەڵگەی ناوچەكانی هەورامان و مەریواندا هاتووە، خانەقاكەی لە «دووڕوو» سەنتەری ئاشتبوونەوەی گشتی بووە. ڕۆژانە دەیان كەس لە ناوچە جیاوازەكانی ڕۆژهەڵاتەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەی زەوی، موڵك، و كوشتن ڕوویان تێدەكرد و بە ڕێنمایی ئەو كێشەكان بە بەخشینی خوێن و ئاشتبوونەوە كۆتاییان پێدەهات.

٤. ڕۆژئاوای كوردستان: بەهێزكردنی تەبایی ناوخۆیی و ڕووبەڕووبوونەوەی فیتنەی مەزهەبی. زانایانی ئایینی لەگەڵ كەسایەتییە جڤاكی دادپەروەرەكان هەمیشە وەك قەڵغانێك بوون بۆ ڕێگری لە فیتنەی ناوخۆیی و نەتەوەیی.

شێخ ئەحمەدی خەزنەوی و بنەماڵەی خەزنەوی (تەپەكە و تەلوەعەر):

 لە بەڵگەنامە ناوخۆییەكانی ناوچەی جزیرە و قامیشلۆدا، خانەقای خەزنەوی لە سەدەی بیستەمدا ڕۆڵێكی بێ وێنەی بینی لە نێوان هۆزە كوردەكان و هۆزە عەرەبە هاوسێییەكانیان (وەك هۆزی شەمەر). شێخ ئەحمەد و شێخ مەعشوقی خەزنەوی هەمیشە وەك ناوبژیوان كێشەی زەویوزار و ڕەعایەتیان لە نێوان كورد و عەرەب و مەسیحییەكاندا چارەسەر دەكرد، ئەمەش ڕێگری لە دەیان كارەساتی كۆمەڵایەتی كرد.

 شێخ مەعشوقی خەزنەوی:

لە وتارە بەناوبانگەكەی شێخ مەعشووق لە قامیشلۆ دوای ڕووداوەكانی ساڵی ٢٠٠٤، جەختی لەسەر ئاشتیی كۆمەڵایەتی، پێكەوەژیانی ئاشتییانەی نێوان پێكهاتەكان و ڕەتكردنەوەی توندوتیژی كردەوە، كە بووە هۆی ڕاگرتنی فیتنەیەكی گەورەی نەتەوەیی لە ڕۆژئاوای كوردستان.

• كەواتە ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام لە ئاشتەوایی كۆمەڵایەتیدا لە هەر چوارپارچەی كوردستان گەورە بووە؟

- بەڵێ، ئەم ڕۆڵەی مامۆستایانی ئایینی ئیسلام لە هەرچوار پارچەی كوردستانی گەورە بووە. بەپێی بەڵگە مێژووییەكان، ڕۆڵی زانایانی هەر چوار پارچەی كوردستان لە ئاشتەوایی كۆمەڵایەتیدا لەم سێ خاڵە سەرەكییەدا كورت دەبێتەوە:

1- داوەریكردنی دادپەروەرانە: بەكارهێنانی پێگەی كۆمەڵایەتی و ئایینی بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسای تۆڵەسەندنەوەی خێڵەكی.

2- سڕینەوەی دابونەریتی چەوت: تێكشكاندنی ئەو دابونەریتانەی زوڵمیان لە ئافرەتان و بێدەسەڵاتان دەكرد لەژێر ناوی «ئاشتبوونەوە».

3- پاراستنی پێكەوەژیان: ڕێگری لە دروستبوونی شەڕی ناوخۆیی و ڕەگەزپەرستی لە نێوان پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییە جیاوازەكاندا.

• وەك زانایەكی ئایینی، پەیامت بۆ گەنجانی كوردستان چییە بۆ ئەوەی بتوانن لە نێوان پابەندبوونی ئایینی و دڵسۆزی بۆ خاك و نەتەوە هاوسەنگییەكی دروست دروست بكەن؟

-بەناوی خوای گەورەو میهرەبان. درودو سەلام لەسەر گیانی پیرۆزی ڕەسووڵی نازدار و هەموو شوێنكەوتووانی تا ڕۆژی دوایی. گەنجی بەئەمەك و دڵسۆز پەیامێك لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە بۆ تۆی نەوەی داهاتوو.

ئەمەی خوارەوە پەیام و ئامۆژگارییەكی هەمەلایەنەیە بۆ گەنجانی داهاتووی كوردستان:

گەنجێتی وەك سامانێكی گەورەی خوداداد: قۆناغی گەنجێتی خەڵاتێكی مەزنی ئیلاهییە و دەبێت بە باشترین شێوە بۆ پێشكەوتنی خۆت و كۆمەڵگەكەت بەكاری بهێنیت. لە فەرموودەی پێغەمبەردا (د.خ): «لا تزولُ قَدَما عبدٍ يومَ القيامةِ حتَّي يُسأَلَ عن أربَعٍ... وعن شَبابِهِ فيما أبلاهُ» (لە ڕۆژی دواییدا پێی هیچ بەندەیەك ناجووڵێت تاوەكو پرسیاری چوار شتی لێ نەكرێت، لەوانەش گەنجێتییەكەی كە لە چیدا بە سەری بردووە. كاركردن بۆ ئاوەدانكردنەوەی خاك (الإعمار) یەكێكە لە ئامانجە سەرەكییەكانی مرۆڤ لەسەر زەوی ئاوەدانكردنەوەیەتی.

لە قورئانی پیرۆزدا: «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا» [هود: 61] (ئەو لە زەوی دروستی كردوون و ئەركی ئاوەدانكردنەوەی پێ سپاردوون). گەنجی ئیماندار دەبێت لە زانست، پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا، كارگێڕی و خزمەتكردنی خاكەكەی پێشەنگ بێت. پاراستنی ڕەوشت و یەكێتیی كۆمەڵگە: دڵسۆزی بۆ خاك لە ڕێگەی خزمەتكردنی خەڵكەكەیی و پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی بەدی دێت. لە فەرموودەی پێغەمبەردا (د.خ): «خَیرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ» (باشترینی خەڵكی ئەوانەن كە زۆرترین سوودیان بۆ خەڵكی هەیە). سوودگەیاندن بە نیشتمان و هاووڵاتییان بەشێكە لە جوانیی ئیمان.

پوختەی پەیامەكە: گەنجانی ئازیز، پابەندبوون بە ئایین بە مانای ڕقبوون، یان دابڕان لە خاك و نەتەوە نایەت، بەڵكو ئایین هاندەرە بۆ ئەوەی ببنە هاووڵاتییەكی دەستپاك، دڵسۆز، زانستپەروەر و خەمخۆر بۆ نیشتمانەكەتان. بە ئیمانێكی قووڵ و ڕەوشتێكی بەرزەوە دەتوانن خزمەتی خاك و گەلی كوردستان بكەن و داهاتوویەكی ڕووناكتر بونیاد بنێن.