د. ئەحمەد محەمەد عەبدۆ، پڕۆفیسۆرێ هاریكار یێ پەیوەندیێن ناڤدەولەتی و بەرپرسێ یەکا خواندنا بلند ل کۆلێژا زانستێن سیاسی ل زانکۆیا دهۆکێ، د گۆتوبێژا «رۆلێ دیاسپۆرایا کوردی ژ دەرڤەی فەزایێ نیشتمانی بۆ بلندکرنا ناسیۆنالیزمێ» دا دیتن و پێشنیارێن خۆ دیار کرن.

ل دەستپێکێ دەستخۆشیێ ل پشکا رۆشنبیری و راگەهاندنێ یا پارتی دیموکراتی کوردستان دکەین بۆ رێکخستنا ڤێ دانوستاندنا ئاست بلند ل سەر پرسا «دیاسپۆرا کورد و ناسیۆنالیزمێ» کو ئێکە ژ پرسێن گەلەک گرنگ و فرە رەهەند، لەوما پێدڤیە ب شێوەیەکێ زانستی هەمی ئەگەر و هویرکاریێن بابەتێ ناڤبری بهێنە دەستنیشانکرن و پێشکێشکرن.

کێشەیا کوردی ل عێراق و سوریێ ب شێوەیەکێ زێدەتر پەیوەندی ب تێکەلبوونێن سیاسی و ئەمنی یێن هەرێمی و ناڤدەولەتیڤە هەیە، ب تایبەتی دەمێ کو د هندەک گۆتاران دا ئەو ب تیرۆر، نەئارامی و کۆچکرنێڤە دهێتە گرێدان. ئەڤ تێگەهشتن دشێن کاریگەریێ ل سەر وێنەیا کێشەیا کوردی ل بەردەستێ دەولەت و کۆمەلگەیێن وەرگرێن دیاسپۆرایا کوردی بکەن، و هەروەسا ل سەر رەنگێ سەرەدەریکرنا وان دگەل داواکاری و چالاکیێن کوردی کاریگەریێ بکەن. ژبەر ڤێ چەندێ، ئەڤ پێشکێشکرنە ل سەر رۆلا دپلۆماسییا دیاسپۆرایا کوردی یا نەفەرمی دژی ڤان تێگەهشتنان و پێشکێشکرنا دوبارە یا کێشەیێ وەک کێشەیەکا سیاسی، ناسنامەیی و مافدار لێکۆلینێ دکەت.

پرسا سەرەکی: تا چ رادەیەک دپلۆماسییا دیاسپۆرایا کوردی یا نەفەرمی دکاریت دژی ئەمنییەکرنا کێشەیا کوردی رابوەستێت و کێشەیا کوردی وەک کێشەیەکا سیاسی، ناسنامەیی و مافدار دوبارە پێشکێش بکەت؟ ئەڤ پێشکێشکرنە پشتا خوە ب میتۆدا شرۆڤەكاری گرێ ددت، و شرۆڤەکرنا گۆتار، ئاخافتن، بەیاننامە و هەلوێستێن سیاسی، ژ بلی شەش چاڤپێکەفتنێن ڕێکخستی دگەل ئەکادیمی، ڤەکۆلەر و چالاکێن دیاسپۆرا. ئەڤە ژی ل سەر بنەمایێ تیۆریا ئەمنییەکرنێ و کۆمپلەکسا ئەمنی یا هەرێمی هاتیە ئەنجامدان.

 

تۆرا ئێکێ: ئەمنییەکرنا کێشەیا کوردی و چێکرنا وێنەیا گەفێ:

