پڕۆفیسۆر دكتۆر سەباح شێخ محەمەد بەرزنجی، شارەزا لە فقه و بنەماكانی یاسای ئیسلامی و سەرۆكی سەنتەری زەهاوی بۆ لێكۆڵینەوەی فیكری، ڕاوێژكاری ئەكادیمی پەیمانگای جیهانیی فیكری ئیسلامییە و خاوەنی نزیكەی ٣٥ كتێبە لە بوارەكانی فیقه و ئوسووڵ، كەلام و عیرفان، فەلسەفە و فیكر. بۆ تاوتوێكردنی ڕۆڵی پێشەنگانەی زانا و مامۆستایانی ئیسلامی كوردستان لە پاراستنی ئایین و نیشتمان ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ساز كرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی «گوڵان»ی دایەوە.

 

 

 پەیوەندیی نێوان دڵسۆزی بۆ ئایینی پیرۆزی ئیسلام و نیشتمانپەروەری لە مێژووی زانایانی كورد لە كوێوە سەرچاوەی گرتووە و چۆنی هەڵدەسەنگێنن؟

- مەلای كورد لە سەدەی دووەم و سێیەمی كۆچییەوە كە دەركەوتوون، هەمیشە پەیوەندییەكی توندوتۆڵ و قووڵیان لەگەڵ ئایینی پیرۆزی ئیسلام، گەل، خاك و نیشتمانەكەیان هەبووە. لە هەموو قۆناغەكانی مێژوودا لە ناو كۆمەڵگەدا، نموونەی زیندووی زانای چاوكراوە، تێگەیشتوو و خاوەن هەڵوێستی ڕوون بوون.

ئەم پەیوەندییە بەهێزەی ئەوان بە خاك و نەتەوەوە، لە دوو سەرچاوەی بنەڕەتییەوە سەرچاوە دەگرێت:

سەرچاوەی یەكەم، فیترەتە: هەر مرۆڤێكی ساغ و تەندروست بە سرووشت، نیشتمانەكەی خۆی خۆش دەوێت، چونكە پەروەردگار ئەم سۆز و هەستە بەهێزەی لە ناخی وجوودی مرۆڤایەتیدا چاندووە، بۆ ئەو زێد و خاكەی كە تێیدا لەدایك دەبێت و گەورە دەبێت. پێغەمبەری خوا (سەلامی خوای لەسەر بێت) كاتی كۆچكردنی لە مەككەوە بۆ مەدینە، گەلێك جوان دەفەرموێت: «ئەی خودایە وەك چۆن مەككەت لا خۆشەویست كردووین، مەدینەشمان لە لا خۆشەویست بكە». هەروەها دەفەرموێت: «بە خودا تۆ باشترین و خۆشەویستترین خاكی لەلای من و لەلای خوداش، ئەگەر لێی دەرنەكراینایە هەرگیز لێت دەرنەدەچووم». ئەمانە نیشاندەری ئەوەن خۆشەویستیی نیشتمان بەشێكە لە فیترەت و ناسنامەی مرۆڤ.

سەرچاوەی دووەم، دین و ئیمانەكەیانە: مەلای كوردان پاراستن و خۆشویستنی نیشتمانیان بە واجبێكی شەرعی و ئەخلاقیی گەورەیان زانیوە. ئەوان بڕوایان وابووە مرۆڤ ناتوانێت بۆ خەڵكی دیكە باش بێت، ئەگەر خێری بۆ هاونیشتمان و هاوزمانانی خۆی نەبێت، وەك بنەمای شەرعیی: «الأَقْرَبُونَ أَوْلَي بِالْمَعْرُوفِ». هەروەها لە قورئاندا هاتووە، بێبڕواكان هەڕەشەی دەركردنیان لە پێغەمبەران دەكرد، ئەمەش دەریدەخات كە دەركردن لە نیشتمان چەندە لەلایەن پێغەمبەرانەوە ناخۆش و دژوار بووە.

مەلایانی كورد بەم ڕۆحییەتە مەزنەوە مامەڵەیان كردووە و كارەكانیان لەسەر بنەمای فەرموودەی: «خَيْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ» ڕێكخستووە. ئەوان لەسەر بنەمای ئایەتی پیرۆزی: «وَتَعَاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَالتَّقْوَي وَلا تَعَاوَنُوا عَلَي الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»، كاریان كردووە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تەفرەقە، ناتەبایی و دووبەرەكی لەناو گەڕەك، دێ، شار و وڵاتدا، لە پێناو خزمەتكردن و پاراستنی یەكڕیزیی كۆمەڵگەدا. ئەمەش نیشانەی دڵسۆزیی ڕاستەقینەی زانایانی كوردە بۆ خاك و مرۆڤایەتی لەم مێژووە دێرینەدا.

