پڕۆفیسۆر گوڵستان گوربەی، مامۆستای زانكۆی ئازادی بەرلین (Free University of Berlin)ـە و توێژینەوەكانی بە قووڵی تیشك دەخەنە سەر چەمكەكانی ئاشتی، دەوڵەتە دیفاكتۆكان، دیموكراسییە نالیبڕاڵەكان و پرسی كەمینەكان. بەرهەمە زانستییەكانی وەك كتێبی «دیپلۆماسی و نادیپلۆماسی لە كوردستان-عێراق و فەڵەستین» و دەیان توێژینەوەی دیكەی لە گۆڤارە جیهانییەكاندا، وایان كردووە ببنە سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە هاوكێشە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

لەم دیمانەیەدا، قسە لەسەر دۆخی ئاڵۆز و هەستیاری پرسی كورد دەكەین لە هەر چوار پارچەی كوردستان (عێراق، ئێران، توركیا و سووریا) و، پڕۆفیسۆر گوڵستان بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

• لەدوای هەنگاوەكانی چەكداماڵینی پەكەكە، چ چاكسازییەكی دەستووری، سیاسی و كولتووری پێویستن بۆ گۆڕینی پرسی كورد لە بابەتێكی ئەمنییەوە بۆ پرسێكی دیموكراسی، بە جۆرێك كە ددانپێدانانی دامەزراوەیی و نوێنەرایەتی سیاسیی كورد لە توركیادا مسۆگەر بكات؟

- ململانێ لەسەر ئایندەی سیاسی و مافی چارەی خۆنووسینی كورد، خاوەن ڕەگ و ڕیشەیەكی مێژوویی قووڵ و ڕەهەندێكی نەتەوەیی فرەسنوورە. كێشەی دیمۆگرافی، دابەشبوونی جوگرافی، نەریتەكانی خۆبەڕێوەبەری و هۆشیارییەكی نەتەوەیی بەهێز، فاكتەرگەلێكن كە وادەكەن نەكرێت پرسی كورد تەنیا لە چوارچێوەی «پەكەكە» یان «چەكدانانی ئەو حزبە»دا كورت بكرێتەوە. سەرهەڵدانی پەكەكە و شێوازەكانی دیكەی بەرگری لە مێژوودا، دەبێت وەك بەشێك لەم ململانێ فراوانە تێبگەین.

لەم سۆنگەیەوە، ئەستەمە چارەسەرێكی بەردەوام تەنیا لە ڕێگەی «مافە تاكەكەسییەكان»ـەوە بێتەدی. ئەگەر بڕیار بێت، ململانێكە لەناو سنوورەكانی توركیادا و بەبێ تەحەددای سەروەریی دەوڵەت چارەسەر بكرێت، ئەوا پێویستی بە جۆرەكانی «مافی بەكۆمەڵ» و «ئۆتۆنۆمی» هەیە، كە پاراستن و خۆبەڕێوەبەریی سیاسیی مانادار بۆ كورد دابین بكات. لێرەدا پرسی بنەڕەتی تەنیا تێكەڵكردنەوەی شەڕكەران نییە، بەڵكو بونیادنانی ڕێكخستنێكی سیاسی و دامەزراوەییە كە كورد تێیدا وەك «نەتەوە» مافەكانی بەكاربهێنێت و بە شێوەیەكی كاریگەر بەشداری لە بڕیارە سیاسی و كولتوورییەكانی خۆیدا بكات.

یاسای چوارچێوەیی نوێی توركیا بۆ چەكدانان و تێكەڵكردنەوە، هەنگاوێكی ئەرێنییە بۆ كۆتاییهێنان بە توندوتیژی و كردنەوەی فەزایەك بۆ خەباتی دیموكراتی. بەڵام دەبێت بزانین چەكدانان ڕەنگە كۆتایی بە «ململانێی چەكداری» بهێنێت، بەڵام ئەمە بە واتای چارەسەری «ململانێ سیاسییەكە» نایەت. تەنانەت پڕۆسەیەكی سەركەوتووی چەكدانانیش، بە تەنیا داواكارییە مێژووییەكانی كورد وەك گەلێك چارەسەر ناكات.

