دكتۆر كریستین سمیت دیوان، یەكێكە لە دیارترین پسپۆڕ و توێژەرە ئەمریكییەكان لە بواری كاروباری وڵاتانی ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو، ئێستا وەك لێكۆڵەری باڵای نیشتەجێ لە «پەیمانگەی دەوڵەتانی كەنداوی عەرەبی» لە واشنتۆن كار دەكات و تەركیزی سەرەكیی لەسەر پرسە هەستیارەكانی وەك وەرچەرخانی بیركردنەوەی نەوەی ئێستا، ناسیۆنالیزمی نوێ، پەرەسەندنی ڕەوتە ئیسلامییەكانە لە ناوچەكەدا. شیكارییە وردەكانی لەسەر كاروباری كەنداو، هەمیشە لەسەر لاپەڕەی گۆڤار و ڕۆژنامە جیهانییە پڕبایەخەكانی وەك : (Foreign Affairs)، (Financial Times)، و (Washington Post) بڵاو دەكرێنەوە، بۆ قسەكردن لەسەر ڕەوشی وەرچەرخاوی دەوڵەتانی كەنداو و عێراق و هەرێمی كوردستان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ د. كریستین ساز كرد.

 

• ڕۆڵی نەوەی نوێ و شوناسی نیشتمانی لە گۆڕینی سیمای سیاسیی سعوودیە و كەنداو چییە و گۆڕانی نەوەكان چۆن ئاراستەی ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم لە داهاتووی ناوچەكەدا دیاری دەكەن؟

- گۆڕانی نەوەكان لە سعوودیەدا، بنەمای جەوهەریی وەرچەرخانە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانە، نەوەی نوێی تەكنەلۆژیا دۆست، داوای بوارەكانی داهێنان و كاتبەسەربردنی زیاتر دەكات، ئەم توێژە خاوەن ڕوانگەیەكی كراوە و جیهانییە و خوازیاری پێشكەوتنی گەورەترن بۆ نیشتمانەكەیان. محەمەد بن سەلمان توانی ئەم وزەیەی گەنجان بە ئاراستەی دیدگەی ٢٠٣٠ و ناسیۆنالیزمێكی نوێدا بەگەڕ بخات. ئێستا گەنجانی شارنشین پێكهێنەری سەرەكیی بڕیاری سیاسی و هێزی كاری ئابووریی وڵاتن، كە وەك بزوێنەری ڕاستەقینە، تەواوی ئامانجە نیشتمانییەكان و خواستە ستراتیژییەكانی سعوودیە بەرەو ئاسۆیەكی گەشتر و جیهانیتر ڕادەكێشن و دەیبەن، ئەمەش گوزارشتە لەو هێزە گەورەیەی كە داهاتووی ئەم شانشینە بە وردی و بەهێزییەوە دەنەخشێنێت و مژدەی سەردەمێكی جیاواز دەدات.

• چۆن مۆدێرنخوازیی ئابووری، ناسیۆنالیزم و هەژموونی ناوچەیی لە سیاسەتی نوێی سعوودیەدا لێك گرێ دراون و كاریگەرییان لەسەر گۆڕانی پێشینە و پێگەی نێودەوڵەتیی ئەو وڵاتە چییە؟

- باڵاترین ئەولەوییەتی عەرەبستانی سعوودی گۆڕینی بنەڕەتیی ئابوورییە، ئەمەش بەهۆی گۆڕانكارییە جیهانییەكان بەرەو وزەی جێگرەوە و نەمانی توانای پشتبەستنی تەنیا بە نەوت بووەتە پێویستییەكی حەتمی، ستراتیژی ئێستای حكومەتی سعوودیە لەسەر بنەمای تێكەڵبوونێكی بەرفراوانی نێودەوڵەتی داڕێژراوە، تا دەرفەتەكان و هەژموونی وڵاتەكە فراوانتر بكات، بەدیهێنانی ئەم ئامانجە پێویستی بە وەرچەرخانێكی قووڵی كۆمەڵایەتی هەیە، لەوانە بەشداریپێكردنی كارای ژنان لە كایە گشتییەكاندا، ڕاهێنان و بەهێزكردنی نەوەی گەنج لە پیشەسازییە نوێیەكاندا و ڕاكێشانی بەهرەمەندە بیانییەكان بۆ ناوخۆ. لەم قۆناغەدا دەوڵەت پشت بە وەبەرهێنانی زەبەلاح دەبەستێت، كە لە داهاتی هەناردەی نەوت و قەرزە نوێیەكانەوە دابین دەكرێت، ئەم پڕۆژە نیشتمانییە و جۆشدانی گەنجان لە ڕێگەی كارنامەی دیدگەی «٢٠٣٠» و گوتارێكی نوێی ناسیۆنالیستییەوە پێكەوە گرێ دراون. لە كۆتاییدا، دەبێت بزانرێت كە سەركەوتنی هەموو ئەم هەوڵە ستراتیژییانە بەبێ بوونی ئاشتی و سەقامگیرییەكی هەمیشەیی لە تەواوی ناوچەكەدا، بە هیچ شێوەیەك كارێكی مەیسەر نابێت و مەحاڵە بتوانرێت ئەو هەموو ئامانجانە بە ئاسانی بەدەست بهێنرێت.

