مامۆستا مەلا شێخ بەهائەدین نەقشبەندی كەسایەتیی دیاری كوردستان و شێخی تەریقەت و خاوەنی مەدرەسە و خانەقا و تەكییە بۆ گوڵان: گوتاری توندڕەوی زیانی بە ئاشتیی كۆمەڵایەتی و تەواوی شوناس و زمان و جلی كوردی گەیاندووە و گەنجانی ئازیزی ئێمەی بەرەو سەرگەردانی
مامۆستا مەلا شێخ بەهائەدین نەقشبەندی، شێخی تەریقەت و پێشنوێژ و وتارخوێن لە شاری سلێمانی و سەرپەرشتیار و مودەڕیسی مەدرەسە و خانەقای نەقشبەندیی چەمپاراو، ئەندامی پێشتری مەكتەبی تەنفیزی یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان، كەسایەتیەكی دیاری كوردستانە كە خزمەتێكی بەرچاوی كردووە لە بڵاوكردنەوەی زانستە شەرعییەكان و وانەوتنەوە بە قوتابیانی زانستی ئیسلامی و پێگەیاندنی چەندین مامۆستای ئایینی. بۆ قسەكردن لەسەر كاریگەریی زانایانی ئیسلامیی كوردستان لەسەر خەباتی نەتەوەیی و بەرەنگابوونەوەی جەور و ستەم و پارێزگاریكردن لە زمان و كولتووری كوردی، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ مامۆستا مەلا شێخ بەهائەدین نەقشبەندی ساز كرد.
• مەلا و زانایانی ئایینی كوردستان بە درێژایی مێژوو نەك هەر ڕێبەرێكی ئایینی، بەڵكو چرای ڕووناككەرەوەی هزری نەتەوەیی بوون. ئایا چۆن دەڕواننە ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵەی لە نێوان ئیمان و خۆشەویستیی نیشتمان لە لای زانایانی كورد هەبووە؟
- پەیوەندیی نێوان ئیمان و خۆشەویستیی نیشتمان لە دیدی زانایانی كورد و زانایانی ئیسلامییەوە، پەیوەندییەكی بنەڕەتی، قووڵ و تەواوكەرە. لەم ڕوانگەیەوە، نیشتماندۆستی نەك هەر دژبەیەك نییە لەگەڵ باوەڕ، بەڵكوو وەك ڕەنگدانەوەی بەها بەرزەكانی ئایین تەماشا دەكرێت. زانایانی كورد بۆ چەسپاندنی ئەم تێگەیشتنە، هەمیشە پاڵپشتیان بە سوننەتی پێغەمبەر (د.خ) بەستووە كە خۆشەویستییەكی زۆری بۆ نیشتمانەكەی هەبووە، دەربڕینی «خۆشەویستیی نیشتمان لە ئیمانەوەیە» و وەك بنەمایەكی پەروەردەیی دەبینن. لەلایەكی دیكەوە، بەپێی مەقاسیدەكانی شەریعەت، پاراستنی ئایین، گیان و كەرامەتی مرۆڤەكان بەبێ بوونی نیشتمانێكی ئارام و سەربەخۆ نایەتە دی. هەر بۆیە بەرگری لە خاك لای ئەوان وەك جیهادێكی شەرعی ناسێنراوە. نموونەی ئەم بەستەرە ڕۆحییە لە ژیان و بەرهەمی زانایانی وەك حەزرەتی مەولانا خالیدی نەقشبەندیدا ڕەنگی داوەتەوە، كاتێك لە غوربەتدا بە حەسرەتەوە یادی نیشتمان و سەیرانگای سەرچناری سلێمانی دەكاتەوە.
