د. حەیدەر خەزری، پڕۆفیسۆری یاریدەدەرە لە بەشی زمان و ئەدەبیاتە مۆدێرنەكان لە زانكۆی سەنتڕاڵ فلۆریدا و مامۆستای خوێندنی سیاسیی كوردییە. یەكەم پڕۆگرامی خوێندنی كوردیی سۆرانیی بۆ سەرجەم زانكۆكانی ئەمریكای باكوور داڕشتووە و هەوڵەكانی پێشەنگ بووە بۆ ناساندنی فەرمیی زمانی كوردی بە قوتابخانە گشتییەكانی میترۆپۆلیتانی ناشڤیل. خەزری نووسەری كتێبی «كوردیی ناوەندی»لە ساڵی (٢٠٢٣) و هاوئامادەكاری «ڕێبەری ئۆكسفۆرد بۆ زمانەوانیی كوردی»یە لەساڵی (٢٠٢٦). بۆ قسەكردن لەسەر گرنگیی زمان بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ساز كرد .

 

• چۆن هەڵسەنگاندن بۆ تێگەیشتنی ناوەندە سیاسی و ئەكادیمییەكانی ئەمریكا دەكەیت بۆ گۆڕانكارییەكانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەم نێوەندەشدا خواستە سیاسییەكانی كورد تا چ ڕادەیەك لەم دیدگە نوێیەدا دیار و بەرچاون؟

- توێژینەوە ئەمریكییەكان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دیدی كۆنی دەوڵەت و ئاسایشەوە بەرەو پرسی حوكمڕانی، ناسنامە و گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی هەنگاویان ناوە، لەگەڵ ئەمەشدا دیدگەی كورد لەم ناوەندانەدا كەمتر ڕەنگ دەداتەوە، چونكە پرسی نەتەوەی كورد بەردەوام تەنیا لە چوارچێوەی ململانێ ناوچەییەكان، دژەتیرۆر و سیاسەتی دەوڵەتاندا كورت كراوەتەوە، بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستە مێژووی ڕووناكبیری، زمان، ئەدەب و بیری سیاسیی گەلی كورد لە ناوەندەكانی خوێندنی ناوچەكەدا جێگیر بكرێن. پێویستە كورد تەنیا وەك ئەكتەرێكی جیۆپۆلیتیكی سەیر نەكرێت، بەڵكو وەك نەتەوەیەكی ڕەسەن بناسرێت كە خاوەن مێژوویەكی دەوڵەمەندی ئەدەبی، ئەزموونێكی مێژوویی جیاواز و بەشدارییەكی هەمیشەیی و كاریگەرە لە تەواوی مێژووی كولتووری، كۆمەڵایەتی، هزری و سیاسیی ئەم ناوچە گرنگەدا.

• چۆن زمانی كوردی بەبێ دەسەڵاتێكی سیاسیی ناوەندی و لە بەرانبەر زمانە باڵادەستەكانی عەرەبی، فارسی و توركیدا پارێزرا، ئەی گرنگترین هۆكارە ناوخۆییەكانی ئەم خۆڕاگری و بەردەوامییە فەرهەنگی و مێژووییە چی بوون؟

- خۆڕاگریی زمانی كوردی نیشانی دەدات كە زمانەكان بەبێ بوونی دامەزراوەی فەرمیی دەوڵەتی، تەنیا لە ڕێگەی سیستمە كولتوورییە بەهێزەكانەوە دەپارێزرێن. بۆ چەندین سەدە زمانی كوردی لە ڕێگەی شیعر، ئەدەبی زارەكی، خوێندنی ئایینی، فۆلكلۆر، مۆسیقا و نەریتە ناوخۆییەكانەوە بە ژیانی ڕۆژانەی خەڵكەوە بەسترایەوە، گواستنەوەی زمان لە نێوان خێزانەكان، تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و پێگەی دیاری شاعیران، بەردەوامیی زمانەكەیانی بۆ نەوەكانی پاش خۆیان مسۆگەر كرد. ناسنامەی كوردی لە مێژوودا زیاتر لە زمان و ئەدەبیاتدا ڕەنگی داوەتەوە، نەك لە دەسەڵاتە سیاسییەكاندا، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵمەتەكانی توانەوە «ئاسیمیلاسیۆن»، بۆیە تێگەیشتن لە مانەوەی زمانەكە، وەك بەرهەمی داهێنانی ئەدەبی، یادەوەریی مێژوویی و هاوپشتیی كۆمەڵایەتی سەیر دەكرێت، نەك سەرپەرشتیی دەوڵەت.

