سیستەمی نێودەوڵەتی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بە شێوەیەكی بەرچاو تووشی گۆڕانكاری و ئاڵۆزی بووە. ڕكابەریی جیۆپۆلیتیكیی نێوان هێزە مەزنەكان، قەیرانە ئابوورییەكان، پەرەسەندنی تەكنەلۆژیا، گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لە جیهان و كەمبوونەوەی متمانە بە هەندێك لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، پرسیارە گرنگەكانیان لەبارەی داهاتووی ئەو سیستەمە دروست كردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، جیهان تەنیا لەبەردەم ڕكابەریی نێوان ئەمریكا، چین و ڕووسیادا نییە، بەڵكوو تۆڕێك لە دەوڵەتان، دامەزراوە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان، كۆمپانیا گەورە جیهانییەكان، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و تۆڕە داراییە نوێكانیش بەشدارن لە داڕشتنی حوكمڕانیی جیهانی. كەواتە، پرسیارەكە تەنیا ئەوە نییە كە ئایا سیستەمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتی لاواز دەبێت، بەڵكوو ئەوەیە كە ئایا جیهان بەرەو سیستەمێكی فرەجەمسەری، نامەركەزی و تۆڕئاسا دەچێت، یان دەكرێت ڕكابەریی ستراتیژیی نێوان هێزە مەزنەكان ببێتە هۆی پەرتبوون و لاوازبوونی هاوكاریی نێودەوڵەتی؟ لە ناو ئەم ئاڵۆزییە جیهانییەدا، گەرووی هورمز شوێنێكی تایبەتی هەیە. ئەم ڕێڕەوە ئاوییە نەك تەنیا گرنگییەكی ستراتیژی و جیۆپۆلەیتیكی هەیە، بەڵكو بۆ یەكێك لە گرنگترین خاڵەكانی پەیوەندیی نێوان ئاسایشی وزە، بازرگانیی جیهانی، زنجیرەكانی دابینكردن و سەقامگیری دارایی گۆڕاوە.

بۆ تێگەیشتن لەم گۆڕانكارییە ئاڵۆزانە، ئەمجارە گفتوگۆمان لەگەڵ مایڵێز كاهلەر، زانای بواری سیاسەتی نێودەوڵەتی و ئابووری سیاسی نێودەوڵەتی لە زانكۆی ئەمەریكی لە واشنتۆن دی سی كردووە، كە توێژینەوەكانی جەخت لەسەر گۆڕانی سیستەمی نێودەوڵەتی، كارەكتەرە نوێكان و شێوازە نوێكانی حوكمڕانیی جیهانی دەكەن. لەو چوارچێوەیەدا، لەگەڵ كاهلەر گفتوگۆمان كردووە دەربارەی داهاتووی سیستەمی نێودەوڵەتی، ڕۆڵی هێزە مەزنەكان، ئایندەی حوكمڕانیی ئابووریی جیهانی، گۆڕانی سیستەمی دارایی و نەختینەیی و بەتایبەتی كاریگەریی ناسەقامگیریی گەرووی هورمز لەسەر ئابووریی جیهانی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان.

 

 

 

• هەروەك ئاشكرایە، ڕكابەرییە جیۆپۆلەتیكییەكان، پشێوییە ئابورییەكان و ململانێی تەكنەلۆژی گوشارێكی زۆریان دروست كردووە لەسەر ئەوەی پێی دەوترێت «سیستمی لیبڕاڵییە نێودەوڵەتییەكە» كە لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە هاتەئاراوە. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم سیستمە- كە لەسەر ڕێساكان تەوەربەندە- بەرەو داكشان دەچێت، یان ئەوەتا حوكمڕانیی جیهانی بەرەو نامەركەزییەت و سیستمێكی تۆڕئاسا دەچێت؟