لە هەمان كاتدا، دەوڵەت تەنیا جەخت لە چەكدانان دەكاتەوە و ئۆجەلان ئارگومێنتی تێكەڵبوون لەناو دەوڵەت و پاشان دیموكراتیزەكردن دەهێنێتەوە. بەڵام ئەم ڕێگەیە بەبێ ئەجێندایەكی چاكسازیی فراوان لە سێ ئاستی بەیەكەوە بەستراو ناگاتە ئەنجام:

یەكەم: ئاستی دەستووری و دامەزراوەیی: پێویستە توركیا لە تێڕوانینی «تەنیا مافی یەكسانیی هاووڵاتی» تێپەڕێت و ددان بنێت بە ناسنامەی كورد و مافە سیاسییە هاوتایەكانی، ئەمەش ناناوەندێتی و گەرەنتیی دامەزراوەیی بۆ بەشداریی سیاسی دەخوازێت، كە ئەمە تەحەددایەكی گەورەیە بۆ تێگەیشتنی كلاسیكیی دەوڵەتی توركیا.

دووەم: ئاستی سیاسی: دەبێت نوێنەرایەتیی كورد بەهێز بكرێت تا ئەكتەرە سیاسییەكان لە ڕێگەی دامەزراوە دیموكراتییەكەكانەوە گوزارشت لە بەرژەوەندییە بەكۆمەڵەكان بكەن. ئەمەش پێویستی بە ئاساییكردنەوەی سیاسەت و كۆتاییهێنان بە «ئەمنیكردنی» داواكارییە ڕەواكان هەیە.

سێیەم: ئاستی كولتووری و زمانی: پێویستە ناسنامەی كوردی وەك پێكهاتەیەكی ڕەوا و یەكسان لە سیستەمەكەدا بناسرێت. ڕێكارە سەمبولییەكانی وەك كەناڵی تەلەفزیۆنی و وانەی بژاردە، ئەگەرچی گرنگن، بەڵام تەنیا كاتێك مانایان دەبێت كە لە چوارچێوەی ددانپێدانانی سیاسیی فراوانتردا بن.

كەواتە پرسی یەكلاكەرەوە ئەوەیە: ئایا كۆتاییهاتنی توندوتیژی، دەبێتە دەستپێكی دانوستانێكی ڕاستەقینە بۆ چارەسەری ڕەهەندە بەكۆمەڵەكانی پرسی كورد؟ تا ئێستا ئاماژەیەك نییە كە حكومەت بیەوێت لە مافە كولتوورییە سنووردارەكان تێپەڕێت. تاقیكردنەوەی ڕاستەقینە، گواستنەوەیە لە «سیاسەتێكی ئەمنیی چەكدانان»ـەوە بەرەو «ددانپێدانانێكی سیاسی و دەستووری» كە تێیدا پرسی كورد وەك بابەتێكی دیموكراتیكی یەكسانی و نوێنەرایەتی مامەڵەی لەگەڵ بكرێت.

• ئایا سەركەوتنی پرۆسەی چەكداماڵین دەبێتە هۆی وەرچەرخانی ستراتیژی لە پەیوەندییەكانی ئەنقەرە و هەولێر؟ حكومەتی هەرێم چۆن دەتوانێت، بەبێ دەستوەردان لە كاروباری ناوخۆیی توركیا، ڕۆڵێكی كاریگەر لە پێناو گەیشتن بە چارەسەرێكی سیاسیی هەمەلایەنەدا بگێڕێت؟

- كێشەی كورد تەنیا پرسێكی ناوخۆیی ئەو دەوڵەتانە نییە كە كوردستانیان تێدا دابەش كراوە، بەڵكو بابەتێكی تەواو ناوچەیی و پێكەوەبەستراوە. لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی و هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، نەتەوەی كورد بەسەر چوار دەوڵەتی جیاوازدا دابەش كران، ئەم دابەشكارییە وای كردووە هەر گۆڕانكارییەكی سیاسی، یان ئەمنی لە یەكێك لەو دەوڵەتانەدا، كاریگەریی ڕاستەوخۆ و قووڵی لەسەر پارچەكانی دیكەشیش هەبێت. ئەم سرووشتە ستراتیژییەی پرسەكە، بنەمایەكی سەرەكییە بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەكانی پەیوەندیی نێوان دەوڵەتی توركیا و حكومەتی هەرێمی كوردستانی عێراق لە ئێستادا.