• ئایا فرەشێوەزاریی زمانی كوردی و نەبوونی سیستمێكی یەكگرتووی ستاندارد هۆكاری لاوازی بووە؟ یان بە پێچەوانەوە، زمانەكەی دەوڵەمەندتر كردووە و یارمەتیدەر بووە لە پاراستنی لە بەرانبەر مەترسیی سڕینەوەیدا؟

- هەمەجۆریی شێوەزارەكانی زمانی كوردی، سەرەڕای دروستكردنی كۆمەڵێك ئاستەنگی دیار لەبەردەم پڕۆسەی خوێندن، بڵاوكردنەوە و پلاندانانی زمانەوانیدا، بەهۆی نەبوونی زمانێكی ستانداردی نیشتمانی، هاوكات بووەتە سەرچاوەیەكی هێزی قووڵی مێژوویی و دەربڕینێكی دەوڵەمەند، ئەم فرەزارییە توانیویەتی نەریتی ئەدەبی و واژەسازیی دەڤەرەكان بپارێزێت و ڕێگر بێت لە تواندنەوەی یەكجاریی لە كاتی سەركوتكارییەكاندا. لەبری ئەوەی ئەم بابەتە وەك خاڵێكی لاواز سەیر بكرێت، دەبێت وەك سامانێكی نایابی كولتووری تەماشا بكرێت، كە دەكرێت لە ڕێگەی زیاتركردنی لێكگەیشتن و دروستكردنی هەماهەنگیی نوێی پەروەردەییەوە، پەرە بە پێكهاتەكەی بدرێت، بەبێ ئەوەی ئەو دەوڵەمەندی و هەمەجۆرییە ناوخۆییە تایبەتەی كە هەیەتی، بەهیچ شێوازێك تێك بچێت یان بە تەواوی لەناو بچێت و بسڕێتەوە.

• چۆن ناسیۆنالیزمی كوردی وەك ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت پێناسە دەكرێت، و ئەم مۆدێلە چۆن توانیویەتی لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتدا، بەبێ ئامرازە فەرمییەكانی وەك میدیا، پەروەردە و دامەزراوەی سەربازی، بەردەوامی بە گەشەی خۆی بدات؟

- ناسیۆنالیزمی كوردیی بێ دەوڵەت، گوزارشت لە ناسنامەیەكی بەكۆمەڵ دەكات كە لەسەر بنەمای زمان، مێژوو، كولتوور و ئەدەبیات بونیاد نراوە، نەك دەسەڵاتێكی سیاسیی سەروەر، بە پێچەوانەی ناسیۆنالیزمی كلاسیكیی ئەوروپی كە لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندییەكاندا گەشەی كرد، ناسیۆنالیزمی كوردی لە ناو دابەشبووندا دروست بوو. لە غیابی قەوارەیەكی یەكگرتوودا، ئەدەب، شیعر، نەریتی زارەكی، دامەزراوە ئایینییەكان، ڕایەڵە ڕووناكبیرییەكان، بڵاوكراوەكان و میدیای هاوچەرخ بوونە جێگرەوەیەك بۆ نەتەوەسازی. ئەم ئەزموونە دەیسەلمێنێت كە نەتەوەكان دەتوانن لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی كولتووری و هۆشیاریی مێژووییەوە بپارێزرێن، تەنانەت ئەگەر بێبەشیش بن لە ئامرازە باوەكانی دەسەڵاتی حوكمڕانی، چونكە هێزی كولتوور دەتوانێت ڕۆڵی گرنگتر بگێڕێت لە پاراستنی بوونی نەتەوەیەك لە سەرانسەری مێژوودا بەبێ هیچ سنوورێكی دیاریكراو.