• ئایا ئەو ململانێیەی لە وتارەكەتدا باست كردووە، بووەتە هۆی یەكخستنی دیدگای ئەمنیی وڵاتانی كەنداو، یان جیاوازییە ستراتیژییەكانی نێوان دەوڵەتانی ئەندامی ئەنجومەنی هاریكاریی زیاتر دەرخست؟

- دەوڵەتانی كەنداو بە دیدگە و پێگەی ستراتیژیی جیاوازەوە ڕووبەڕووی ئەم جەنگە بوونەتەوە، كە ئەمەش ناكۆكییە قووڵەكانی نێوانیانی دەرخستووە. عومان بە سیاسەتی «بێلایەنییەكی چالاك» و لێبوردەیی بەرانبەر تاران ناسراوە، لە كاتێكدا قەتەر بەهۆی وابەستەیی بە ئێران، هەمیشە بژاردەی دانوستان لەپێشتر دادەنێت. لە بەرانبەردا، ئیمارات پەیوەندییە ستراتیژییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل بۆ پاڵپشتیی سەربازی بەهێز كردووە. سعوودیەش بە نیگەرانییەوە دەڕوانێتە فراوانخوازییەكانی ئێران و ئیسرائیل و جەخت لەسەر هێوركردنەوەی دۆخەكە دەكاتەوە. هەرچەندە هەڕەشەكانی ئێران نەبوونە هۆی یەكخستنی تەواوەتیی ئەم وڵاتانە، بەڵام هەماهەنگیی دیپلۆماسی لە نێوانیاندا بەردەوامە. كێبڕكێی سعوودیە و ئیمارات كە پێش جەنگ گەیشتبووە لووتكە، لەم قەیرانەدا ڕەنگدانەوەی زیاتری هەبوو، ئیمارات هەڵوێستێكی توندتر و توندڕەوانەی بەرانبەر ئێران گرتووەتە بەر و زیاتر لەگەڵ ئەمریكا هاوتەریبە، بەڵام سعوودیە سەرەڕای هەوڵ بۆ گەڕاندنەوەی هێزی ڕێگری، هێشتا هێوركردنەوەی پێ باشترە. ڕیاز هەوڵ دەدات لە ڕێگەی دروستكردنی هاوپەیمانی نوێی ناوچەییەوە، بەرپەرچی هەژموونی دەرەكی بداتەوە و كار بۆ سەقامگیرییەكی گشتگیر بكات، كە ئەمەش نیشاندەری جیاوازیی بنەڕەتیی ستراتیژیی ئەم دوو جەمسەرە كاریگەرەیە. بەم شێوەیە ڕەفتارە سیاسییەكانیان لە ناو جەنگدا بە ئاراستەی جیاواز هەنگاو دەنێن و ململانێیەكی قووڵ بۆ دیاریكردنی نەخشەی نوێی ناوچەكە لە نێوانیاندا لە ئارادایە، ئەمەش وای كردووە هەڵوێستە نێودەوڵەتییەكانیان هەمیشە وەك یەك نەبێت، ئەم جیاوازییانە دەیسەلمێنن كە بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان هێشتا لەپێش هەر جۆرە هاوپەیمانییەكی یەكگرتووی ناوچەیین كە بتوانێت هەمووان یەك بخات.

•  لە وتارێكیدا بە ناونیشانی «ویلایەتە یەكگرتووەكان پڵەس: وڵاتانی كەنداو ورد دەبنەوە لە ئاسایشی ناوچەیی پاش جەنگی ئێران»، بیركردنەوەی كەنداوت سەبارەت بە سیستمی ناوچەیی دوای ململانێكە تاوتوێ كردووە. ئێستا وڵاتانی كەنداو بە دوای چ جۆرە تەلارسازییەكی ئەمنیدا دەگەڕێن و چ ڕۆڵێك بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ناو ئەو پێكهاتەیەدا دەبینن؟