 پەیوەندیی نێوان ئیمان و نیشتمانپەروەری لە مێژووی هاوچەرخی كوردستاندا، چۆن لە ڕێگەی خەباتی سەركردە مەزنەكان و زانایانی ئایینییەوە بەرجەستە بووە؟

- شۆڕشی گەلی كورد چەندین كۆڵەكەی گرنگی فەرهەنگی، ئایینی، ئەخلاقی، سیاسی و سەربازی هەبووە. سەرەتای سەرجەم ئەم كۆڵەكانەش لە حوجرە، تەكیە و خانەقاكانەوە، بە ڕابەرایەتیی شێخ و مەلا دیارەكان دەستی پێكردووە. گوتاری ئەم ڕابەرانە هەمیشە ئایینی، ئەخلاقی و نیشتمانی بووە بۆ داكۆكیكردن لە مافە ڕەواكانی گەلی كورد. داواكاریی كورد بۆ بوونی قەوارەیەكی سیاسیی سەربەخۆ، بۆ ڕێگریكردن لە زوڵم و ستەم بووە، چونكە ئێمە وەك میللەتێك، نە ویستوومانە ببینە قوربانیی دەستی ستەمكاران و نە حەزمان كردووە گەلانی دراوسێشمان ببنە زاڵم و تووشی تاوانی ستەمكاری ببن.

لەم پێناوەدا، مەلایانی كوردستان هەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی بەرەنگاربوونەوەی داگیركەراندا بوون، كە ئەمەش بنەمایەكی شەرعی و ئەخلاقی قووڵی هەیە. وەك چۆن مەسعود محەمەدی بیرمەند لە كتێبێكیدا دەڵێت: «ئەوەی تێڵای كوردی بەر كەتووە لەسەر خاكی خۆی بەری نەكەوتووە». واتە گەلی كورد هەرگیز دەستدرێژی نەكردووەتە سەر خاكی هیچ میللەت و گەلێك، بەڵكو تەنیا بەرگریی ڕەوای لە نیشتمانی خۆی كردووە. ئەم پاراستنی مافەش لەگەڵ فەرمانی خوای گەورە لە سوورەتی «عەسر»دا دەگونجێت كە دەفەرموێت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَالْعَصْرِ إِنَّ الإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ». هەر بۆیە مەلا و شێخی كورد بەردەوام ڕاسپاردەیان كردووە كە دەبێت پارێزگاری لە مافی هەموو مرۆڤێك بكرێت، بێ گوێدانە ئەوەی ئەو تاكە دەسەڵاتدارە، یان بێدەسەڵات و لاوازە، تاوەكو بنەماكانی دادپەروەری و یەكسانی لە نێوان سەرجەم مرۆڤەكاندا بە تەواوی بچەسپێت.

 ڕۆڵی حوجرە لە پاراستنی زمان، ناسنامەی نەتەوەیی، ئەدەبی كوردی و پێگەیاندنی كەسایەتییە ناودارەكاندا تا چ ڕادەیەك مێژوویی و گرنگ بووە؟

- ناسنامەی هەر گەل و نەتەوەیەك لە چوار بەشی سەرەكی پێكدێت: ئایین، زمان، خاك و دەسەڵاتی خۆیی و خۆماڵی. لەم نێوانەدا زمان گرنگییەكی تایبەتی هەیە كە لەلایەن كەڵەشاعیران و و شێخان و مەلای گەورەی وەك ئەحمەدی خانی، مەلای جەزیری، مەلای باتەیی، شێخ مارفی نۆدێی، ئیبن حاجی ئالانی، نالی، شێخ حوسێنی قازی، مەحوی، مەولەوی و بێسارانی بە دیالێكتە جیاوازەكان پارێزراوە. لە سەردەمی نوێشدا، كەسایەتییەكانی وەك عەبدولكەریمی مودەڕیس، عەلائەدین سەجادی، شێخ محەمەدی خاڵ، ڕەشاد موفتی و مەلای گەورەی كۆیە، هەڵگری مەشخەڵی پاراستنی ئەم كاروانە بوون.

ئەگەر حوجرە، مزگەوت، تەكیە، خانەقا، بنەماڵە ئایینییەكان و مەلایان و شێخانی لێهاتووی ئایینی لە مێژووی دوور و درێژی شۆڕشەكانی كوردستان بسڕینەوە، شانازییەكی ئەوتۆمان نامێنێتەوە، چونكە بەبێ زمان، هەستی پیرۆزی نەتەوایەتی و شۆڕشی سیاسی و چەكداری هەرگیز دروست نەدەبوون. ڕۆڵی مەلای كورد تەنیا لە خواپەرستی كورت نەبووەتەوە، بەڵكو ئەوان خەمخۆری سەربەخۆیی، ڕێكخستنی كۆمەڵگە و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری نەتەوەیی بوون.