لەسەر ئەم بنەما فیكری و شەرعییە، هەڵوێستی زانایانی ئاینیی كورد بەرانبەر بە ستەمی ڕژێمە جۆراوجۆرەكان، هەڵوێستێكی ڕیشەیی بووە كە لە دەقەكانی قورئان و سوننەتەوە سەرچاوەی گرتووە. بنەماكانی وەك حەرامێتیی زوڵم، فەرمان بە چاكە و ڕێگریكردن لە خراپە، بەرز نرخاندنی گوتنی وشەی حەق لە بەرانبەر دەسەڵاتدارانی ستەمكاردا بەپێی فەرموودە هاندەرەكان، پاڵنەری سەرەكیی ئەوان بوون بۆ بێدەنگ نەبوون لە ئاست داگیركاری و پێشێلكردنی مافەكاندا. ئەوان پاراستنی كەرامەتی مرۆیی و هاوسۆزی لەگەڵ مەزڵووماندا بە ئەمانەتێكی زانستی و ئەخلاقی دەزانی كە نەدەبوو لە پێناو بەرژەوەندیی دەسەڵاتداران پێشێل بكرێت.
• مێژووی شۆڕشەكانی كوردستان پڕە لە ناوی ئەو زانا ئایینییانەی كە لە سەنگەری پێشەوەی پێشمەرگایەتیدا بوون. ئەم تێكەڵبوونەی «میحراب و سەنگەر» چ پەیامێكی گرنگی بۆ نەوەكانی ئێستا تێدایە؟
- ئەم تێڕوانینە تیۆرییە لە مێژووی هاوچەرخی كوردستاندا، ڕاستەوخۆ بووە پێشەنگایەتییەكی كردەیی لە شۆڕشە مەزنەكاندا. مزگەوت، حوجرە و تەكیەكان بوونە ناوەندی هۆشیاریی نەتەوەیی و پاراستنی ناسنامەی گەلەكەمان. لەم ڕێگەیەوە، ڕابەرانی ڕۆحی و تەسەوف ڕاستەوخۆ سەركردایەتیی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكانیان كرد. وەك شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری كە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێكی یەكگرتووی دا، شێخ مەحموودی حەفید لە باشوور، شێخ سەعیدی پیران لە باكوور، شێخ عەبدولسەلام و شێخ ئەحمەدی بارزان لە ناوچەی بارزان. ئەم سەركردانە بە بەكارهێنانی فەتوا و بنەما ئایینییەكان بۆ شەرعیەتدان بە خەباتی ڕزگاریخوازی، حەماسەتێكی ڕۆحیی گەورەیان بەخشییە تاكەكانی كۆمەڵگە. ئەم ئاوێتەكردنە لە نێوان ئیمان، ئەخلاق و بەرگریكردن لە خاك، وایكرد كە زانایانی كورد نەك هەر ڕێبەری ڕۆحی بن بۆ خوداپەرستی، بەڵكوو ببنە كۆڵەكەی سەرەكیی خەباتی نیشتمانی و پارێزەری كەرامەتی مرۆیی لە مێژووی كوردستاندا.
• دەوترێت «حوجرە» یەكەمین قوتابخانەی بیری نەتەوەیی و پاراستنی زمانی كوردی بوون.، چۆن گرنگیی حوجرە وەك ناوەندێكی پێگەیاندنی سەركردەی سیاسی و نیشتمانپەروەریی هەڵدەسەنگێنن؟
- لە مێژووی كوردستاندا، حوجرە ئاینییەكان وەك یەكەمین ناوەندی پەروەردەكردنی بیری نەتەوەیی و پاراستنی زمانی كوردی ناسراون. لە سەردەمێكدا كە هیچ دەزگایەكی فەرمی، یان میدیایی نەبوو، حوجرەكان ڕێگرییان لە سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی كرد. ئەم دامەزراوانە لە ڕێگەی دانانی كتێبی خوێندن بە زمانی دایك، وەك «نۆبەهارا بچووكان»ی ئەحمەدی خانی و «ئەحمەدی»ی شێخ مارفی نۆدێ، زمانی كوردییان پاراست و كردیانە زمانی زانست و ئەدەب.
حوجرە تەنیا شوێنی عیبادەت و زانست و تەدریس نەبوو، بەڵكوو لانكەی پێگەیاندنی بیرمەندان و شاعیرانی گەورەی وەك حاجی قادری كۆیی، مەحوی، هێمن، هەژار و قانع بوو، كە بوونە داڕێژەری فكری نەتەوەیی. هاوكات، لە بەرانبەر سیاسەتی سڕینەوەی ئیمپراتۆریەتەكانی دەوروبەردا، وەك قەڵایەكی خۆڕاگر زمانی كوردییان لە فەوتان ڕزگار كرد. لە لایەكی دیكەوە، ئەم ناوەندانە زۆربەی ڕێبەرانی شۆڕشەكان و سەركردە كۆمەڵایەتییەكانیان پێگەیاند، كە توانییان بە یەكخستنی ڕیزەكانی كۆمەڵگە، خەبات بۆ پاراستنی كەرامەت و ناسنامەی گەلی كورد بكەن.