- تێڕوانینی وڵاتانی كەنداو بۆ چەمكی ئاسایشی ناوچەیی و ڕۆڵی سەرەكیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ماوەی ئەم جەنگەدا، گۆڕانكاریی بنەڕەتیی بەسەردا هاتووە، لە سەرەتادا ئەم وڵاتانە بە توندی دژایەتی هەڵمەتی سەربازییان دەكرد بۆ سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران، چونكە بە باشی دەیانزانی لە كاتی هەر پەرەسەندنێكدا، دەبنە ئامانجی یەكەمی وەڵامدانەوە و تۆڵەسەندنەوە سەربازییەكانی تاران، بەڵام هەر كە جەنگەكە دەستی پێكرد، دەوڵەتانی كەنداو بە خێرایی لە گرنگییەكی باڵای ئەمریكا بۆ دابینكردنی چەتری بەرگریی ئاسمانی تێگەیشتن. ئەم پشتبەستنە بە هاوكارییە سەربازی و ئەمنییەكانی واشنتۆن تا ئێستاش بەردەوامیی هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، بڕیاری ئەمریكا بۆ هەوڵدان لە پێناو گۆڕینی ڕژێم و كوشتنی ڕێبەری باڵای ئێران، هاوكێشە ستراتیژییەكانی تارانی بە تەواوی گۆڕی. ئێستا بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، لە جیاتی ئەوەی ڕۆڵی ڕێگریكردن لە شەڕ بگێڕن، بوونەتە هاندەرێك بۆ ئاراستەكردنی هێرشەكانی ئێران، هاوكات كۆنتڕۆڵكردنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە، هەژموون و فشارێكی ئابووریی بێپێشینەی بەسەر ئابووریی وڵاتانی كەنداو و تەنانەت جیهانیشدا بە تاران بەخشیوە.

ئەم گۆڕانكارییانە وڵاتانی كەنداوی ناچار كردووە بە وردی لە ستراتیژیی ئاسایشی ناوچەیی خۆیان بكۆڵنەوە. هەڵوێستە ناجێگیر و گۆڕاوەكانی ئیدارەی تڕەمپ، سەركردەكانی كەنداوی زۆر نیگەران كردووە و وای لێ كردوون كەمتر ئامادە بن داهاتووی ئەمنیی خۆیان تەنیا بە هەنگاوەكانی ئەمریكاوە ببەستنەوە، لەولاشەوە ڕێككەوتن و لێكتێگەیشتن لەگەڵ ئێران لەم ساتەدا زۆر قورستر بووە، ئەم دۆخە تەمومژاوییە وای كردووە وڵاتانی كەنداو بەدوای هەمەجۆركردنی هاوبەشە ئەمنییەكانیاندا بگەڕێن، وەك چۆن لە گرێبەستە نوێیەكان لەگەڵ ئۆكرانیا و دەستپێشخەرییەكەی سعوودیە بۆ كۆكردنەوەی چوارقۆڵیی (توركیا، پاكستان، میسر و سعوودیە) دەردەكەوێت. ئەوان بەردەوام دەبن لە پەنابردن بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ دروستكردنی گوشار، هاوشێوەی دەستپێشخەرییەكانی بەحرەین لە ڕێگەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە. هەرچەندە هیچ كام لەمانە بە تەواوی جێگەی چەتری ئەمنیی ئەمریكا ناگرنەوە، بەڵام بە ڕوونی گوزارشت لە قۆناغێكی ڕاگواستنی مێژوویی دەكەن كە تێیدا وڵاتانی ناوچەكە دەیانەوێت متمانەی ستراتیژی بە هێزە جیاوازەكان بكەن.

• عێراق لە ڕووی جوگرافی و سیاسییەوە لە نێوان وڵاتانی كەنداو و ئێراندایە، هاوكات پەیوەندییەكی گرنگی لەگەڵ ئەمریكادا هەیە. ئاڵۆزییە هەرێمییەكانی ئەم دواییە چۆن كاریگەرییان لەسەر پێگەی عێراق هەبووە؟ ئایا هەماهەنگیی سیاسی و ئابووریی بەهێزتری سعوودیە و وڵاتانی كەنداو دەتوانێت یارمەتیدەری بەغدا بێت بۆ بەدیهێنانی هاوسەنگییەكی هەرێمیی گەورەتر لە ئاستی ناوچەكەدا؟