- لە ڕاستیدا ئەو ئالنگارییانەی هێزە مەزنەكانی وەك ( ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، و چین، و ڕووسیا) لەسەر سیستمە نێودەوڵەتییەكە دروستیان كردووە، سەرنجێكی زۆریان بەلای خۆیاندا ڕاكێشاوە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە دوورەپەرێزی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەم سیستمەوە و ئەو دوژمنایەتییەی ئیدارەی دووەمی دۆناڵد ترەمپ خستییەڕوو لە ئاستیدا. نیگەرانییە گەورەكە ئەو هەڕەشە و مەترسییەیە كە لەسەر پایە بنەڕەتییەكانی سیستمە نێودەوڵەتییەكەی دوای 1945 دروست بووە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیدار بێت بە بنەمای یەكپارچەیی خاكەوە (داگیركاریی ئۆكرانیا لەلایەن ڕووسیاوە، هەڕەشەكانی ترەمپ لەسەر گریلاندان و پەنەما). بەڵام سەرباری ئەم هەڕەشانە، زۆرێك لە وڵاتان بەردەوامن لە پشتوانیكردن لەم سیستمە و بە گوێرەی ڕێسا و نۆرمەكانی هەڵسوكەوت دەكەن. تۆڕی كاراكتەرە نا-دەوڵەتییەكان (ڕێكخراوە ناحكوومییەكان و كۆمپانیاكان) پشتیوانیی بەردەوام دەستەبەر دەكەن.

• با لە كۆتایی وەڵامەكەتانەوە پرسیارێكی دیكە بكەین، كە ئێوە لە توێژینەوەكانتادا باس لە ڕۆڵی كاراكتەر و تۆڕە نوێیەكانی پەیوەست بە حوكمڕانیی جیهانی دەكەن. ئایا دووبارە ڕاڤە و لێكدانەوە بۆ ڕۆڵی دەوڵەتی نەتەوەیی دەكرێت؟ ئایا ئەمە چ مانایەكی دەبێت بۆ پرسی بەرپرسیارێتی دیموكراتی، كۆمپانیا جیهانییەكان، سندوقەكانی سەروەری و كۆمەڵگەی مەدەنی؟ ئایا ئەم لایەنانە دەستڕۆیشتوویی زیاتر بەدەست دەهێنن؟

- ڕەنگە زیادبوونی ڕۆڵی ئەم كاراكتەرە نوێیانە ئاماژە بێت بە زیادبوونی بەرپرسیارێتی و ئاوێتەبوون لە پەیوەندی بە حوكمڕانیی جیهانی: بۆ نموونە، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە چاودێری دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، كۆمپانیا جیهانییەكان و حكومەتە نیشتیمانییەكانی خۆیان دەكەن. هەرچۆنێك بێت، كاریگەریی هەندێ لە كاراكتەرەكان، وەك سندوقە سەروەرییەكان بۆی هەیە سەربكێشێت بۆ كەمبوونەوەی ڕادەی شەفافییەت لە بواری داڕشتنی سیاسەتی و دوورخستنەوەی لایەنە پەیوەندیدارەكان لە حوكمڕانیی جیهانی. تەنانەت بۆی هەیە هەندێ لە ڕێكخراوە ناحكوومییە نێودەوڵەتییەكان زیاد لە پێویست نوێنەرایەتیی هەندێ لە وڵاتانی ئەمریكای باكوور و ئەوروپا بكەن، كە دامەزراوە سەرەكییە كارگێڕییەكانیان لەم وڵاتانەدایە.

• هەرچەندە مشتومڕێك هەیە لەبارەی ئەوەی كە ڕێكخراوەكانی وەك سندوقی نێودەوڵەتی دراو، بانكی جیهانی و جی 20 وەك پێویست خۆیان لەگەڵ گۆڕانی بونیادی هێزدا نەگونجاندووە، بەڵام باس لەوە دەكرێت كە ئەو وڵاتانەی ئابوورییەكانیان لە هەڵكشاندایە ڕۆڵێكی زیاتریان هەیە لە حوكمڕانیی جیهانی لە بواری ئابووریدا، ئایا پێویستە چ گۆڕانكارییەكی دامەزراوەیی بكرێت، بۆ باشتركردنی كارایی و نوێنەرایەتی لە پەیوەندی بە حوكمڕانیی جیهانی لە بواری ئابووریدا؟

