جۆشوا ئیتسكۆڤیتز شیفرینسۆن، پڕۆفیسۆرە لە قوتابخانەی سیاسەتی گشتیی زانكۆی میریلاند و توێژەری باڵایە لە سەنتەری توێژینەوەی نێودەوڵەتی و ئاسایش لە میریلاند. پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە بواری ئاسایشی نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا، توێژینەوەكانی ئەو لە بوارەكانی سیاسەتی هێزە گەورەكان، سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، مێژووی دیپلۆماسی، ستراتیژیی گەورەی ئەمریكا، فراوانبوونی ناتۆ، و پەیوەندییەكان لەگەڵ ڕووسیا و چین دەگرێتەوە. بۆ قسەكردن سەبارەت بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بەرامبەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتانی كەنداو و عێراق و هەرێمی كوردستان، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر شیفرینسۆن ئەنجام دا و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

 ئایا ململانێی بەردەوامی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران چۆن داهاتووی بەشداریی واشنتۆن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دادەڕێژێتەوە، ئایا دەبێتە هۆی مانەوەی ستراتیژیی بەردەوام، یان پاساوێك بۆ ڕۆڵێكی سنووردارتر و بژاردەتر؟

- شەڕی ئێستای ئەمریكا و ئێران پێویستیی كەمكردنەوەی ڕۆڵی واشنتۆن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەسەلمێنێت، بە پێچەوانەی دەستوەردانە زەمینییە گەورەكانی ساڵانی ١٩٩١ و ٢٠٠٣، ئیدارەی ترەمپ لەم ململانێیەدا تەنیا هێزی ئاسمانی و دەریایی بەكارهێنا، كە ئەمەش نیشانەی سڵەمینەوەیە لە تێوەگلانی سەربازیی درێژخایەن لە ناوچەكەدا.

توانای ئێران بۆ سەپاندنی تێچووی قورسی دارایی و ئەمنی بەسەر ئەمریكا و ئابووریی جیهان و هاوپەیمانە ناوچەییەكانیدا، سنوورداربوونی هەژموونی واشنتۆنی دەرخست، ئەم دۆخە وا دەكات ویلایەتە یەكگرتووەكان پێداچوونەوە بە ئامانجەكانیدا بكات و بە جدی بیر لە تێچووی دەرفەتە لەدەستچووەكانی ئەم بەشدارییە بكاتەوە.

لەم سۆنگەیەوە، تێگەیشتنێكی ڕوو لە گەشە هەیە، كە پێی وایە پێویستە ئەمریكا سەرچاوەكانی بۆ پێداویستییە ناوخۆییەكان و ناوچە گرنگەكانی دیكەی جیهان تەرخان بكات. لێرەوە، گۆڕانی دیدگای پنتاگۆن بەرەو ستراتیژیی «بنكەی دوور لە كەنارەكان» (offshore basing strategy) دەبێتە تەوەری سەرەكیی گفتوگۆكانی داهاتوو.

 چ بەرژەوەندییەكی ئەمریكا دەبێتە پێوەر بۆ ئەوەی لە كۆتاییدا قەبارەی بەشداریی داهاتووی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ناوچەكەدا دیاری بكات؟

- بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا پێویستە هەمیشە لەسەر ئاستی جیهانیدا پارێزراو بن، چونكە پەیڕەوكردنی ستراتیژ بە شێوەیەكی گشتگیر و سەرتاسەری كار دەكات، گرنگترین ئەولەویەتەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان بریتین لە بەهێزكردنی ئابووریی ناوخۆیی، پاراستنی تەواوی سەلامەتیی خاكی وڵاتەكە، ڕێگریكردن لە سەرهەڵدانی هێزی باڵادەست لە ناوچە جیۆپۆلەتیكییە زۆر گرنگەكاندا، ئەم جۆرە پێوەرە ستراتیژییانە سەرنجی واشنتۆن زیاتر بەرەو ڕۆژهەڵاتی ئاسیا ڕادەكێشن و پێگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەم دەكەنەوە. هەرچەندە لە مێژوودا دابینكردنی ئاسایشی لێشاوی نەوت وای كردبوو ئەمریكا سەرنجی قووڵ بخاتە سەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام گۆڕانی سرووشتی وزە و شێوازی نوێی بەرهەمهێنان لەم سەردەمەدا، ئەو گرنگییەیان زۆر كەم كردووەتەوە. بۆیە، كۆی بەرژەوەندییە سەرەكییەكانی داهاتووی ئەمریكا، كە بریتین لە گەشەی ئابووری و ئاسایشی خاك، چیتر لە داهاتوودا وڵاتەكە بە هیچ شێوازێك بەرەو بەشداریی سەربازی و سیاسیی چڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕاناكێشن.