• ئایا بەپێی شارەزایی خۆت لە كایەی ئەدەبیدا، نووسینە دێرین و نوێیەكانی كورد تا چ ئاستێك زەمینەیەكی گونجاویان بۆ ناسیۆنالیزمێكی فەرهەنگی هێناوەتە ئاراوە، كە تێیدا زمان شوێنی سنوورە جوگرافی و سیاسییەكان دەگرێتەوە؟

- ئەدەبیاتی ڕەسەنی كوردی هەمیشە وەك نیشتمانێكی ڕەمزی كار دەكات، كە سنوورە سیاسییە دەستكردەكان دەبەزێنێت، شاعیرانی كلاسیكی كورد بە دەربڕینی بابەتە جۆراوجۆرە فەلسەفی، عیرفانی، ڕەوشتی و جوانكارییەكان، زمانی كوردییان وەك زمانێكی ئەدەبیی بەهێز جێگیر كرد، لە لایەكی دیكەوە، نووسەران و ڕۆشنبیرانی سەردەمی مۆدێرن ڕەهەندەكانی ئەم زمانەیان بۆ دەربڕینی پرسی ناسنامە، ئاوارەیی و خواستە سیاسییەكان زیاتر فراوان كردەوە. ئەم میراتە بەنرخە، لە سەرانسەری كوردستاندا، كۆمەڵگەكانی پێكەوە بەستووەتەوە و زمانەكەی كردووەتە پانتاییەكی كولتووریی هاوبەش. بەم شێوەیە، مێژووی ئەدەبیاتی دەوڵەمەندی كوردی نیشانی دەدات كە بەردەوامیی كولتووری دەتوانێت پێش سەروەریی سیاسی بكەوێت و ببێتە بنەمایەكی خۆڕاگر و بەهێز بۆ پاراستنی هۆشیاریی نەتەوەیی لە ناو دڵی مێژوودا.

• ئایا لە سەردەمی جیهانگیریدا، مەترسییەكانی سەر زمانی كوردی زیاتر ناوخۆیین وەك پەراوێزخستنی لە خوێندن و بازاڕدا، یان هۆكاری دەرەكین؟

- مەترسییەكانی سەر زمانی كوردی لە باشووری كوردستان زیاتر ناوخۆیین نەك دەرەكی، هەرچەندە هێشتا تەحەددای تواندنەوە لە بەشەكانی دیكەی كوردستاندا بەردەوامە، بەڵام لە باشووری كوردستان بە هۆی بەستنەوەی سەركەوتنی ئابووری و خوێندن بە زمانە بیانییەكان، بایەخدان بە فێربوونی كوردی كەم بووەتەوە. كێشەكە خودی فرەزمانی نییە، بەڵكو پەراوێزخرانی زمانی كوردییە لە ناوەندەكانی خوێندنی باڵا، توێژینەوەی زانستی و بازاڕی كاردا. زمان تەنیا بە پاراستنی لایەنی كولتووری گەشە ناكات، بەڵكو پێویستی بەوەیە ببێتە ئامرازێكی فەرمی و سەرەكی بۆ بەڕێوەبردن، پەروەردە و خوڵقاندنی دەرفەتی ئابووریی ڕاستەقینە، بۆ ئەوەی بتوانێت لە ژێر كاریگەریی گۆڕانكارییە خێرا و گەورەكانی ئەم جیهانە مۆدێرنەدا بە تەواوی بە زیندوویی بمێنێتەوە و گەشەی پێویستی خۆی بكات.