لەم سۆنگەیەوە، هەر ڕێككەوتنێكی سیاسی لە ناوخۆی توركیا دەبێتە هۆی وەرچەرخان لە پەیوەندییەكانی لەگەڵ هەولێر، بەڵام بەو مەرجەی پرۆسەی چەكداماڵین تەنیا بابەتێكی تەكنیكی نەبێت، بەڵكو پرۆسەیەكی سیاسی ڕاستەقینەی بەدوادا بێت بۆ چارەسەركردنی ڕەگ و ڕیشەی نەتەوەیی كێشەكە. حكومەتی هەرێم كە هەمیشە لەژێر گوشاری گەورەی ململانێی چەكداری پەكەكە و گۆڕانكارییە خێراكانی ناوچەكەدا بووە، بەرژەوەندییەكی باڵای لە سەركەوتنی پرۆسەكانی ئاشتی لە توركیا و سووریادا هەیە، لە كاتێكدا هەوڵ دەدات پارسەنگییەكی ورد لە نێوان پشتگیریكردنی ئاشتی و دەستوەرنەدان لە كاروباری ناوخۆی وڵاتانی دراوسێدا بەم شێوەیە بپارێزێت.

ئەگەرچی سەركەوتنی پرۆسەی چەكداماڵین دەتوانێت بارگرانییە ئەمنییەكان لەسەر هەرێمی كوردستان كەم بكاتەوە، بەڵام ئەم هەنگاوە بە تەنیا گۆڕانكاریی جەوهەری ناهێنێتە ئاراوە. گۆڕانكاری ڕاستەقینە بەندە بە توانای ئەنقەرە بۆ تێپەڕین لە «تێڕوانینێكی تەنیا ئەمنی» بەرەو «دیدگایەكی سیاسی و دیموكراسی» بۆ پرسی كورد وەك پرسێكی مێژوویی. چونكە تەنانەت بەبێ بوونی چەكیش، داواكارییە سیاسییەكانی كورد بۆ بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەكان و خۆبەڕێوەبەری لە ناوچەكەدا هەر بە زیندوویی لە ناو جەوهەری كۆمەڵگەدا دەمێننەوە.

لە كۆتاییدا، ئاسۆی پەیوەندییەكانی نێوان ئەنقەرە و هەولێر بەوەوە بەستراوەتەوە كە ئایا چەكداماڵین دەبێتە سەرەتای گۆڕانكارییەكی سیاسیی فراوانتر، یان تەنیا وەك گرێبەستێكی ئەمنی سنووردار دەمێنێتەوە. ئەگەر تەنیا ڕەهەندێكی ئەمنی هەبێت، پەیوەندییەكان لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە كاتییەكان بەردەوام دەبن، بەڵام ئەگەر ئەم وەرچەرخانە ڕێگە بۆ چارەسەرێكی دیموكراسییانەی گشتگیر خۆش بكات، دەتوانێت تەواوی ژینگەی سیاسیی ناوچەكە بگۆڕێت و پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و ئەنقەرە بۆ نەوەكانی داهاتوو بەرەو قۆناغێكی مێژوویی، قووڵتر، سەقامگیرتر و ستراتیژییانە ئاراستە بكات.

