(*) 

هەردو نڤێسەرێن ئەمریکی ئەیپریل لۆنگلی ئەلێی April Longley Alley و ئەلیسۆن ماینور Allison Minor، ل 11ی ئەیلولا 2026ێ، د نڤیسینەکا شرۆڤەکاری یا تێروتەسەل دا کو د مالپەڕێ گۆڤارا Foreign Affairs یا ئەمریکی ل ژێڕ ناڤونیشانێ " بەرەیێ دویێ یێ شەڕێ ئیرانێ Iran’s Second Front" دا بەلاڤکرییە و ئەڤ ناڤونیشانێ لاوەکی ژی " پێشڤەچوونێن حوسییان، سیمایێ شەڕی ڕۆهەلاتا ناڤین گوهۆڕی The Houthis’ Bold Advance Has Transformed the Middle East’s Wars" بۆ دانایە، دبینن کو پێشڤەچوونا ڤێ دویماهیێ ل یەمەنێ نە ب تنێ پشكەكا نوی یە ژ شەڕێ ناڤخۆیی یێ وی وەلاتی، بەلكو یا بوویە پشكەكا راستەوخۆ ژ هەڤڕکییا هەرێمی یا بەرفرەهتر ل گەل ئیرانێ. حوسییان مفا ژ مژویلبوونا دەڤەرێ ب شەڕێ ل گەل ئیرانێ وەرگرت و هێرشەكا بەرفرەهـ  ئەنجام دا کو بوو ئەگەرێ گۆهوڕینا تەرازی یا هێزێ ل رۆژئاڤایێ یەمەنێ و شکەستن ب وی بارۆدۆخێ ژ ئاگربەستا سالا 2022ێ وەرە دروستبووی ئینا. ب ڤێ چەندێ، یەمەن ژ لایێ کرداریڤە بوو بەرەیێ دویێ د شەڕێ ل  دگەل ئیرانێ دا کو ڤێ چەندێ کارتەکا زێدە یا گڤاشتنێ دا دەستێ تەهرانێ ل دژی سعوودیە، ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریکی و بازاڕێن جیهانی.

حوسی د هەیڤێن دەستپێکێ یێن شەڕێ ل گەل ئیرانێ، تا ڕادەیەکێ ژ ئالۆزی یا راستەوخۆ دویر ببوون. بەلێ ئەو ڕەوشا ل هەیڤا تیرمەهێ چێبووی دەمێ حوسییان، ب مفاوەرگرتنێ ژ لاوازییا ڕەوشا هەرێمی، هێرشێن نوی بۆ سەر بەرژەوەندیێن سعوودیێ دەستپێکرین، ئالۆزی یا مەزن پشتی وێ چەندێ هات دەما ئیرانێ شاندەکێ حوسییان ب ڕێکا ئەسمانی ژ تەهرانێ بۆ سەنعاء فرێکری. ئەڤ کارە وەکی پێنگاڤەکێ بوو کو ئاستەنگی بۆ کۆنتڕۆلا حکومەتا یەمەنی یا هەڤپەیمانییا سعوودی ل سەر مەیدانا ئەسمانی چێکرن. هەرچەندە سعوودیێ و حکومەتا یەمەنی بزاڤا ڕێگریێ ل دادانا فڕۆکەیێ کری و مەیدانا فڕۆکەخانەیا سەنعاء بۆمبەبارانکری، بەلێ فڕۆکە ل دویماهیێ شییا بگه‌هیتە بەندرێ حودەیدە. حوسییان ئه‌ڤ ڕویدانە وەکی بەهانە بکارئینا بۆ دەستبەردانێ ژ ئاگربەستێ و دەستپێکرنەڤا ئالۆزیێن سەربازی.

بەلێ گرنگییا هێرشا حوسییان ب تنێ د وێ پاڕچەیا ئەردێ یەمەنێ دا نینە ئەو دەست ب سەردا گڕتی، بەلکو گرنگییا هەری مەزن یا د جهێ جوگرافی یێ وان دەڤەران دا چونکی دکەڤنە بەرامبەر گەروی یا باب ئەلەمەندەب و دەریا یا سۆر. حوسی شییان کۆنتڕۆلا بەندرێ "موخا" و گراڤا "بریم" (کو ب گراڤا میون ژی دهێتە نیاسین) ل دەستپێکا دەروازەیا باب ئەلمەندەب بکەن. ئه‌ڤ پێشڤەچوونە جهەکێ ستراتیژی ددەتە وان کو دشێن کارتێکرنێ ل سەر لڤینا کەشتیێن بازرگانی بکەن و گەفێ ل ئێك ژ گرنگترین ڕێکێن دەریایی ل جیهانێ بکەن.