ئەمنییەکرن د ڕەوشا کوردی دا دەرکەفتی دەمێ داخوازیێن گرێدایی ناسنامە، مافێن سیاسی، نەتەوەیی و كەلتۆری ب چەمکێن تیرۆر، ئەمنییا دەولەتێ، یەکپارچەییا ئاخێ، ئەمنییا سنوران و نەئارامیێڤە دهێنە گرێدان. ئەڤ پرۆسەیە ب شێوەیەکێ رۆن ل هندەك گۆتارێن فەرمی یێن تورکیێ و ئیرانێ دەرکەفتی، لێرە کو هەرێما کوردستانا عێراق و روژئاڤا ب هندەك گرۆپێن کوردیڤە دهێنە گرێدان، ئەو گروپێن کو ئەڤ دەولەتە وەک گروپێن تیرۆریستی یان گەفەك بۆ سەر ئەمنییا نەتەوەیی پێناسە دکەن. ل ڕەوشا تورکیێ، هندەك گرۆپ وەک PKK و PYD و YPG د گۆتارا فەرمی دا ب بابەتێن تیرۆر، ئەمنییا نەتەوەیی و یەکپارچەییا ئاخێڤە دهێنە گرێدان، هەروەسا پێشکەفتنێن روژئاڤایێ ژ دیدگەهەکا ئەمنیڤە دهێنە تێگەهشتن، کو پەیوەندی ب ئەمنییا سنوران و سەقامگیریا هەرێمیڤە هەیە. ل ڕەوشا ئێرانێ ژی، دەزگەهێن ئێرانی هندەك گروپێن کوردی یێن ئۆپۆزیسیۆنێ یێن ل هەرێما کوردستانا عێراق هەنە، ب مەترسیێن پەیوەندیدار ب ئەمنییا نەتەوەیی و ئەمنییا سنۆرانڤە گرێ ددەن و دگەل وان د ناڤ چوارچۆڤەیەکا ئەمنی دا سەرەدەریێ دکەن، کو پەیوەندی ب سەقامگیریا ناڤخۆیی و هەرێمیڤە هەیە. ئەڤ گۆتارە نە تەنێ ل سەر تیرۆر و ئەمنییا نەتەوەیی دمینیت، بەلکو دشێت دگەل نەئارامی و کۆچکرنا مرۆڤان بەرەڤ ئەوروپا ژی بهێتە گرێدان. دەمێ شەڕێن هەرێمی و کێشەیا کوردی ب نەئارامی و کۆچکرنێڤە دهێنە گرێدان، ئەڤ تێگەهشتن دشێن بەرەڤ ژینگەیا ئەوروپی ژی بێنە ڤەگوهاستن، و دشێن کاریگەریێ ل سەر وێنەیا کێشەیا کوردی ل بەر دەستێ هندەك دەزگەه و کۆمەلگەیێن وەرگر بکەن.

ل ڤێرێ گرنگییا جوداکرنا ناڤبەرا کێشەیا کوردی وەک کێشەیەکا ناسنامەیی، مافێن سیاسی، نەتەوەیی و كەلتۆری و گروپێن چەکدار یێن کو هندەك دەولەت وەک گەفەكا ئەمنی یان تیرۆریستی پێناسە دکەن دەرکەفتی. ژێرناڤکرنا هەردو لایەنان دشێت چارچۆڤەیا ئەمنی بەرەڤ کێشە، کۆمەلگە و ناسنامەیا کوردی ب شێوەیەکێ بەرفرەهتر ببەت. ئەڤ بابەتە ژی ب هەبوونا هەڤدژیەکا گرنگ د ناڤ ژینگەیا هەرێمی دا ئالۆزتر دبیت؛ ژبەر کو هندەك لایەنێن کوردی پشكدارێن شەرێ دژی داعش و تیرۆرێ بوون، ل هەمان دەمێ دا هندەك دەولەتێن هەرێمی هندەك لایەنێن کوردی وەک گەفەكا ئەمنی دبینن. ژبەر ڤێ چەندێ، کاریگەرییا ئەمنییەکرنێ نە تەنێ ل وارێ ئەمنی دمینیت، بەلکو دشێت بەرەڤ وارێن سیاسی و دپلۆماسی ژی ڤە بچیت و کاریگەریێ ل سەر رەنگێ تێگەهشتنا کێشەیا کوردی ل وەلاتێن وەرگر بکەت.

 

تۆرا دویێ: دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ و پێشکێشکرنا دوبارە یا کێشەیا کوردی

دژی ڤان تێگەهشتنان، دپلۆماسییا دیاسپۆرایا کوردی یا نەفەرمی دشێت رۆلەکێ د دوبارە رێکخستنا پێشکێشکرنا کێشەیا کوردی دا ببینیت، ب رێیا جوداکرنا وێ ژ چوارچۆڤەیا ئەمنی یا گشتی و گرێدانا وێ ب شێوەیەکێ رۆنتر ب ناسنامە، مافێن سیاسی، كەلتۆری و نەتەوەییڤە. ئەڤە ژ پێشخستنا گۆتارەکا کوردی یا رێكخستی و پشتڕاستکری دەست پێ دکەت، کو د ناڤبەرا داخوازیێن سیاسی و مافدار و گروپێن چەکدار دا جوداهی بکەت و کێشەیا کوردی بۆ دەزگەهێن سیاسی، ئەکادیمی و میدیایی یێن وەلاتێن وەرگر رۆن بکەت. هەروەسا دیاسپۆرا دکاریت زانکۆ، ناڤەندێن ڤەکۆلینێ، پەرلەمان، میدیا و رێكخستنێن کۆمەلگەیا مەدەنی وەک کەنالێن پەیوەندیێ ب کار بینیت، ب رێیا کۆنگرە، سیمینار، پەڕێن سیاسەتێ، ڤەکۆلین و بەیاننامەیێن پشتڕاستکری. مەبەست نە تەنێ گەهاندنا هەلوێستا کوردییە، بەلکو کاریگەریکرنە ل سەر وێ چوارچۆڤەیا کو کێشەیا کوردی تێدا دهێتە تێگەهشتن.

دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ هەروەسا پێدڤی ب بهێزکرنا لایەنێ زانستی و زانیاریێ هەیە، ب رێیا دابینکرنا زانیاری و داتایان ل سەر دیرۆكا کێشەیا کوردی، ڕەوشا سیاسی، كەلتۆری و جڤاكی یێ کوردان، و بابەتێن قوربانیان، و بێسەروشێن، دادپەروەری و بەرپرسیارەتی (دادپەروەریا گوهۆرینێ) پشتی ڕێکخراوێ داعشێ یێ تیرۆریست دا ئەڤ زانیاری بێنە بکارئینان بۆ ڕووبڕووبوونا وێنەسازیێن نەرێنی و تێگەهشتنێن کو کێشەیا کوردی تەنێ ب لایەنێ ئەمنیڤە گرێ ددەن. د هەمان دەمێ دا، پاراستنا ناسنامەیا کوردی ل دیاسپۆرا پشكەکا سەرەکی یا ڤێ دپلۆماسیەتێیە، ب رێیا پاراستنا زمان، كەلتۆر، چالاکیێن جڤاكی و بیرەوەرییا جڤاكی، ب تایبەتی ل ناڤ نفشێ دویێ و سیێم.

دگەل هەبوونا ڤان شیانان، داتا و ئەنجامێن ڤەکۆلینێ نیشان ددەن کو دپلۆماسییا دیاسپۆرایا کوردی هێشتا نەگەهشتیە ئاستێ پێدڤی د بەرهنگاربوونا ئەمنییەکرنێ و کاریگەریکرنا بەردەوام ل ژینگەیا ناڤدەولەتی دا. ڤێ پەیوەندی ب ئاستەنگێن ناڤخۆییڤە هەیە، وەک جوداهیێن سیاسی و حزبی، زێدەبوونا دەستپێشخەرییان، کێمبوونا هەماهەنگی و جوداهییا گوتاران. هەروەسا دیاسپۆرا د وەلاتێن وەرگر دا دگەل ئاستەنگێن دی رووبروو دبیت، وەک جوداهییا بەرژەوەندی و سیاسەتان ل بەرامبەر کێشەیا کوردی، سنۆرداریێن یاسایی و سیاسی، و هەستیارییا پەیوەندیدار ب تیرۆر، کۆچکرن و ئەمنیێ، ژبەر ڤێ چەندێ.

 ژ بۆ ڕووبەڕووبوونا ڤان ئاستەنگان، دپلۆماسییا دیاسپۆرایا کوردی پێدڤی ب پێشخستنێ و گۆڕینا شێوازێ خۆ هەیە؛ ژ دپلۆماسییەکا دەمکی، کو ل سەر بنەمایێ بەرسڤدانێ وەک کاردانەوەیەکا دەستبەجێ بۆ ڕووداوانە، بوو بەرسڤدانێ بەرەڤ دپلۆماسییەکا دامەزراوەیی، پێشەنگ و بەردەوام بگوهۆریت، کو بكاریت زانیاریان پێشکێش بکەت و پەیوەندیان دگەل دەزگەهێن وەلاتێن وەرگر ئاڤا بکەت، بەر ل وی دەمێ کو تێگەهشتنێن ئەمنی ببنە سنۆرداری یان هەلوێستێن سیاسی یێن بزەحمەتتر.