• چۆن یەكگوتاری و یەكگرتوویی نەتەوەیی زانایانی ئاینیی كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان، بووەتە هەوێنی پاراستنی مەعنەویی یەكپارچەیی خاكی نیشتمان؟
- زانایانی ئاینیی كورد لە مێژوودا ڕۆڵێكی گرنگیان لە یەكخستنی ناسنامەی نەتەوەیی و فكریدا گێڕاوە، ئەمەش لە چوار لایەنی سەرەكیدا دەردەكەوێت:
یەكەم، دروستكردنی گوتارێكی هاوبەشی ڕزگاریخوازی لەلایەن ڕێبەرانی وەك ئەحمەدی خانی، قازی محەمەد و شێخ مەحموودی حەفید، كە خەونیان سەربەخۆیی نیشتمان بوو.
دووەم، حوجرەكان وەك تۆڕێكی خوێندنی یەكگرتوو كاریان دەكرد، فەقێكان گەشتیان دەكرد و دەقی وەك مەم و زین و شیعری نالی و حاجی قادریان لە نێوان ناوچەكاندا دەگواستەوە.
سێیەم، هاوسۆزی و پشتیوانی لە شۆڕشەكانی پارچەكانی دیكەدا، بۆ نموونە پشتگیریكردنی مەلا مستەفای بارزانی لە كۆماری كوردستان لە مەهاباد.
چوارەم، ڕەتكردنەوەی جیاكاریی مەزهەبی، تەریقەتی و زاراوەیی، بە شێوەیەك كە ئایین و نیشتمانیان كردبووە یەك چەتری هاوبەش بۆ پاراستنی یەكڕیزیی گەلەكەیان لە بەرانبەر دابەشبووندا.
• ڕۆڵی زانایانی كورد لە چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و پاراستنی شیرازەی كۆمەڵگە لە كاتە سەختەكاندا چۆن بووە و كاریگەرییەكانی چی بوون؟
- زانایانی ئایینیی كوردستان لە مێژوودا، تەنیا ڕێبەری پەرستشگا فەرمییەكان نەبوون، بەڵكوو كۆڵەكەیەكی زۆر بەهێزی پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و دیسپلینی گشتی بوون لە كۆمەڵگەدا. ڕۆڵ و كاریگەرییەكانی ئەوان لە پێنج ڕەهەندی سەرەكیدا چڕ ببووەوە:
یەكەم، نێوەندگیریی كێشە خێڵەكییە ئاڵۆزەكان و ڕاگرتنی خوێنڕشتن لە ڕێگەی پێگەی ڕۆحی و بڕواپێكراوی خۆیانەوە.
دووەم، گۆڕینی مزگەوت و خانەقاكان بۆ پەناگەی ئاوارەكان و دابینكردنی پێداویستی لە كاتی جەنگ و قەیرانە نیشتمانییەكاندا.
سێیەم، بەرەنگاربوونەوەی پیلانەكانی داگیركەران بۆ لێكترازانی نێوان هۆزەكان لە ڕێگەی پەیامی یەكڕیزی و برایەتییەوە.
چوارەم، ڕووبەڕوبوونەوەی نەریتە كۆمەڵایەتییە زیانبەخشەكان، وەك زوڵمكردن لە ئافرەتان لە دابەشكردنی میرات، یان سەپاندنی هاوسەرگیریی زۆرەملێدا.
پێنجەم، چەسپاندنی هاوسەنگیی كۆمەڵایەتی لە ڕێگەی زەكات و خێرخوازییەوە بۆ كەمكردنەوەی جیاوازیی چینایەتی نێوان دەوڵەمەند و هەژاران.