ل ڤێرە، هەردو نڤێسەرێن ڤێ شرۆڤەکاریێ دبینن کو ئه‌وا ل یەمەنێ رویددەت ڕەنگە ئەنجامێن وێ گەلەک ژ سنوورێن وی وەلاتی دەرباز ببن، چونکی باب ئەلمەندەب ڕێکەکا سەرەکی یە بۆ بازرگانیێ و ڤەگوهاستنا وزەیێ د ناڤبەرا ئۆقیانووسا هندی، دەریا یا سۆر و کەنالێ سوێسێ دا.

ژ بەر شەڕێ ئەمریکا ل گەل ئیرانێ، گرنگییا ڤێ کۆنتڕۆلکرنێ پتر لێ دهێت. ئیران گڤاشتنێ ل سەر لڤینا کەشتیڤانیێ ب ڕێکا تەنگاڤا هورمز دکەت کو ئێك ژ گرنگترین دەرگەهێن هنارتنا نەفتێ یە ل جیهانێ، د دەمەکێ دا کو حوسی، وەک هەڤپەیمانێن ئیرانێ ئێن هەرێمی، دشێن گڤاشتنەکا وەک وێ ل سەر باب ئەلمەندەب بکەن. ب ڤێ چەندێ، دیار دبیت کو ئیران و هەڤپەیمانێن وێ دەستەلاتێ ل سەر هەردو لایێن ئێك ژ گرنگترین ڕێکاێن بازرگانیێ و وزەیێ د دەڤەرێ دا ب سەپینن: تەهران ب ڕێکا هورمز، و حوسی ب ڕێکا باب ئەلمەندەب.

هەردو نڤێسەر ڤی بارۆدۆخی وەک ستراتیژییەتەکا "دویرپێچکرنا دوجارکی" پەسن دکەن کو دشێت شییانێن مەزن ب دەتە ئیرانێ بۆ کارتێکرنێ ل سەر لڤینا وزەیێ و بازرگانییا جیهانی.

ئەڤ شرۆڤەکاریی، ئاماژێ ددەتە وی چەندێ کو گرنگییا دەریا یا سۆر بۆ سعوودیێ ب شێوەیەکێ نەئاسایی ل دەمێ شەڕی دا زێدە ببوو، چونکی ریاز نەچار بوو بەندرێن خۆ ل سەر دەریا یا سۆر وەک جهگر و ئەلتەرناتیڤ بۆ هنارتنا نەفتێ بکاربینیت دەما تەنگاڤا هورمز کەفتییە بەر گەفێ. سعوودیێ ب ڕێکا بەندرێن دەریایا سۆر ڕۆژانە د ناڤبەرا سێ بۆ پێنج ملیۆن بەرمیلێن نەفتێ دهنارتنە بازاڕێن جیهانێ، بەلێ هێرشێن حوسییان بوونه ئەگەرێ کێمبوونا هنارتنا نەفتا سعوودیێ ب ڕێژەیا 95% ب ڕێکا باب ئەلمەندەب. حوسی ب تنێ ب ئارمانجکرنا کەشتییان نەڕاوەستان، بەلکو دەست ب گەفکرنێ ل ژێرخانا ئابۆری و بەندرێن سعوودیێ ژی کرن، ژ وان ژی بەندرێ "یەنبوع"یێ سعوودیێ، کو ئه‌ڤ چەندە دشێت ڕێکارا هنارتنا نەفتا سعوودیێ بەر ب باکۆری ژی ئاستەنگ بکەت.

هەردو نڤێسەر "" ڤێ ئالۆزیێ ژ لایێ ڕەوشا ناڤخۆیی یا یەمەنێ ژی شڕۆڤە دکەن. یەمەن ژ ئاگربەستا سالا 2022ێ وەرە د ڕەوشەکێ دا دژیت کو دشێین ب "نە شەڕ و نە ئاشتی"  سالوخەت بکەین. د سالا 2023ێ دا، نەتەوەیێن ئێكگرتی هاریکاری ل ئامادەکرنا نەخشەڕێیەکێ کر کو دشییا دەرفەتێ ب دەتە حوسییان بۆ دانا مووچەیێن فەرمانبەرێن کەرتی گشتی و وەرگرتنا پشکەکێ ژ داهاتێ نەفت و گازێ، بەرامبەر ڕاگرتنا بەردەوام یا تەقەکرنێ و دەستپێکرنا پرۆسەیەکا سیاسی. ئه‌ڤ رێککەفتنه، ل دویڤ دیتنا هەردو نڤێسەران، دەستکەفتەکێ گرنگ بوو بۆ حوسییان، نەمازە کو ئه‌و کۆنتڕۆلا ژێدەرێن نەفت و گازێ ناکەن و شییان نینن بۆ گەهشتنێ ب ئابۆریا جیهانی. بەلێ ڤێ گرووپێ ڕێککەفتن قەبوول نەکر و هێرشێن خۆ ل سەر کەشتیڤانییا دەریا یا سۆر زێدە کرن، بە تایبەتی ل دەمێ شەڕێ غەززە دا، بۆ نیشاندانا پشتەڤانییا خۆ بۆ حەماسێ و قاییمکرنا جهێ خۆ د ناڤ ئەوا دهێتە نیاسین ب "تەوەرێ بەرهنگاریێ".