• بۆ ڕێگری لە شكستی دووبارەی پڕۆسەی ئاشتی، چۆن دەكرێت لە ڕێگەی گەرەنتی دامەزراوەیی، ڕیزبەندیی چاكسازییەكان و بەشداریی فراوانی سیاسی و مەدەنیی كوردەوە، متمانەیەكی نیشتمانیی پتەو بنیاد بنرێت كە پرۆسەكە لە كورتبینین و ڕێككەوتنی نهێنی و كاتیی بپارێزێت؟

- پێویستە پڕۆسەی چارەسەری لە چوارچێوەیەكی یاسایی و دەستووریی تۆكمەدا بچەسپێنرێت، تا مافە سیاسی، كولتووری و زمانەوانییەكانی گەلی كورد لە هەموو گۆڕانكارییەكی سیاسیی لەناكاو بپارێزرێن. ئەمەش دەبێت نوێنەرایەتیی ڕاستەقینە و شێوازی جیاوازی خۆبەڕێوەبەریی خۆجێیی بگرێتەوە. چەكدانان تەنیا دەبێتە هەنگاوی یەكەم بۆ دەستپێكردنی دیالۆگێكی سیاسیی گشتگیر كە هەموو ئاكتەرە سیاسی، نوێنەرانی گەل، كۆمەڵگەی مەدەنی و ڕۆشنبیران بگرێتەوە، نەك تەنیا چەند لایەنێكی دیاریكراو. متمانەی بەردەوام تەنیا بە بەشداریی ماناداری گشت پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی كوردی و پاراستنی هەمیشەیی مافەكان بەدی دێت. بەڵام، بە هۆی ستراتیژیی ئێستای دەوڵەت و هەیمەنەی سیستەمە ئۆتۆریتارەكەی توركیا، گەیشتن بە چارەسەرێكی ڕیشەیی و دیموكراسییانە لە كاتێكی نزیكدا زۆر بە دوور دەبینرێت. چونكە هەلومەرجی سیاسی هیوایەكی ئەوتۆ بۆ گۆڕانكاریی جەوهەری ناهێڵێتەوە، كە تێیدا مافەكان وەك بنەمایەكی جێگیر و نەگۆڕ مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت. ئەم پڕۆسەیە پێویستی بە وەرچەرخانێكی بنەڕەتی لە تەواوی جومگەكانی سیستەمی حوكمڕانیی توركیادا هەیە، تا ئاشتییەكی دادپەروەرانە و سەقامگیر بۆ هەمووان بەدیبهێنێت.

• لە ئەگەری چەكداماڵینی گشتیدا، چ میكانیزمێك بۆ كشانەوەی چەكداران و كۆتاییهێنان بە بوونی سەربازیی توركیا پێویستە بۆ پاراستنی سەروەریی هەرێم و عێراق؟ ئایا ئەم ئاشتییە دەبێتە مایەی گەشەپێدانی ئابووری و سەقامگیری بۆ ناوچە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستان؟

- داماڵینی چەكی تەواو پێویستی بە چوارچێوەیەكی هاوبەشی گشتگیر و ڕوون هەیە بۆ كشانەوەیەكی شەفاف و تێكەڵكردنەوەی چەكدارەكان بۆ ناو ژیانی مەدەنی. هاوكات، دەبێت بوونی سەربازیی توركیا بە شێوەیەكی پلەبەندی كەم بكرێتەوە و لە كۆتاییدا كۆتایی پێ بهێنرێت، بە جۆرێك هاوكارییە ئەمنییەكان تەنیا لەسەر بنەمای ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا و هەولێر بێت و ڕێزێكی تەواو لە سەروەریی عێراق و دامەزراوە فەرمییەكانی هەرێم بگرێت. كردەی سەربازیی یەكلایەنە دەبێت ڕابگیرێت و هەرسێ لایەنەكە هاوكارییەكی زۆر نزیكتر لە جاران بكەن. نابێت هەرێمی كوردستان بە تەنیا تێچووە قورسەكانی ئەم ململانێیانە لەئەستۆ بگرێت، بەڵكو دەبێت ڕاستەوخۆ سوودمەند بێت لە ئاشتییەكی گشتگیر. دانیشتووانی ناوچە سنوورییەكان شایستەی ئاسایش، ژیانێكی شەرەفمەندانە و دەرفەتی ئابووریی نوێن. چارەسەرێكی سەركەوتوو دەبێتە هۆی گەشەپێدانی جێگیر و بەهێزبوونی هاوكاریی هەرێمایەتی. بەڵام دەستكەوتی ڕاستەقینە تەنیا ئەو كاتە بەدی دێت كە داماڵینی چەك ببێتە بەشێكی سەرەكی لە چارەسەرێكی سیاسیی بەرفراوانتر بۆ پرسی كورد. تا پرسی بنەڕەتی چارەسەر نەبێت، داینامیكییە ئەمنییەكان بە تەواوی ون نابن. بۆیە ئاشتیی هەمیشەیی گرێدراوی كۆتاییهێنانە بە ململانێی چەكداری لە سایەی ڕێزگرتن لە سەروەریی نیشتمانی و هەموو دامەزراوە سیاسییەكاندا كە دەبێتە بنەمای ژیانێكی نوێ.