 چۆن ئەمریكا دەتوانێت هاوسەنگی بكات لە نێوان بەرگریكردن لە هاوپەیمانانی، ڕێگریكردن لە هێرشەكان، و پاراستنی دیپلۆماسی بۆ ڕێگری لە پەرەسەندنی ململانێ و گرژییەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟

- ئەم پرسە سێ پرسیاری جیاواز لەخۆدەگرێت، كە بریتین لە: مەرجەكانی پێویست بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕەكە، خواستەكانی واشنتۆن لە دەرئەنجامی ئەم شەڕەدا، و سنوورەكانی بەردەم بەدیهێنانی ئەو شتانەی كە دەیەوێت. سەبارەت بە كۆتاییهێنان بە شەڕەكە، ئەمریكا دەتوانێت هەر بەیانیی سبەی ڕاگەیاندنی سەركەوتن بكات و هێزەكانی پاشەكشە پێ بكات، بەڵام بەڕوونی ئیدارەی ترەمپ نایەوێت ئەمە بكات، چونكە پێی وایە ئەگەر كارێكی لەو شێوەیە بكات، كۆماری ئیسلامیی ئێران كۆنترشۆڵێكی زیاتری بەسەر كەنداوەكەدا دەبێت، ئەمەش ئەو ئەنجامە نییە كە ئەو دەیەوێت، بەڵام لەجیاتی ئەمە، واشنتۆن بەدوای دۆزینەوەی چارەسەرێكی سیاسیی ڕووكەشدا دەگەڕێت كە وەك پاساوێك ڕێگەی پێ بدات تا ئاستی پابەندبوونی خۆی كەم بكاتەوە، تەنانەت ئەگەر ئێران توانای هەڕەشەكردن و داخستنی گەرووەكە یان سەپاندنی باجی مابێت. فراوانبوونی ئەم شەڕە زیانی گەورەی بە هاوپەیمانەكانی ئەمریكاش گەیاندووە، بۆیە لە واشنتۆن هەستێك هەیە كە دەبێت ڕێگەیەك بدۆزرێتەوە تا بەرگری لە بەرژەوەندییەكانیان بكرێت، بەڵام ئەم ئیدارەیە تەنیا سەرنجی لەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكایە و زۆر گرنگی بە پاراستنی هاوپەیمانەكانی نادات، بۆیە هۆكار و بەربەستی بنەڕەتی زیاتر پەیوەندی بە وێنای سیاسی و ناوخۆیی ترەمپەوە هەیە، نەك بەو سیاسەتانەی كە وادەكەن هاوپەیمانەكانی ئەمریكا هەست بە پارێزراوی، دڵنیایی یان ئاسایشی زیاتر بكەن لە ناوچەكەدا.

 دوای دوو دەیە لە دەستێوەردانی سەربازی، چۆن عێراق و ئەمریكا دەتوانن هاوبەشییەكی نوێی درێژخایەن و بەردەوام لە بوارەكانی ئاسایش، ئابووری، دیپلۆماسی، وزە و خوێندندا پەرەپێ بدەن؟