پێکدادانێن ل گەل ویلایەتێن ئێكگرتی و ئیسرائیلێ، بوونه ئەگەرێ ئەنجامەکێ جودا ژ ئه‌وا دهاتە چاڤەڕێکرن. زێدەباری وێ چەندێ کو حوسی هەڤرویشی لێدانێن سەربازی یێن دژوار ببوون، بەلێ ئه‌و ژ وان پێکدادانان ب ڕەنگەکێ خورتتر دەرکەفتن. شرۆڤەکاری دیار دکەت کو ئیدارەیا ترامپی ل بوهارا 2025ێ، د چارچۆڤێ ئۆپەراسیۆنا "Rough Rider" دا، زێدەتر ژ هزار هێرشێن ئەسمانی بۆ سەر بنگەهـ و  جهێن حوسییان ئەنجام دان. هەروەسا پاشتر ئیسرائیلێ ژی دامەزراوەیێن حوسییان ئارمانج کرن و سەرۆک وەزیرێن کرداری یێ ڤی گرووپی و سەرۆک ئەرکانێ وی یێ سەربازی کوشتن. بەلێ ئەو لێدان نەبوونە ئەگەرێ ژناڤبرنا حوسییان، بەلکو ل دویڤ شڕۆڤەکرنا هەردو نڤێسەران، هاریکاری ل سەسپاندنا وێنەیێ وان دا کو وەک هێزەکا هەرێمی یا کو شییانێن بەرهنگاری و ڕیبڕیوبوونا ویلایەتێن ئێكگرتی و ئیسرائیلێ هەین.

هەروەسا حوسی شییان هێزا خۆ یاسەربازی ب شێوەیەکێ سەربەخۆ پێشبێخن. مفا ژ تۆڕێن جودا جودا یێن دابینکرنێ و تۆڕێن دارایی یێن نهێنی وەرگرتن، و شییانێن خۆ ل دروستکرنا هندەک چەکان ل ناڤخۆ دا پێشبێخن و ب ئەڤێ چەندێ پشتگەرمییا وان ل سەر پرۆسەیێن ڤەگوهاستنا راستەوخۆ یا چەکێ ئیرانی سستبوو. دیسان ڕووسیا زانیاریێن هەوالگری بۆ حوسییان ل دەمێ شەڕێ غەززە دا دابینکرن بۆ هاریکاریکرنا وان د ئارمانجکرنا کەشتییان دا، هەرچەندە د دویماهیێ دا، موسکۆ ژ ئەنجامێ گڤاشتنێن سعوودیێ خۆ پاراست ژ دانا چەکێن پێشکەفتیتر ب حوسییان.

ل بەرامبەر ڤێ چەندێ، بەرەیێ دژ ب حوسییان تویشی جودابوونێن مەترسیدار بوو. هێزێن سەر ب حکومەتا یەمەنی کو ژ لایێ کرداری ڤە نە هێزەکا ئێكگرتینە، هەروەسا دەرکەفتنا ئیماراتێ ژ یەمەنێ و کێمبوونا ڕۆلێ جڤاتا ڤەگوهاستنێ ل باشوورێ یەمەنێ، هەڤپەیمانییا دژ ب حوسییان لاواز کر. زێدەباری بزاڤێن سعوودیێ بۆ دوبارە ڕێکخستنا هێزێن حکومی ل ژێر سەرکردایەتییەکا ئێكگرتیتر، شەڕێن ڤێ دویماهیێ دیار کرن کو ئه‌ڤ ئێكگرتنا ب نەچاری، نەبوویە هەڤکارییەکا سەربازی یا کاریگەر. لەوڕا هەردوو نڤێسەرێن ڤی مژارێ دبێژن ترس یان هەی کو ژدەستدانا بەندەری موخا و دەڤەرێن دی ببێتە ئەگەرێ نزمبوونا ورەیا هێزێن حکومی و زێدەبوونا ناکۆکییان د ناڤبەرا هێزێن باشووری و باکۆری دا.