- گۆڕانكارییەكانی پەیوەست بە سیستمی دەنگدانەوە لە نێو سندوقی نێودەوڵەتی دراو و بانكی جیهانی بوونەتە جێی سەرنج، لەبەر ئەوەی بە ڕەوتێكی خاو كاردانەوەیان هەیە لە ئاست ئابوورییە نوێیە هەڵكشاوەكاندا. بەڵام سەرەڕای ئەم گۆڕانكارییانە لە «پشك و پێگەكان»دا كە گۆڕانكاریی گرنگن، بەڵام ئەگەری ئەوە نییە ببنە هۆی باشتركردنی پێگەی وڵاتانی وەك وڵاتانی ئەفریقا، كە ژمارەی دانیشتووانیان زیاترە لە سەنگی ئابوورییان. لە جی 20دا، تەنیا یەك وڵات نوێنەرایەتیی ئەفریقای دەكرد، ئەویش ئەفریقای باشوور بوو، تا ئەو كاتەی یەكێتیی ئەفریقا لە ساڵی 2023دا چووە پاڵی. ئەو گۆڕانكارییانەی نوێنەرایەتییەكی یەكسانتر دەستەبەر دەكەن، دەتوانن ببنە هۆی باشتركردنی شەرعییەت و كارایی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، بەڵام كاراییش بەندە بە چەند فاكتەرێكەوە وەك ڕێساكانی پەیوەست بە بڕیاردەكردنەوە. بۆ نموونە میكانیزمی كۆدەنگی كە مەرجە بۆ بڕیاردان لە نێو ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی، بووەتە كۆسپ لەبەردەم كارایی ئەم ڕێكخراوەدا.

• ئەوە ڕوونە كە ناچاركردنی ئابووری و سزاكان و سیاسەت دژ بە یەكەكانی پەیوەست بە دراو، هەموویان گوشارێكی بێ پێشینەیان دروست كردووە لەسەر هاوكاریی دارایی و نەختینەیی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. بە بۆچوونی ئێوە بونیادی دارایی نێودەوڵەتی لە ئێستادا چەند پتەوە؟ ئایا ئەم پێشهاتانە دەبنە هۆی خێراتركردنی هاتنەئارای سیستمێكی پەرتی نەختینەیی لەسەر ئاستی جیهانی؟

- زۆر كەس پێیانوایە دۆلاری ئەمریكی وەك چەقی سیستمە نەختینەیی نێودەوڵەتییەكە دەمێنێتەوە، لەبەر ئەوەی لە ئێستادا هیچ ڕكابەرێكی ڕاستەقینەی نییە، و هێشتا سەرن[ی بانكە ناوەندییەكان و كۆمپانیا تایبەتییەكان لەسەر بازاڕی سەرمایەداری ئەمریكا و پەڕاوە داراییە پاڵپشتكراوەكان بە دۆلارە. زیادبەكارهێنانی سزا ئابوورییەكان لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەری كێشاوە بۆ هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی سیستمێكی بەدیلی دۆلار، بەڵام هێشتا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەست بەم كارە نەكراوە. هەرچۆنێك بێت، هێشتا نادڵنیایی هەیە لە بارەی ئەوەی ئایا ئەم هاوكارییە نێودەوڵەتییەی ئێستا لە نێوان هێزە ئابوورییە مەزنەكاندا توانای هەیە مامەڵە لەگەڵ قەیرانێكی دارایی هاوچەشنی ئەوەی ساڵی 2008-9 بكات.

• ئێوە نووسینێكی زۆرتان هەیە لەبارەی گۆڕانكاریی نێودەوڵەتی و حوكمڕانیی ئاڵۆز. ئایا دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان توانای ئەوەیان هەیە بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی كارا ڕووبەڕووی قەیرانەكان ببنەوە كە سنوورە نێودەوڵەتییەكان دەبڕن، وەك پەتاكان، گۆڕانی كەشوهەوا و ژیریی دەستكرد، یان ئەوەتا پێویستمان بە مۆدێلێكی نوێی تەواو جیاواز هەیە بۆ حوكمڕانیی جیهانی؟

- سەرەڕای هەڵكشانی ڕكابەرییەكان، ئەوا مشتومڕی ئەوەم كردووە كە هێزە مەزنەكان (ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕووسیا، چین و یەكێتیی ئەوروپا) دەتوانن هاوكار بن بۆ خۆلادان لە خراپترین دەرئەنجام لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، وەك شەڕی ناوكی. من دڵنیا نیم لەوەی دەتوانن لە داهاتوودا هاوكار بن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەكانی داهاتوو كە كەمتر پێیان ئاشناین و زیاتر تەمومژاوین. بۆ نموونە نەبوونی هاوكاری لە نێوان ئەمریكا و چین بووە هۆی لاوازكردانەوەی ڕێكارەكان بۆ وەڵامدانەوەی پەتای كۆڤید19 و گفتوگۆ درێژخایەنەكانی نێو ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانی لە ئاست ئەم پەتایەدا. هەروەها كشانەوەی ئیدارەی ئەمریكا لە ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی دەبێتە هۆی ئەوەی ئەگەری ئەوە نەبێت ڕازی بێت بە كۆت و بەندە نێودەوڵەتییەكانی پەیوەست بە پەرەپێدانی ژیریی دەستكردەوە. بەرەوپێشچوونی خێرای ژیریی دەستكرد بووەتە هۆی ئەوەی زەحمەت بێت حكومەتەكان لێكدانەوە وهەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەكان و خاڵە بەهێزە نیشتمانییەكانیان بكەن. لەم ڕووەوە من گەشبین نیم بەوەی هاوكاریی نێودەوڵەتی بە چەشنێك بێت كە كاردانەوەیەكی كارایی لێ بكەوێتەوە.