- جەنگە یەك لە دوای یەكەكان كاریگەرییەكی وێرانكەریان لەسەر عێراق هەبووە، ئێستا وڵاتەكە لە نێوان گۆڕانكارییە سیاسییە نوێیەكان و هێرشی میلیشیا ناوخۆییەكاندایە، لە لایەكی دیكەوە، وەڵامە توندە سەربازییەكانی ئەمریكا و سعوودیە دۆخەكەی ئاڵۆزتر كردووە، داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە تەواوی ڕێڕەوە دەریاییەكانی پەك خستووە و هەژموونی سیاسی و ئابووریی تاران لەسەر وڵاتەكە گەلێك قورستر بووە. گواستنەوەی نەوت بە تانكەر لە ڕێگەی سووریاوە بۆ دەریای ناوەڕاست، پێویستیی بەغدا بە هاوپەیمانیی ناوچەیی بۆ كەمكردنەوەی تێچووەكان و هاوسەنگكردنەوەی هێز نیشان دەدات، بەڵام وڵاتانی كەنداو و سعوودیە، بەهۆی هێرشە درۆنی و مووشەكییەكانی میلیشیاكانەوە، سیاسەتی ددانبەخۆداگرتنیان گۆڕیوە بۆ سزادان. ئێستا ڕیاز بە نیگەرانییەوە دەڕوانێتە عێراق و وەك درێژكراوەیەكی مەترسیداری هەڕەشەكانی ئێران مامەڵەی لەگەڵ دەكات، ئەم دۆخە نالەبارە عێراقی لەبەردەم گۆشەگیرییەكی توندتر و قەیرانێكی ستراتیژیی قووڵدا هێشتووەتەوە، كە تێیدا هەموو بژاردەكانی ڕزگاربوون بەستراونەتەوە بە دووركەوتنەوە لە ململانێ هەرێمییە وێرانكەرەكان و بنیادنانی پەیوەندیی دیپلۆماسیی سیاسی و ئابووریی هاوسەنگ لەگەڵ هەموو وڵاتانی دراوسێ و جیهان بە تەواوەتی.

• چۆن هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی لێكەوتەكانی ململانێی ئێران و ئەمریكا ببێتەوە؟ ئایا بەهێزكردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ سعوودیە و كەنداو تا چەند دەتوانێت ببێتە هۆكاری دەستەبەركردنی سەقامگیریی ئەمنی و بووژانەوەی ئابووری لە ناوچەكەدا؟

- كوردستانی عێراق لەمێژە لە نێوان بەرداشی ململانێی توندی ئەمریكا و ئێراندا دەناڵێنێت، لە لایەكەوە هەوڵەكانی واشنتۆن بۆ بەكارهێنانی ئۆپۆزسیۆنی كوردی دژی تاران و لە لایەكی دیكەشەوە هێرشە تۆڵەسەندنەوەكانی ئێران بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە هەولێر، زیانی گەورەیان بە ژێرخانی ستراتیژیی هەرێم گەیاندووە، لەوانەش فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر، كێڵگە نەوتییەكان و بنكەی ئاسمانیی هەریر، ئەم ژینگەیەی كە پڕە لە ناسەقامگیری و گۆڕانكاری لە هاوپەیمانێتییە ناوچەییەكاندا، مەترسییەكی جددی بۆ سەر قەوارەی هەرێم دروست دەكات، بەڵام هاوكات بەها و گرنگیی كوردیش وەك ئەكتەرێكی سیاسیی كاریگەر لە ناوچەكەدا زیاد دەكات.

بیرۆكەی بەكارهێنانی ئۆپۆزسیۆن وەك هێزێكی فشار بۆ گەمارۆدانی ئێران، یان وەك ئامرازێكی نیشتمانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تاران، لەلایەن ئیسرائیل و ئەمریكاوە كاری لەسەر كراوە، سەرەڕای ئەمەش، وریایی و دووركەوتنەوە لە بوون بە بەشێك لە ئەجێندای وڵاتانی دیكە پێویستییەكی مێژووییە، چونكە ئەزموونەكان دەریانخستووە ئەم جۆرە یارییە سیاسییانە باجی زۆر قورسیان هەبووە، باشترین ڕێگە بۆ كورد ئەوەیە كە ئەم پێگە سیاسییەی خۆی وەك كارتێكی دانوستان لەگەڵ هێزە ناوچەییەكان بەكار بهێنێت، نەك وەك هەڕەشەیەك.

نیشاندانی ڕۆڵی ئەرێنی و سوودبەخش لە ناوچەكەدا، پێشتر ئەنجامی باشی بۆ كورد هەبووە، بەتایبەت لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق و توركیا. ڕۆڵی هەرێم لە دابینكردنی ڕێگەی جێگرەوە بۆ هەناردەكردنی نەوتی عێراق لە ڕێگەی بۆرییەكانی خۆیەوە بۆ بەندەری جەیهان، نەك هەر قازانجێكی ئابووری، بەڵكو متمانەیەكی سیاسیی گەورەشی بۆ دروست كردووە، بۆیە بەشداریكردن لە پڕۆژە نوێیەكانی گواستنەوە و وزە لە ناوچەكەدا و دۆزینەوەی خاڵی هاوبەشی بەرژەوەندی، لەگەڵ پاراستنی سەربەخۆیی و سەروەریی سیاسیی خۆی، دەتوانێت گەرەنتییەكی پتەو بێت بۆ مانەوە و گەشەكردنی هەرێمی كوردستان لە ناوەڕاستی ئەم هەموو ئاڵۆزییە گەورەیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پاراستنی سەقامگیریی درێژخایەنی تەواوی ناوچەكە.