سەبارەت ئیرانێ، مەزنترین دەستکەفت د شییانێن حوسییان دایە بۆ بەرفرەهکرنا گڤاشتنێ ل سەر سعوودیێ بێی کو تەهران نەچار ببیت خۆ ب خۆ بچێتە د ناڤ ڤێ ڕویبڕیبوونێ دا. ئیرانێ کۆنتڕۆلا تەمام ل سەر حوسییان نینە و ئۆپەراسیۆنێن وان ب شێوەیەکێ راستەوخۆ بڕێڤە نابەت، بەلێ کارتێکرنا وێ ل سەر ڤێ گرووپی یا مەزنە، و پێشڤەچوونێن دویماهیێ شییانێن تەهرانێ دیار کرن بۆ لڤاندنا هەڤڕکیێ ل یەمەنی ب ئاوایەکێ کو خزمەتا ئارمانجێن وێ یێن هەرێمی بکەت. هەروەسا میلیشیایێن عێراقی یێن گرێدایی ئیرانێڤە و هێرشێن وان  بۆ سەر سعوودیێ، گڤاشتنەکا زێدەتر پەیدا دکەن و جەنگێ ؛ یەمەنێ بەرفرەهتر دکەن.

ل گەل ڤێ چەندێ ژی، هەردو نڤێسەر هۆشداریێ ددەن کو حوسی ب خۆ ڕەنگە بهایەکێ مەزن ب دمە ڤێ ئالۆزیێ. یەمەن تویشی قەیرانەکا مرۆڤی یا دژوار بوویە، و زێدەتر ژ نیڤا ئاکنجییان هەڤرویشی نەبوونا خوارنێ دبن، د دەمەکێ دا کو نێزیکی شەش ملیۆن کەسان د ئاستێن بن هەژاریێ دا دژین کو د برسیبوونەکا دژوار (خەلایێ) دا نە. چەند هەڤڕکی درێژ ببیت، گڤاشتن ل سەر حوسییان زێدەتر دبیت بۆ دابینکرنا مووچەیان و چێکرنەڤا ڕەوشا ئابووری ل وان دەڤەرێن ئەو کۆنتڕۆل دکەن. ژ بەر ڤێ چەندێ، سەرکەفتنێن سەربازی ڕەنگە هێزەکا دانوستاندنێ یا مەزنتر ب دمە ڤی گرووپی، بەلێ ئاریشەیێن وان یێن ناڤخۆیی چارەسەر ناکەن.

د دویماهیێ دا، هەردو نڤێسەر چ چارەسەریێن سەربازی یێن یەکلاکەر بۆ ئاریشەیا حوسییان نابینن. چونکی ژناڤبرنا حوسییان ب هێزێ تشتەکێ نە دیفاکتۆیە، هەروەسا بەردەوامبوونا لێدانان ڕەنگە ببێتە ئەگەرێ زێدەبوونا توندییا حوسییان و بەرفرەهبوونا جەنگی.

پوختەیا سەرەکی یا ڤێ شرۆڤەکاریێ ئەوە کو شەڕێ یەمەنێ نەبوویە شەڕەکێ خۆجهی یێ جوداکری؛ بەلکو یێ بوویە گڤاشتنەکا راستەوخۆ ب هەڤڕکییا ئیرانێ ل گەل نەيارێن وێ .  ژ بەر ڤێ چەندێ هەردو نڤێسەر هۆشداریێ ددەن کو بەردەوامبوونا ڤان پێشڤەچوونێن سەربازی ڕەنگە ببێتە ئەگەرێ شەڕەکێ هەرێمی یێ نوی کو ب زەحمەتە ب دویماهی بێت، د دەمەکێ دا کو چارەسەرییا سیاسی، زێدەباری ئالۆزیێن وێ، دی مینیت وەک ڕێکا هەری باش داکو یەمەنێ ژ ڕێکەکا تاڕیتر ژ یا نوکە ڕزگار بکەت.

 

ژێدەر:

 https://www.foreignaffairs.com/yemen/irans-second-front

(*)

شرۆڤەکارییەک ژ نڤیسینا: ئەمریکی ئەیپریل لۆنگلی ئەلێی و ئەلیسۆن ماینور

و. ژ ئینگلیزی: شەمال ئاکرەیی