بە كورتی، زانایانی كورد وەك پردێك بوون بۆ بەستنەوەی پارچەكانی كۆمەڵگە پێكەوە. ئەگەر پێگە و هەوڵە گرنگەكانی ئەوان نەبووایە، ناكۆكیی ناوخۆیی و شەڕی وێرانكەری خێڵەكی لە مێژووی كوردستاندا زیانی زۆر گەورەتریان بە شیرازەی كۆمەڵایەتی و نیشتمانیی وڵاتەكەمان دەگەیاند.
• زۆرجار زانایانی ئایینی كوردستان بە فەتوای دروست و سەردەمیانە بەرگرییان لە ماف و كەرامەتی ئافرەتی كورد كردووە. چۆن دەتوانن مێژوویەكی گەشی ئەم هەڵوێستانەمان بۆ باس بكەن؟
- زانایانی ئایینیی كوردستان لە مێژووی كورددا، بە هۆی فەتوا و هەوڵە فكرییەكانیانەوە، هەمیشە قەڵغانێكی بەهێز بوون بۆ پاراستنی ماف و كەرامەتی ئافرەتان لە دژی نەریتە زۆردارەكان. ئەم ڕۆڵە بەهێز و پێشەنگانەیەی زانایان لە چەندین تەوەر و جومگەی گرنگی مێژووییدا بە ڕوونی ڕەنگ دەداتەوە:
یەكەم، قەدەغەكردنی هاوسەرگیریی زۆرەملێ بەبێ ڕەزامەندی كچان و نەهێشتنی نەریتی نادادپەروەرانەی «ژن بە ژن» یان بەخشینی ئافرەت وەك دیەی كێشەكان لە سوڵحی عەشایەریدا.
دووەم، بەرگریكردنی توند لە مافی دارایی و دابەشكردنی دادپەروەرانەی میراتی شەرعیی كچان و ڕووبەڕوبوونەوەی ئەو عەشیرەتانەی كە بە دابونەریت بێبەشیان دەكردن.
سێیەم، پاراستنی ژنان لە كاتی جەنگەكاندا؛ نموونەی بەرزیش، چاكسازییەكانی شێخ عەبدولسەلامی بارزانی بوو لە حەرامكردنی مارەیی زۆر و چەسپاندنی بڕیاری ئازادانەی كچان بۆ هەڵبژاردنی هاوسەر.
چوارەم، هاندانی خوێندنی كچان لە حوجرەكاندا، كە ڕێگەی خۆش كرد بۆ دەركەوتنی كەسایەتیی ناوداری وەك مەستوورەی ئەردەڵان و حەبیبە خانمی جەلیزادە.
پێنجەم، وشیاركردنەوەی بەردەوامی پیاوان لە ڕێگەی وتارەكانەوە بۆ ڕێزگرتن لە ژنان بە پشتبەستن بە بەها مرۆیی و باڵاكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام.
ئەم هەڵوێستە بوێر و شەرعییانە بوونە هۆكاری ئەوەی ئافرەتی كورد لە چاو كۆمەڵگەكانی دەوروبەریدا، خاوەن ئازادی، پێگەیەكی شایستە و كەرامەتێكی پارێزراوتر بێت و ڕۆڵێكی كاریگەر لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا بگێڕێت.
• بەو پێیەی ڕۆڵێكی گەورەت لە گەیاندنی بیروتێڕوانینی شێخانی تەریقەت هەبووە، چۆن پشتگیریكردنی شێخانی تەریقەت لە هێزی پێشمەرگەی كوردستان و ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆرستانی داعش دەبینیت؟
- هاوهەڵوێستیی شێخانی تەریقەت، زانایان و ڕۆشنبیرانی كوردستان لە پشتگیریكردنی هێزی پێشمەرگەدا، جەنگی دژی هێرشەكانی داعشی وەك جیهادێكی شەرعی بۆ پاراستنی خاك و كەرامەتی خەڵك سەلماند. ئەمەش ورەی گەنجانی بەهێز كرد و هەوڵی توندڕەوانی بۆ شێواندنی جیهاد پووچەڵ كردەوە. كوردستان لە مێژوودا مەڵبەندێكی دێرینی پێكەوەژیانی ئایینی ئیسلام، مەسیحی، ئێزدی، كاكەیی و زەردەشتی و...هتد بووە. زانایان هەمیشە داوای پاراستنی مافی كەمینەكانیان كردووە، وەك حەزرەتی كاك ئەحمەدی شێخ لەگەڵ مەسیحییەكان، شێخ مەلا عەبدولقادری نەقشبەندی لە تەوێڵە كە بە گەرمی پێشوازی لە جوولەكەكان دەكرد و هەمیشە دەرگای خانەقای بۆ حەواندنەوەیان واڵا دەكرد. ئەمەش بەرنامەی پێكەوەژیانە لە مەنهەجی گەورەی تەسەوف، مەزهەبی ئیمامی شافیعی و قوتابخانەی حەزرەتی ئیمامی ئەشعەری هەمیشە وەك هێمایەك بۆ پارێزگاری لە فرەیی، پاراستنی تەبایی كۆمەڵایەتی و ئاشتیی مرۆڤایەتی لە ناوچەكەدا كردووە.