- لە كاتێكدا شەڕی عێراق بەرەو كاڵبوونەوە دەچێت و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش بیر لە داهاتووی بەشداریكردنی خۆی لە ناوچەكەدا دەكاتەوە، پەیوەندیی داهاتووی نێوانیان بە پێی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی واشنتن لە ناوچەكە دادەڕێژرێتەوە، ئەگەر گرنگیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ئەمریكا پاشەكشە بكات، عێراقیش بایەخی كەمتر دەبێت، بەڵام ئەمە دەرفەتێك بۆ دروستبوونی پەیوەندییەكی ئاسایی دەڕەخسێنێت. لە ڕووی ئابوورییەوە، بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراق و هەرێمی كوردستان، لەگەڵ پەرەپێدانی پرۆژەكانی ژێرخانی دیجیتاڵی وەك سەنتەری داتاكان، هۆكار دەبن بۆ گەشەكردنی سرووشتیی پەیوەندییەكان و ڕەنگدانەوەی ئەرێنییان لەسەر كایە سیاسی و دیپلۆماسییەكان، هاوكات بەهۆی پرسی ئێرانەوە ئەگەری زۆرە هاوكارییە سەربازییەكانی وەك مەشق و فرۆشتنی چەك بە تەواوی بەردەوام بن، بەڵام ئەگەر مەبەست و ئامانج لە پێشكەشكردنی ئەم پرسیارە ئەوە بێت كە عێراق چۆن دەتوانێت لە پێشهاتەكاندا ببێتە هاوبەشێكی سەرەكی بۆ ئەمریكا، دڵنیا نیم ئەمە شتێك بێت عێراق بتوانێت بە تەواوی كۆنتڕۆڵی بكات. سیاسەتی ئەمریكا تەنیا لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەكانی خۆیەتی، ڕاستە عێراق گونجاوە بۆ هاوسەنگكردنی ئێران، بەڵام هاوشانی وڵاتانی دیكەی كەنداوی فارس، وەك سعوودیە، دەبێتە یەكێك لەو دەوڵەتانەی كە كێبڕكێ دەكەن بۆ بەدەستهێنانی سەرنج و كاتی بڕیاردەرانی سیاسی لە ناو كۆشكی سپی لە داهاتووی ناوچەكەدا.

هەروەها پێشبینی دەكرێت كە پەیوەندییەكانی نێوان ئەم دوو دەوڵەتە لە ساڵانی داهاتوودا زیاتر بەرەو ئاساییبوونەوەی تەواو هەنگاو بنێن، بەڵام زۆر ئەستەمە كە عێراق بتوانێت بە تەنیا كارێكی گەورە و ئەوتۆ پێشكەش بكات كە ببێتە هۆی پێشكەوتنی بەردەوام و كێبڕكێی ڕاستەوخۆ لەگەڵ وڵاتی سعوودیە یان هێزەكانی دیكەی ناوچەكە، بە ئامانجی بەدەستهێنانی پێگەی یەكەم و سەرەكیترین هاوبەشی ستراتیژیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە داهاتووی ئەم پانتاییە جوگرافییە كێشەدار و پڕ لە ڕكابەرییە سیاسی و دیپلۆماسییە ئاڵۆزە نوێیەدا.

 لەگەڵ گۆڕانی ئەركی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، داهاتووی هاوكارییە ئەمنییەكانی ئەمریكا لەگەڵ هێزەكانی عێراق و پێشمەرگە بۆ پاراستنی دەستكەوتەكانی دژی تیرۆریستانی داعش و ڕێگری لە سەرهەڵدانەوەی، چۆن دەبێت؟

- ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ڕێگەی پرۆسەیەكی سەختەوە فێربوون كە گرووپە توندڕەوەكانی وەك داعش، لە بنەڕەتدا كێشەیەكی هەواڵگریی ناوچەیین، لەمەودوا پەیوەندییەكانی واشنتۆن لەگەڵ عێراق و پێشمەرگەدا زیاتر پشت بە توانای خودی هێزە ناوخۆییەكان دەبەستێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەددییاتەكان. ئەمریكا تەنیا هاوكاریی هەواڵگری و ڕاهێنان پێشكەش دەكات، بەڵام بڕیاردان بۆ خۆیان جێدەهێڵێت، ئایا ئەم شێوازی كاركردنە دەستكەوتەكانی بیست ساڵی ڕابردووی جەنگ دەپارێزێت؟ وەڵامەكە هەم بەڵێ و هەم نەخێرە. ئەگەر پێشمەرگە و هێزە عێراقییەكان لە ئەركەكانیاندا سەركەوتوو نەبن و بێتوانایی بنوێنن، ئەوا سەرنجی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ جارێكی دیكە بە ناچاری ڕادەكێشرێتەوە سەر مەلەفی ئەمنیی ئەم ناوچەیە و لە كاتی گونجاودا دەستوەردانی پێویست ئەنجام دەداتەوە.

 چۆن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەتوانێت ڕۆڵێكی بنیادنەر لە پشتگیریكردنی مافە دیموكراتییەكانی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگێڕێت، لە كاتێكدا هاوسەنگی لە نێوان پاراستنی سەقامگیری و پەیوەندییەكانی لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكەدا ڕابگرێت؟

- ئاشكرایە كە پرسی كورد چوار دەوڵەتی جیاوازی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگرێتەوە، كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئێستا لەگەڵ یەكێكیاندا لە كێشەدایە و پێشتریش لەگەڵ دووانیاندا لە شەڕدا بووە، كە عێراق و سووریان، هاوكات توركیاش هەیە كە هاوپەیمانێكی فەرمیی ئەمریكایە، كەواتە هیچ سیاسەتێكی یەكگرتوو و گشتگیر (كە بۆ هەمووان بگونجێت) لە لایەن واشنتۆنەوە نییە بۆ بەدەستهێنانی پێشكەوتن لەسەر دۆزی كورد.