• لە نێوان بەشە جیاوازەكانی كوردستاندا، زمانی كوردی ڕووبەڕووی دوو جۆر مەترسی دەبێتەوە، لە لایەكەوە لە ژێر كاریگەریی سیاسەتی تواندنەوەی دەوڵەتانی فەرمانڕەوادایە، لە لایەكی دیكەوە، بەتایبەتی لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا، بەهۆی باڵادەستیی زمانە بیانییەكان، بەتایبەت ئینگلیزی لە كەرتی پەروەردەدا، فەرامۆش دەكرێت، ئەم دوو تەحەدایە چۆن كاریگەریی لەسەر داهاتووی زمانی كوردی دەكەن؟

- سیاسەتەكانی تواندنەوەی زمانی كوردی لە ڕێگەی یاسا و ڕێكارە كارگێڕییەكانەوە، هاوشان لەگەڵ هەژموونی بەرفراوانی زمانی ئینگلیزی بەهۆی پاڵنەرەكانی بازاڕ و بژاردە پەروەردەییەكانەوە، دوو فشاری جیاواز بەڵام بە یەكسانی مەترسی لەسەر زمانی نیشتمانی دروست دەكەن، ئەم هۆكارانە دەبنە مایەی كەمكردنەوەی پێگەی گرنگی كۆمەڵایەتی و بوارە كاركردییەكانی ئەم زمانە. چارەسەری بنەڕەتیی درێژخایەن دژایەتیكردنی فرەزمانی نییە، بەڵكو داڕشتنی سیاسەتێكی زمانەوانیی هاوسەنگە، بەجۆرێك زمانی كوردی وەك زمانی سەرەكیی ژیانی كولتووری، كارگێڕی گشتی و بەرهەمهێنانی زانستی بمێنێتەوە، لە هەمان كاتدا هاووڵاتیانیش شارەزایی پێویست لە زمانە گرنگە نێودەوڵەتییەكاندا پەیدا بكەن. كۆمەڵگە بەهێزەكان هاوكات لەگەڵ كرانەوەی بەردەوام بەرەو ئاسۆ و پەیوەندییە جیهانییەكاندا، هەمیشە زمانی نیشتمانیی خۆیان بە باشی دەپارێزن.

• بە پشتبەستن بە ئەزموونی كاركردنت لەگەڵ ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك ئەنجومەنی ئەمریكی بۆ فێركردنی زمانە بیانییەكان (ACTFL)، ئایا تا چ ڕادەیەك ناساندنی فەرمیی زمانی كوردی لە ناوەندە ئەكادیمی و نێودەوڵەتییەكاندا دەتوانێت وەك پارێزەرێك بۆ زمانەكە لە ناوەوەی كوردستاندا خزمەت بكات؟

- پێگەی زمانەكە لە ڕێگەی بەدەستهێنانی شەرعییەتی دامەزراوەیی و دەركەوتنی جیهانییەوە، زیاتر بەهێز دەبێت، بە جێگیركردنی زمانی كوردی لە نێو ڕێكخراوی وەك ACTFL، پڕۆگرامی زانكۆكان، پێوەرەكانی ئاست، پێگەیاندنی مامۆستایان و سیستمی هەڵسەنگاندن، پێگەیەكی زانستیی وا بەدەست دەهێنێت كە لە سنووری كۆمەڵگەی ئاخێوەرانی خۆی زیاتر تێدەپەڕێت. ئەم دانپێدانانە دەبێتە پاڵنەرێك بۆ ئامادەكردنی پەڕتووكی خوێندن، فەرهەنگ، سەرچاوە ئەلیكترۆنییەكان و لێكۆڵینەوە زانستییەكان، هاوكات ڕێگە بۆ هەماهەنگیی جیهانی خۆش دەكات. ئەگەرچی ددانپێدانانی دەرەكی نابێتە جێگرەوە بۆ سیاسەتێكی چالاكی زمان لە ناوخۆی كوردستاندا، بەڵام پاڵپشتییەكی ڕێكخراوەیی گرنگ دابین دەكات كە بەردەوامیی درێژخایەنی زمانەكە زیاتر دەكات.