• كوردستان وەك نموونەیەكی دەگمەنی پێكەوەژیانی ئایینە جیاوازەكان (موسڵمان، مەسیحی، ئێزدی و ئەرمەن و.. هتد) دەبینرێت. ڕۆڵی مینبەری مزگەوتەكان لە چەسپاندنی ئەم فەرهەنگی قبووڵكردنی یەكترەدا چی بووە؟
- مێژووی كوردستان شایەتی ئەوەیە كە مزگەوت، تەكێ و خانەقاكان هەمیشە قەڵغانی پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و پێكەوەژیانی نێوان پێكهاتە و ئایینە جیاوازەكان بوون. ئەم دامەزراوانە لە ڕێگەی چوار تەوەری سەرەكییەوە ئەم ڕۆڵە مێژووییەیان گێڕاوە:
یەكەم، دەرگای كراوەی خانەقاكانی قادری و نەقشبەندی بۆ خزمەتكردنی هەموو مرۆڤێك بێ جیاوازیی ئایین و نەتەوە.
دووەم، گوتاری میهرەبانانەی سەر میمبەرەكان كە لەسەر بنەمای عەقیدەی ئەشعەری و ئەخلاقی تەسەوف بونیاد نرابوو، كە ڕێزگرتن لە كەرامەتی مرۆڤی تێدا بەهێز دەكرد.
سێیەم، پاراستنی كەمینە ئایینی و نەتەوەییەكانی وەك كریستیان، ئێزدی و ئەرمەنییەكان لە سەردەمە سەختەكاندا، بەتایبەت هەڵوێستی شێخانی بارزان، بەرزنجە و نەهری لە كۆمەڵكوژیی ١٩١٥دا كە بوونە قەڵغان بۆ پاراستنیان.
چوارەم، پاككردنەوەی دڵ لە ڕق و كینە لە ڕێگەی تەزكیەی ڕۆحییەوە. ئەم فەرهەنگە ڕەسەنە مرۆڤدۆستانەیە، بناغەی پتەوی لێبوردەیی و پێكەوەژیانی ئاشتییانەی لە كۆمەڵگەی كوردستاندا بە شێوازێكی كردەیی داڕشتووە و هەمیشە وەك ناسنامەیەكی گرنگی پێشكەوتوو بۆ نەوەكانی داهاتوومان بە زیندوویی و دەوڵەمەندی پاراستووە، كە جێگەی تەواوی شانازیی مێژوویی و مرۆیی هەموومانە.
• لەو سەردەمانەی كە زمانی كوردی قەدەغە بووە، زانایانی ئایینی لە ڕێگەی نووسین و وەرگێڕان و وتارەكانیانەوە زمانی كوردییان پاراستووە و بەردەوامیش بە پۆشاكی كوردی بایەخیان بە كولتووری رەسەنی كورد داوە، ئەم خزمەتە ئەدەبی و فەرهەنگییە چۆن دەبینن؟
- لە سەردەمی زۆرداریی ڕژێمە داگیركەرەكاندا كە هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی كوردییان دەدا، زانایانی ئایینیی كوردستان بوونە قەڵای پاراستنی زمان، كولتوور و دابونەریتی نەتەوەیی. كارەكانی ئەوان لە سێ ڕوانگەی گرنگدا كورت دەكرایەوە:
یەكەم، حوجرەكان وەك قوتابخانەیەكی نهێنی بەكارهێنران، لەو شوێنانەدا خوێندنی ڕێزمان، ئەدەبیاتی دەوڵەمەند و شاكارە نایابەكانی وەك مەم و زینی ئەحمەدی خانی و شیعرەكانی حاجی قادری كۆیی بە فەقێكان و قوتابییان دەگوترانەوە، تا زمانی كوردی بە تەواوی لە لەناوچوون و بیرچوونەوە بپارێزرێت.