پێدەچێت لە داهاتوودا ببینین كە ئەمریكا بەردەوام بێت لە دروستكردنی گوشار لەسەر ئەو دەوڵەتانەی كە پەیوەندییەكی گەرم، یان دۆستانەی لەگەڵیاندا هەیە، وەك عێراق و توركیا، بۆ كەمكردنەوەی هەژموونی ناوەندیی حكومەت بەسەر دانیشتووانی كورددا و هاندانی پابەندبوون بە بەهاكانی مافی مرۆڤ، كە ئەمەش لە سوودی كورد دەشكێتەوە، بەڵام پێناچێت یەك ڕێگەچارەی گشتگیر هەبێت، پێشتر لە سووریاش بینیمان كە واشنتۆن ئامادە نییە بەو ڕادەیە لەسەر كورد گوشار بكات كە دەسەڵاتی دەوڵەتی سووریا بخاتە مەترسییەوە.

بۆیە پێموایە زیاتر ئەوە دەبینین كە ئەمریكا سەرقاڵی دیپلۆماسییەتی بێدەنگ بێت و بە شێوەیەكی گشتی هاندەری پابەندبوون بێت بە پێوەرەكانی مافی مرۆڤـ. بێگومان ئەمە بەربەستێكی زۆر گەورەیە. وەك دەزانن، زۆرێك لە دەوڵەتانی ناوچەكە، بە تایبەت توركیا، پرسی كورد بە بابەتێكی پەیوەست بە ئاسایشی نیشتمانیی خۆیان دەبینن، هاندانی زیاتری خۆبەڕێوەبەری (ئۆتۆنۆمی) بۆ كورد، ئەو تێگەیشتنە دروست دەكات كە ئەمریكا دەستوەردان لە سیاسەتی ناوخۆیی دەكات و هانی پارچەپارچەبوون دەدات، لەبەر ئەوە پێموایە ئەمە پرسێكی زۆر دژوارە، بێگومان ئەمە بەرەوڕووبوونەوەیەكی ڕاستەقینە و تراژیدیایەكی قووڵە بۆ گەلی كورد، ئەمەش پێویستی بە كات و ئارامییەكی زۆر هەیە لە لایەن سەرجەم لایەنەكانەوە.

 ئایا هەرێمی كوردستان كە هاوبەشێكی مێژوویی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بووە، لە داهاتوودا چ گرنگییەكی ستراتیژیی بۆ سیاسەتی ئەو وڵاتە هەیە؟

- هەرێمی كوردستانی عێراق لە ڕووی گرنگیی جوگرافییەوە هاوسنوورە لەگەڵ ئێران، كە ئەو وڵاتەیە ئەمریكا هەمیشە لە ململانێدایە لەگەڵیدا، ئەم پێگە جیۆپۆلەتیكییە تایبەتە و پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و دیمۆگرافیی نێوان دانیشتووانە كوردەكەی عێراق و ئێران، دەكرێت ببنە سەرمایە و سەرچاوەیەكی گرنگی ستراتیژیی بۆ سیاسەتی دەرەوەی واشنتۆن لەم ململانێ بەردەوامەدا. لە لایەكی دیكەوە، دابینكردنی لێشاوی ئازاد و بێبەربەستی نەوتی ئەم ناوچەیە بۆ بازاڕەكانی جیهان، جێگەی گرنگی و بایەخی تایبەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە. هەرێمی كوردستان بە گرنگی دەمێنێتەوە، بەتایبەت ئەگەر نەوتەكەی بتوانێت ڕێگای گونجاو بدۆزێتەوە بۆ گەیشتن بە بازاڕە نێودەوڵەتییەكان بەبێ تێپەڕین بە كەنداوی فارسدا، بەڵام ئەوەی كە ئایا ئەم فاكتەرانە دەبنە كارتێكی بەهێز بۆ قووڵكردنەوەی هاوبەشی لەگەڵ واشنتۆندا، ئەمە بە تەواوی بەندە بە لێهاتوویی سیاسیی سەركردایەتیی كورد و كاردانەوەی ڕاستەقینەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە داهاتوویەكی نزیكدا.