نموونەی هەرە دیاری ئەم نیشتمانپەروەرییە شاعیری گەورە «نالی»یە، ئەو لە غەریبیدا، لە ئەستەنبوڵ، شام و حیجاز، دڵی هەر لای كوردستان و میرنشینی بابان بوو. بە ناردنەوەی چامەی «قوربانی تۆزی ڕێگەتم»، سۆزی خۆی بۆ شارەزوور دەردەبڕێت. ئەم ڕۆشنبیرە عەلامە ئایینییانە زۆر قووڵ لە تەواوی ئازارەكانی گەلەكەیان تێگەیشتبوون، خەونەكانیان بە چاوی خۆیان دەبینی و بوونە هەوێنی سەرەكی بۆ دروستبوونی سەرجەم شۆڕشە سیاسییەكان، پاراستنی ناسنامە، كولتوور و زمانی شیرینی نەتەوەی كوردی. هەروەها زمانی كوردی لە حوجرە و مزگەوت و تەكیە و خانەقاكانەوە بووژاوەتەوەو گۆی كردووە و بووەتە بنەما بۆ هەموو شۆڕش و بزووتنەوەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی.

 ئایا مۆدێلی میانڕەوی ئیسلامی لە كوردستان بە هۆی ڕۆڵی مامۆستایان و مینبەری مزگەوتەكانەوە توانیویەتی ڕێگری لە توندڕەوی بكات و پێكەوەژیان بپارێزێت؟

- لە مێژووی كوردستاندا، نموونەی زۆر باڵامان هەیە كە لە سەدەی نۆزدەهەمەوە دەستپێدەكەن. لە شاری سلێمانیدا، كەسایەتییەكی ناوداری وەك «حاجی كاك ئەحمەدی شێخمان هەیە، كە بەوپەڕی مرۆڤایەتی و میهرەبانییەوە مامەڵەی لەگەڵ مەسیحی و جووەكاندا دەكرد و نەیدەهێشت هیچ موسڵمانێك دەستدرێژی بكاتە سەر كەرامەتیان. كاتێك كێشەیەكیان بۆ دروست دەبوو، دەهاتنە لای حاجی كاك ئەحمەد بۆیان چارەسەر بكات. لە شارەكانی دیكەشدا، بنەماڵەی موفتیی پایەبەرز لە هەولێر هەر بەم شێوازە بوون. ئەوان زامنكەری تەبایی و پێكەوەژیانی ئاشتیانە بوون و كەرامەت، حورمەت و نامووسی تەواوی ئەو مرۆڤانەیان دەپاراست، كە لەناو ئەم سنوورە جوگرافییەی نیشتمانی كوردستاندا دەژیان. بۆیە ئەم مێژووە مایەی شانازییەكی گەورەیە و ڕەنگدانەوەی ئیسلامی ڕاستەقینەیە كە پێویستە هەمیشە بۆ ئێستا و داهاتووشمان بە توندی دەستی پێوە بگرین.

 بۆچی ئەو پەیوەندی و گوتارە هاوبەشەی مەلا لەنێوان چوار پارچەكەی كوردستاندا كە هۆشیاریی نەتەوەیی بەهێزتر دەكرد، ئێستا كەمتر بووەتەوە؟

- ڕێكخستنی سیستمی خوێندنی ئایینی لە هەرێمی كوردستاندا هاوشێوەی سێكتەرەكانی پەروەردە و تەندروستی، گرنگییەكی زۆری بۆ كاراكردن و پاراستنی یەكپارچەیی فكری هەیە. لە ڕابردوودا، سەرجەم مەلایانی كورد لەسەر بنەمای مەزهەبی شافیعی لە فقهدا، بیروباوەڕی ئەشعەری لە عەقیدەدا و ڕێبازی عیرفان و تەسەوف لە ڕەوشتدا یەكگرتوو بوون. ئەم سێ كایەیە بووە هۆی دروستبوونی تەبایی نیشتمانی، لێبووردەیی گشتی و گوتارێكی هاوبەش لەناو خەڵكدا، بە شێوەیەك كە ڕێزگرتن لە پێگەی مامۆستایان و زانایانی بەتەمەن هەمیشە وەك پرەنسیپێكی بنەڕەتی پارێزراو بوو. بەڵام ئێستا بەداخەوە، ئەم سیستەمە هاوسەنگە تێكچووە و جۆرێك لە شڵەژان، سەرپێییبوون و پشێوی لە گوتاری ئایینیدا سەریهەڵداوە، كە پێویست دەكات دووبارە هەوڵی بەپەلەی ڕێكخستنەوەی بدرێت بۆ ئەوەی بەرەو یەكبوون، تەساموح و ئەقڵانییەت هەنگاو بنێین و متمانەی زیاتر بەرهەم بهێنین. بێگومان، ئەم ناڕێكی و ناهاوئاهەنگییە بە شێوەیەكی نەرێنی ڕەنگدانەوەی لەسەر شیرازەی كۆمەڵایەتی و ئاشتیی ناوخۆیی كۆمەڵگە دروست كردووە. پێشتر مەلایانی كورد ڕۆڵی مێژوویی و یەكلاكەرەوەیان لە چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان لە كاتی تەنگانە و قەیرانە جیاوازەكاندا بە باشی دەگێڕا، بەڵام لە ئێستادا بەداخەوە بە هۆی ئەم لێكترازانە فكرییەوە، ئەو پێگە گرنگە تووشی پاشەكشە بووە و سەرجەم كاراییەكەی جارانیان كاڵ بووەتەوە و نەماوە.