 

کۆتایی

ئەڤ پێشکێشکرنە نیشان ددەت کو ئەمنییەکرنا کێشەیا کوردی نە تەنێ ب گوتار و سیاسەتێن ئەمنی یێن تورکیێ و ئیرانێڤە سنۆردارە، بەلکو دكاریت کاریگەریێن وێ بەرەڤ ژینگەیا ناڤدەولەتی ژی بچن، دەمێ کێشەیا کوردی ب تیرۆر، نەئارامی و کۆچکرنێڤە دهێتە گرێدان. ڤەگوهاستنا ڤان تێگەهشتنان دشیێت کاریگەریێ ل سەر وێنەیا کێشەیا کوردی ل بەردەستێ هندەك دەولەت و کۆمەلگەیێن وەرگر بکەت. ل بەرامبەر ڤێ چەندێ، دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ یا نەفەرمی ئامرازەکا گرنگە بۆ پێشکێشکرنا دوبارە یا کێشەیا کوردی د ناڤ چارچۆڤەیەکا سیاسی، ناسنامەیی و مافدار دا، دگەل جوداکرنا ناڤبەرا کێشەیا کوردی و گرۆپێن چەکدار یێن کو پەیوەندیدار ب گفتوگۆیا ئەمنی نە. ڤەکۆلین نیشان ددەت کو دیاسپۆرایێ شیان هەنە، لێ دگەل ئاستەنگێن ناڤخۆیی و دەرەکی رووبروویە، کو سنۆران ل سەر شیانا وێ ددانین بۆ کارکرنا بەردەوام و ڕێکخستی. ژبەر ڤێ چەندێ، پێشخستنا دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ پێدڤی ب گوهۆڕینا دەستپێشخەریێن جودا و بەرسڤدانێ بەرەڤ ستراتیژییەکا دامەزراوەیی هەیە، کو ل سەر هەماهەنگی، زانین و زانیاریێن پشتڕاستکری ئاڤا ببیت. ب ڤێ رێیێ، پاراستنا ناسنامە و نەتەواتیا کوردی نە تەنێ ب پاراستنا كەلتور و زمانیڤە گرێدایە، بەلکو پەیوەندی ب شیانا دیاسپۆرایێ ژی ڤە هەیە بۆ ئاڤاکرنا هەبوونەکا سیاسی، جڤاكی و زانستی یا بەردەوام ل وەلاتێن وەرگر.

 

پێشنیار

ئێک: ئاڤاکرنا ستراتیژییەکا یەکگرتی و پێشەنگ بۆ دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ

پێدڤییە ستراتیژییەکا دەمدرێژ بۆ دپلۆماسییا دیاسپۆرایا کوردی بهێتە دانان، کو ل سەر پێشکێشکرنا کێشەیا کوردی وەک کێشەیەکا سیاسی، ناسنامەیی و مافدار ئاڤا ببیت، دگەل جوداکرنا ڕۆن د ناڤبەرا کێشەیا کوردی و وان بابەت و گرۆپان دا یێن کو د چارچۆڤەیا ئەمنی دا دهێنە دانان. هەروەسا پێدڤییە میکانیزمەک بهێتە دانان بۆ چاڤدێریکرنا پێشکەفتنێن سیاسی و ئەمنی یێن پەیوەندیدار ب کێشەیا کوردی ل وەلاتێن وەرگر، دا کو رێكخستنێن دیاسپۆرا بكارن زوو بلڤن و بەری كو قەیران بۆ تێگەهشتنێن نێگەتیڤ بێتە گوهارتن، هەلوێست و زانیاریێن پێدڤی ئامادە بکەن.

دو: ئاڤاکرنا تۆڕەکا دامەزراوەیی بۆ هەماهەنگی و پەیوەندییا ناڤدەولەتی

پێدڤییە تۆڕەکا هەماهەنگیێ د ناڤبەرا رێكخستن و کۆمەلێن کوردی ل وەلاتێن وەرگر دا بهێتە ئاڤاکرن، و ئەڤ رێكخستنان ب زانکۆ، ناڤەندێن ڤەکۆلینێ، پەرلەمان، میدیا و رێكخستنێن کۆمەلگەیا مەدەنیڤە بهێنە گرێدان، دا کو بۆ یەكکرنا بزاڤان و کێمکرنا پەرتەوازەبوونا دەستپێشخەری و گۆتاران هاریكار بیت. هەروەسا ئەڤ تۆڕە دكاریت کەنالێن بەردەوام بۆ پەیوەندیێ دگەل دەزگەهێن ئەوروپی و ناڤدەولەتی د وارێن ماف، دادپەروەری و بەرپرسیارەتیێ دا ئاڤا بکەت، دا کو چالاکییا دیاسپۆرایێ نە تەنێ ب بەرسڤدانێ بۆ قەیرانان سنۆردار بمینیت، بەلکو ببیتە هەبوونەکا دامەزراوەیی و بەردەوام.