• ئایا گەیشتن بە چارەسەری ناوخۆیی بۆ پرسی كورد لە توركیا سەركەوتوو دەبێت، ئەگەر داخوازییەكانی كوردی سووریا تەنیا وەك هەڕەشەی ئەمنی ببینرێن؟ چ جۆرە سیستمێك لە سووریادا دەتوانێت مافی كورد و نیگەرانییە ئەمنییەكانی توركیا پێكەوە كۆبكاتەوە؟ دەرەنجامەكانی ئەم هاوكێشەیە بۆ هەرێمی كوردستان و سیاسەتی كوردی لە ناوچەكەدا چی دەبن؟

- پرۆسەی «تێكەڵبوون» لە سووریا ئێستا وەك هەوڵێكی یەكلایەنە دەردەكەوێت. فشار لە كورد دەكرێت بۆ چوونە ناو پێكهاتەكانی دەوڵەت، بەبێ دابینكردنی گەرەنتی یاسایی، سیاسی و ئەمنی. كێشەی سەرەكی ئەوەیە كە تێكەڵبوون نابێت بە واتای هەڵوەشاندنەوەی ئەو دەستكەوتە سیاسی و كارگێڕییانە بێت كە كورد بۆ ماوەی دە ساڵە لە سووریا پیادەی دەكات. ئەم ئەزموونە سیاسییە ناكرێت پشتگوێ بخرێت، بەڵكو دەبێت مۆدێلەكانی خۆبەڕێوەبەری و مافە زمانەوانی و كولتوورییەكان لە دەستووردا بچەسپێنرێن و سیستەمێكی ئەمنی هەبێت كە پارێزگاری لە بوونی كورد بكات.

هاوكات، هەژموونی توركیا مەترسییەكی جددییە، چونكە فشار دەكات بۆ هەڵوەشاندنەوەی تەواوی قەوارە كوردییەكان. پێویستە نیگەرانییەكانی توركیا لە ڕێگەی ڕێككەوتنی ئاسایشی سنوورەوە چارەسەر بكرێن، نەك بە زەوتكردنی مافە ڕەواكان. ئەگەر تێكەڵبوون تەنیا بە واتای پێدانی هەندێك ئیمتیازی كولتووریی سنووردار بێت و مافە سیاسییە بەكۆمەڵەكان فەرامۆش بكرێن، ئەوا ململانێ بنەڕەتییەكە چارەسەر نابێت. ئەمە تەنیا دووبارەبوونەوەی هەمان مۆدێلە شكستخواردووەی توركیایە كە تێیدا مافی سیاسی دەكرێتە قوربانی. لە كۆتاییدا، دۆخی سووریا تاقیكردنەوەیەكی مێژووییە بۆ تێگەیشتن لە ئایندەی ناوچەكە، ئایا لایەنەكان بەرەو سازان و چارەسەری سیاسی ڕاستەقینە هەنگاو دەنێن، یان دووبارە پرسی كورد دەخەنەوە ناو چوارچێوەیەكی ئەمنی و سەربازیی داخراو؟ ئەم بڕیارە ئاراستەی سەقامگیری، یان ململانێی بەردەوام لە ناوچەكەدا دیاری دەكات.