 ئەرك و بەرپرسیاریێتی ئێستای مەلا و زانایانی ئایینی چییە لە بەهێزكردنی ناسنامەی نیشتمانی و پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكاندا؟

- پاراستنی پردی تەبایی، حیوار و گفتوگۆ لەنێوان مەلایاندا پێویستییەكی گرنگە بۆ كۆبوونەوە لەسەر پرسە چارەنووسساز و بەرژەوەندییە باڵاكانی كۆمەڵگە، تاوەكو بتوانن خەڵكی لەسەر ئەو بنەما هاوبەشانە پەروەردە بكەن. پێویستە بانگەوازی ئەوان هەمیشە بۆ لێبووردەیی و تەساموح بێت، لەناو خۆیان و لەگەڵ خەڵكدا نەرم بن، لە سەرووی ئاراستە سیاسییەكانەوە كار بكەن و ببنە چەترێكی گشتی بۆ كۆكردنەوەی هەموو گۆشەنیگا جیاوازەكان كە لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا هەن. ئەمە ئەركێكی گرنگی هەنووكەیی سەر شانی زانایانە، پێویستە بەردەوام بن لە خزمەتكردن و لە بەرانبەریشدا، هەر دەنگێكی نەشاز و نەساز كە لێكترازان و تەفرەقە لە كۆمەڵگەدا دروست دەكات، بە تەواوی كپی بكەنەوە و نەهێڵن گەشە بكات.

 تا چ ڕادەیەك ئەركی مامۆستایانی ئایینییە گەشە بە هۆشیاریی نەتەوەیی بدەن بۆ سوودوەرگرتن لە ئیسلام بۆ دامەزراندنی قەوارەیەكی سەربەخۆی كوردی؟

- كورد سوودێكی زۆری لە ئیسلام بینیوە، بەڵام بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی و ئیرادەی ڕاستەقینە، پێویستمان بە ڕۆحی قووڵی دینداری هەیە. ئیمانی پتەو، كەسایەتییەكمان پێدەبەخشێت كە چاو لە دەستی بێگانە نەبین و باوەڕمان بە دۆزی ڕەوا و چارەنووسی خۆمان هەبێت. وەك چۆن شوكری فەزڵی بە شێخ مەحموودی نەمری گوتووە، لەپاڵ عیبادەت و دوعادا، پێویستمان بە بیرێكی ورد، نەخشە و پلانی ستراتیژیی هاوچەرخ هەیە، بۆ تێپەڕاندنی كۆسپەكان. لەم پێناوەدا، بەهێزكردنی هەرێمی كوردستان پێویستی بە بنبڕكردنی تەفرەقەی مەزهەبی، حزبی و چینایەتی هەیە. بە تێپەڕاندنی ئەم كۆسپە ناوخۆییانە، دەتوانین پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و كۆمەڵگە تۆكمە بكەین و دامەزراوەكان كاراتر بكەین. گۆڕینی بەدبینیی خەڵك بۆ ئومێد و گەشبینی، نەك هەر ڕێگە لە دڵخۆشبوونی ناحەزان دەگرێت، بەڵكو دۆستان و نەوەكانی داهاتووشمان دڵشاد دەكات. ئەم گۆڕانكارییە گرنگەش بە وازهێنان لە بەرژەوەندییە كاتییە تاكەكەسییەكان و پێشخستنی بەرژەوەندییە گشتییەكانی نیشتمانەكەمان بەدی دێت، تاوەكو پێكەوە و بە یەكڕیزی، قەوارەی فەرمی و دەستووری هەرێمەكەمان بەرەو ئایندەیەكی گەشتر، پڕ لە ئارامی، گەشەسەندنی هەمەلایەنە، سەقامگیری و پێشكەوتنی ڕاستەقینە بۆ نەوەكانی داهاتوو ئاراستە بكەین.