سێ: دامەزراندنا ناڤەندەکا ڤەکۆلینا دیاسپۆرایا کوردی و پشتگیرییا دپلۆماسییێ ب زانین

ڤەکۆلین پێشنیار دکەت کو ناڤەندەکا تایبەت بۆ ڤەکۆلینا دیاسپۆرایا کوردی ل زانکۆیا دهۆک بهێتە دامەزراندن، کو ببیتە پلەیەکا پەیوەندیێ د ناڤبەرا ڤەکۆلینا زانستی و دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ دا، و بۆ ڤەکۆلەر، رێكخستن و چالاکڤانێن جڤاکی، وزانیاری و ئەنجامێن ڤەکۆلینێ پشتڕاستکری ل سەر ڕەوشا دیاسپۆرا، گۆتار و تێگەهشتنێن پەیوەندیدار ب کێشەیا کوردی ل وەلاتێن وەرگر دابین بکەت. ناڤەند دكاریت بنکەداتایان، ڤەکۆلین، پەڕێن سیاسەتێ و دوسیەیێن زانیاریێ ئامادە بکەت، کو دکارن د کۆنگرە، سیمینار و کۆبوونێن دگەل دەزگەهێن سیاسی، ئەکادیمی، میدیایی و ناڤدەولەتی دا بهێنە بکارئینان، ب شێوەیەکێ کو هاریكار بیت بۆ گوهۆڕینا دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ ژ دپلۆماسییەکا پشتبەستی ب بەرسڤدانێ بەرەڤ دپلۆماسییەکا پشتبەستی ب زانین، داتا و کارکرنا پێشەنگ.

چار: دەستپێکرنا پرۆگرامەکا «سەفیرێن زانین و پەیوەندیێن کوردی» بۆ نوخبەیا کوردی یا دیاسپۆرایێ

ڤەکۆلین پێشنیار دکەت کو حکومەتا هەرێما کوردستانێ پرۆگرامەکا بەردەوام بۆ هەلبژارتنا نوخبەیا کوردی یا دیاسپۆرایێ دەست پێ بکەت، ژ وان مامۆستایێن زانکۆیێن جیهانی، کەسێن خوەدان خەلاتێن زانستی و ناڤدەولەتی، داهێنەر، لێکۆلەر و پسپۆرێن واریێن جودا جودا، و ڕۆلەکێ بۆ وان دابین بکەت د ڤەگوهاستنا زانینێ و چێکرنا پرێن پەیوەندیێ ل گەل کۆمەلگە و دەزگەهێن وەلاتێن وەرگر. مەبەست ژ ڤی پرۆگرامی ئەوە کو ڤان نوخبەیان بکەتە تۆڕەکا بەردەوام ژ (سەفیرێن زانین و پەیوەندیێن کوردی)، کو پشكداریێ د بهێزکرنا ناسنامە، چاند و زمانێ کوردی دا بکەت، و هەروەسا پەیوەندیێ د ناڤبەرا کەساتیێن کورد یێن جیهانی و دەزگەهێن زانستی، چاندی و جڤاكی ل کوردستانێ دا چێ بکەت.

پێشنیارا سەرەکی یا پێشکێشکرنێ

پێشنیارا سەرەکی یا ڤێ پێشکێشکرنێ ئاڤاکرنا زنجیرەیەکا دامەزراوەیی و هەماهەنگ د ناڤبەرا ڤەکۆلینا زانستی، دەزگەهێن دیاسپۆرا و کۆمەلگەیا وەلاتێ وەرگرە، ب شێوەیەکێ کو ناڤەندا ڤەکۆلینێ زانین و داتایان بەرهەم بئینیت، تۆڕا دیاسپۆرایێ ڤان زانیارییان دکەتە پەیام و ئامرازێن دپلۆماسیێ، و دەزگەهێن ئەکادیمی و سیاسی یێن وەلاتێن وەرگر وارێ گفتوگۆ و پەیوەندیێ دابین دکەن. ب ڤێ رێیێ دكاریت دپلۆماسییا دیاسپۆرایێ ب شێوەیەکێ ڕێکخستیتر و پێشەنگتر بهێتە ئاڤاکرن و بكاریت دژی ئەمنییەکرنێ کار بکەت و ناسنامە، نەتەوایەتی و کێشەیا کوردی ب شێوەیەکێ زانستی، سیاسی و بەردەوام بپارێزیت.