• گەرووی هورمز بووەتە یەكێكە لە ڕێڕەوە ئاوییە گرنگەكان لە جیهاندا و دوژمنایەتییە بەردەوامەكان پرسی سەقامگیریی دارایی و زنجیرەی دابینكردن و ئاسایشی وزەیان ورووژاندووە. چۆن ئەم ناسەقامگیرییەی ئەم ناوچەیە كاریگەری دەبێت لەسەر حوكمڕانیی جیهانی لەسەر ئابووری لە ڕوانگەی ئابووریی سیاسیی نێودەوڵەتییەوە، بەتایبەتی لەسەر ئابووریی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا كە پشتبەستنێكی زۆریان بە وزە هەیە؟ ئایا باوەڕتان وایە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی ئێستا توانای ئیدارەدانی ئەم زەبرە جیوپۆلەتیكی و ئابوورییانەیان هەیە؟

- دامەزراوە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان ئامادەبوونێكی ئەوتۆیان نەبووە لە قەیرانی ئێستای ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەروەك ئەوەی ئەمە حاڵەتەكە بوو لە ڕابردوودا. ئەم ناوچەیە ژمارەیەكی كەمی دامەزراوەی تایبەت بە خۆی هەیە، ئەوانەشی كە هەن، وەك ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو، بە هۆی ناكۆكی ئەندامەكانیەوە لاواز بووە. گرووپی برێكس، كە بەم دواییە بەرفراوان بوو و (ئێران و ئیمارات)یشی لەخۆگرت، نەیتوانی هەڵوێستێكی هاوبەش بگرێتەبەر لە ئاست ئەم شەڕەی ئێستادا. ئەگەر دەوڵەتانی ناوچەكە نەتوانن لانی كەمی هاوكاریی یەكتر بكەن لەبارەی گەرووی هورمزەوە، ئەوا دامەزراوەكانی دەرەوەی ناوچەكە، پاڵپشت بە هێزە مەزنەكان، ناتوانن كارێكی ئەوتۆ ئەنجام بدەن. تا ئێستا ئەمریكا بێتوانایی خۆی سەلماندووە لە سەپاندنی چارەسەرێك و پێناچێت چین بیەوێت ڕۆڵی دروستكەری ئاشتی ببینێت.

• ئایا پێتانوایە سیستمە نێودەوڵەتییەكە بەرەو فرەجەمسەرییەكی سەقامگیر و پەرتبونی ڕێكخراوە هەرێمایەتییەكان گۆڕدراوە، یان ئەوەتا بەرەو ڕكابەرییەكی ستراتیژیی درێژخایەنی نێوان هێزە مەزنەكان ڕێگەی گرتووە؟ ئایا ئابووریی سیاسیی نێودەوڵەتی دەتوانێت چ ڕۆڵێكی هەبێت لە هاوكاری وخۆشگوزەرانیی نێودەوڵەتی و پاراستنی لە ڕكابەرییە جیۆپۆلەتیكییەكان؟

- من پێموا نییە ئەگەری هاتنەئارای فرەجەمسەرییەكی سەقامگیر لەسەر بنەمای ناوچەكانی دەستڕۆیشتوویی هەبێت. ئەگەر سیاسەتی ناوخۆیی ئەمریكا و چین نەگۆڕێت، ئەوا ئەگەری بەردەوامبوونی ڕكابەری و هاوكاریی سنوداری نێوان هێزە مەزنەكان لە ئارادا دەبێت. هاوكاری و خۆشگوزەرانیی جیهانی بەندە بە كرانەوەی ئابوورییەوە، كە دەبێت سەرنجی زیاتر بخرێتەسەر دەستەبەركردنی یەكسانیی خۆشگوزەرانی و هاوكاریی نێوان دەوڵەتانەوە. بۆ خۆلادان لە ناكۆكی و پەرتبوون، دەبێت ئەو هاوكارییە لەسەر بنەمای ڕێسا و نۆرمە جیهانییەكان بێت.