دووەم، پاراستنی زمانی نەتەوەیی لە ڕێگەی پێشكەشكردنی وتاری ئایینی، لێكدانەوەی قورئان و فەرموودەكان بە زمانی ڕەوان، شانبەشانی نووسین و وەرگێڕانی سەرجەم پەرتووكە فقهییەكان بۆ كوردی و بڵاوكردنەوەی دەستنووسەكان بە شێوەیەكی نهێنی و دوور لە چاوی دەزگا ئەمنییەكان لە ناو تەواوی خەڵكیدا.
سێیەم، بەرەنگاربوونەوەی قەدەغەكردنی جلوبەرگ، حەزرەتی شێخ مەلا عەبدولقادر و شێخ عیزەدینی نەقشبەندیی تەوێڵەیی، بوێرانە دژی بڕیاری زۆرەملێی ڕەزا شا وەستانەوە. ئەوان بە پۆشینی مێزەر، كڵاو و سەڵتەی ڕەسەنی كوردی، پارێزگارییان لە شوناسی نەتەوەیی خۆیان كرد و تەسلیمی خواستەكانی داگیركەران نەبوون.
• لە سایەی قەوارەی هەرێمی كوردستان و ئەو ئازادییەی هەیە، ئەركی ئێستای زانایانی ئایینی لە بەهێزكردنی «هزری نەتەوایەتی و گیانی نیشتمانپەروەری» و پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكاندا چییە؟
- ئەركی ئێستای زانایانی ئایینی لە كوردستان، لەژێر كاریگەریی گۆڕانكارییە خێرا كۆمەڵایەتی، سیاسی و تەكنەلۆژییەكاندا، لە پاراستنی فیزیكییەوە گۆڕاوە بۆ پاراستنی ناسنامە و قەوارەی نیشتمانی لەبەردەم ئالنگارییەكاندا. ئەم ئەركانە لە چەند تەوەرێكی سەرەكیدا كورت دەبنەوە:
یەكەم، نوێكردنەوەی گوتاری ئایینی بە جۆرێك كە چەمكی هاوڵاتیبوون، نیشتمانپەروەری، پاراستنی ژینگە و بەها نەتەوەییەكان وەك ئەركێكی شەرعی پێناسە بكات.
دووەم، پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكان و قەوارەی سیاسیی هەرێم لەڕێی یەكخستنی ڕیزەكان و بەهێزكردنی ئاشتی كۆمەڵایەتی و ڕەتكردنەوەی لێكجیابوونەوە.
سێیەم، بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی و بیرۆكە هاوردە زیانبخشەكان لەوانەش تەكفیر و ئیلحاد كە ناسنامەی ڕەسەنی كوردبوون دەكەنە ئامانج.
چوارەم، ئامادەیی چالاكانە لە فەزای دیجیتاڵیدا بۆ ڕێنماییكردنی دروستی لاوان و پاراستنی مێشكیان لە لادان.
پێنجەم، داكۆكیكردن لە دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و بەرگریكردن لە مافی هەژاران.
شەشەم، پاراستنی زمانی پاراوی كوردی و زیندووكردنەوەی میراتی ئەدەبی و زانستیی زانایانی پێشوو.
ڕاپەڕاندنی ئەم ئەركە گرنگ و مێژووییانە لەلایەن زانایانی ئایینییەوە، دەبێتە هۆی پاراستنی تەواوی هاوسەنگیی فكری، كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی لەناو جومگە جیاوازەكانی كۆمەڵگەی كوردیدا.