• ئەدەبیاتی زارەكی و فۆلكلۆری كوردی، لەوانەش بەیت، حەیران، لاوك و سروودە نەریتییەكان، چۆن وەك پارێزەری زمانی كوردی خزمەتیان كردووە لەو سەردەمانەی كە كورد بێبەش بووە لە دامەزراوە فەرمییەكانی نووسین و پەروەردە؟

- بۆ چەندین سەدە، فۆلكلۆری زارەكی ڕۆڵی سەرەكیی لە پاراستنی یادەوەریی كولتووریی كوردیدا گێڕاوە، لە سەردەمێكدا كە خوێندنی فەرمی بە كوردی سنووردار یان قەدەغە بوو، ژانرەكانی وەك بەیت، حەیران، لاوك، چیرۆكی قارەمانێتی و گۆرانییە فۆلكلۆرییەكان، وشەسازی، مێژووی هاوبەش، بەها ئەخلاقییەكان و ناسنامەی بەكۆمەڵی نەتەوەكەیان پاراست، ئەم نەریتە زارەكییانە تەنیا نمایشێكی هونەری نەبوون، بەڵكو دامەزراوەیەكی زیندوو بوون كە تێیدا گەنجینەی زمانەوانی لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكیتر دەگوازرایەوە. ئاوێتەبوونی ڕیتم و مۆسیقا لەم بەرهەمانەدا، فێربوون و لەبەركردنی ئاسان دەكردن، ئەمەش هۆكارێكی گرنگ بوو بۆ پاراستنی زمانەكە سەرەڕای ئاڵۆزییە سیاسییەكان و نەبوونی ناوەندی فەرمی وەك دەوڵەت.

• كاتێك سەیری مێژووی ئەدەبیاتی نووسراوی كوردی دەكەین، بەتایبەتی بەرهەمەكانی ئەحمەدی خانی و مەلای جزیری، زمان نەك تەنیا وەك هۆكارێكی دەربڕین، بەڵكو وەك ئامرازێكی سیاسی بۆ سەلماندنی بوونی كورد دەردەكەوێت، ئایا چۆن ئەم ڕەهەندە نەتەوەییەی ئەدەبیاتی كلاسیكی كوردی لێك دەدەیتەوە؟

- ئەدەبیاتی كلاسیكی كوردی بە پێشەنگایەتیی نووسەرانی وەك ئەحمەدی خانی و مەلای جزیری، توانای زمانی كوردیی لە دەربڕینی قووڵی فیكری و عیرفانیدا سەلماند و هاوشانی زمانەكانیتری هاوسێ، پێگەیەكی كولتووریی سەربەخۆ و بەهێزی پێ بەخشی، خانی هەمیشە گەشەی زمان و زانستی بە شكۆ و كەرامەتی گەلەكەیەوە دەبەستەوە و ئەدەبیاتی دەكردە ئامرازێكی بنەڕەتی بۆ پاراستنی ناسنامەی سیاسی و مێژوویی. ئێستاش پاراستنی ئەم میراتە دەوڵەمەندە لە سەردەمی نوێدا، پێویستی بە گونجاندنی بەردەوام لەگەڵ شێوازەكانی تەكنەلۆجیای هاوچەرخ هەیە. بۆ ڕاكێشانی سەرنجی نەوەی نوێ، دەبێت بەرهەمە كلاسیكییەكان لە ڕێگەی پۆدكاست، كتێبی دەنگی، ئەنیمەیشن، ئەپڵیكەیشن و كۆمیكەوە پێشكەش بكرێن. هەروەها پێویستە زانكۆكان لەبری لەبەركردنی دەقەكان بە شێوازێكی وشك، هانی خوێندنەوە و بەشداریی داهێنەرانەی خوێندكاران بدەن. تێكەڵكردنی ئەم ئەدەبیاتە بە كولتووری دیجیتاڵیی ڕۆژانە، دەسەلمێنێت كە زمانی كوردی هێشتا توانای هەیە داهاتووی نەوەكانی ئێمەش بە جوانی نەخشەسازی بكات.