• لە سایەی قەوارەی هەرێمی كوردستان و ئەو ئازادییەی هەیە، ئەركی ئێستای زانایانی ئایینی لە بەهێزكردنی «هزری نەتەوایەتی و گیانی نیشتمانپەروەری» و پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكاندا چییە؟
- پاراستنی ناسنامە و كولتووری تایبەتی كوردی ئەركێكی سەرەكیی مامۆستایانی ئایینییە بۆ ڕێگریكردن لە ونبوونی تایبەتمەندییەكانمان لە نێو كولتوورە بیانییەكاندا. پێویستە گەنجان شانازی بە كوردبوونی خۆیانەوە بكەن و چاو لە گەلانی دیكە نەكەن، چونكە زمان، دابونەریت و شێوازی پۆشاك و عیبادەتی ئێمە خاوەنی تایبەتمەندیی خۆیەتی. گەڕانەوە بۆ ئەو فیقهە و تەفسیرەی زانایانی كورد پێشكەشیان كردووە، تاكە ڕێگای پاراستنی ئێمەیە. هاوكات، دەبێت مامۆستایان بە بەڵگەی شەرعی و قورئانی ڕوونی بكەنەوە كە بوونی كورد و كوردستان مافێكی ڕەوای خوداییە و دژایەتیكردن و ئەنفالكردنی گەلەكەمان ستەمێكی گەورەیە. لەم پێناوەدا، زیندووكردنەوەی تەسەوفی ڕاستەقینە گرنگییەكی زۆری هەیە، چونكە بە پاككردنەوەی دڵ و بڵاوكردنەوەی گیانی لێبوردەیی، بەرەنگاری توندڕەوی و تەكفیر دەبێتەوە. مێژوو دەریخستووە كە پەروەردەی خانەقاكان هۆكاری سەرەكیی كەمبوونەوەی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و بەدیهاتنی تەبایی و پێكەوەژیان بووە، بۆیە بەهێزكردنەوەی ئەم ڕێبازە دەبێتە مایەی نەهێشتنی یەكجاریی فەوزای فەتوا و ڕق و كینە، بونیادنانی كۆمەڵگەیەكی ئاشتیخواز و یەكگرتووی پڕ لە ئارامی و تەبایی ڕاستەقینە، بۆ هەموو گەلی كورد.
• فەتوا و هێرشی تەكفیری و گوتاری توندڕەویی لەسەر مینبەرەكان زیانی گەورەی بە ناووناوبانگی كورد گەیاندووە. ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی چییە تاوەكو گەنجەكان نەبنە قوربانیی ئەم كەسە توندڕەوانە؟
- بۆ دەربازبوون لە دۆخی ئێستای كۆمەڵگەی لەمێژینەی كوردستان، پێویستە وەزارەتی ئەوقاف و یەكێتیی زانایان بە پاڵپشتیی حكومەتی هەرێم، ڕێگریی جددی لەو فەوزا و گوتارە توندڕەوانەیە بكەن كە لەسەر مینبەری مزگەوتەكان و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاو دەكرێنەوە. پێویستە یاسایەكی زۆر توند و گونجاو بۆ لێپرسینەوە و سزادانی ئەو پێشەوا و مامۆستایانە جێبەجێ بكرێت كە گوتاری توندڕەوی بڵاو دەكەنەوە، چونكە ئەم جۆرە فەتوایانە، نەك تەنیا زیان بە ئاشتیی كۆمەڵایەتی دەگەیەنن، بەڵكو ڕەسەنایەتیی كوردبوون و بەها پیرۆزەكانی نیشتمانیش دەكەنە ئامانج. لە لایەكی دیكەوە، سۆشیاڵ میدیا بووەتە سەكۆیەك بۆ هەندێك كەسی توندڕەو كە تێیدا بە تەواوی شوناس، زمان و جلی كوردی ڕەت دەكەنەوە و گەنجانی ئازیزی ئێمە بەرەو سەرگەردانی و لاوازبوونی هەستی نیشتمانی دەبەن. بۆیە پێویستە سنوورێكی یاسایی توند بۆ ئەم پشێوییە دابنرێت و هاوشێوەی وڵاتانی دیكە، هێڵە سوورەكانی وەك خودا، نیشتمان و شوناسی نەتەوەیی بپارێزرێن و چیدی ڕێگە بە تێكدانی شیرازەی كۆمەڵگە نەدرێت بۆ ئەوەی داهاتووی گەلەكەمان لە گشت مەترسییەكان بە دوور و سەلامەت بێت.
