مێژووی هاوچەرخی گەلی كورد سەرڕێژە لەو تراژیدیا گەورانەی كە بە ئامانجی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی ئەنجامدراون. لە نێو ئەم تاوانە هەمەلایەنانەدا، كارەساتی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨ و جینۆسایدی كوردانی ئێزیدی لە شنگال لە ساڵی ٢٠١٤، وەك دوو وێستگەی هەرە دڵتەزێن و تاریك لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەمێننەوە. ئامانجی ئەم جینۆسایدە بە مەبەستی پاكتاوی ڕەگەزی و نەتەوەیی یان ئایینی دژی كورد ( ئەنفال و كوردانی ئێزیدی ) ئەنجامدران، كە یەكەمیان لەلایەن ڕژێمێكی دەوڵەتی فەرمی و ڕێكخراوەوە (ڕژێمی دیكتاتۆری بەعس) ئەنجامدرا و سورەتی «انفال»ی بەكارهێنا بۆ شەرعیەتدان بە تاوانە گەورەكەی ئەنفالی بارزان و گەرمیان، دووەمیان لەلایەن ڕێكخراوێكی تیرۆریستیی نادەوڵەتییەوە (داعش) بە هەمان شێوە ئایینی كردە پاساو بۆ كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان.

شێوازی كۆمەڵكوژی پیاوان لە پرۆسەی ئەنفالدا دەستبەسەر دەكران و دەبرانە باشووری عێراق بۆ گوولە بارانكردن و زیندەبەچاڵكردن لە گۆڕە بەكۆمەڵەكاندا، بەڵام لە شنگالدا پیاوان لە شوێنی خۆیاندا دەستبەجێ كۆمەڵكوژ دەكران. شێوازی ئەو تاوان و پێشێلكارییانەی بەرامبەر ئافرەتان لە هەر دوو كارەساتەكەدا كران، جیاوازی پێوانەیی و جۆرییان هەبوو، خانمانی ئەنفالكراو دەستبەسەر دەكران و دەخرانە ناو ئۆردوگا زۆرەملێكانی وەك تۆپزاوە و نوگرە سەلمان، لەوێ بەهۆی برسییەتی، نەخۆشی، و ئەشكەنجەوە دەتلانەوە. ئافرەتانی شنگال وەك (كەنیزەك) كڕین و فرۆشتنیان پێوەدەكرا، لە بازاڕەكانی فرۆشتنی مرۆڤدا لە سووریا و عێراق مامەڵەیان پێوە دەكرا.

لەم دوو پڕۆسە سیستماتیكەدا، پێگەی ئافرەت لە ستراتیژیەتی پاكتاوی ڕەگەزیدا كەوتە بەر شاڵاوی هەرە قورسی چەوساندنەوە، هەر لە ڕفاندن و ئەو توندوتیژییانەی بە جۆرێك كە جەستە و دەروونی ئەوان بۆ شكاندنی كەرامەت و ئیرادەی كۆمەڵگە كرا بە مەیدانی جەنگ. خوێندنەوەی باو بۆ ئەمجۆرە كارەساتانە زۆرجار كورت دەبێتەوە لە پیشاندانی ئافرەتان وەك «قوربانیی بێدەنگ « كە ئەمەش دەبێتە هۆی شاردنەوەی ڕەهەندە گرنگەكەی تری ڕووداوەكان.

 لێرەوە دەتوانین بە دیدێكی گەشبینانە و هاوچەرخ پارادایمی «قوربانیی جەنگ» بگۆڕین بۆ چەمكی «ڕزگاربووی هێزی مانەوە و سەركردەی كۆمەڵایەتی»، ئافرەتانی ئەنفال وكچانی ئیزیدی وەك كاراكتەری سەرەكی پێشان بدەین، كە لە پاش ئەو هەموو نەهامەتییەی بەسەریاندا هات، كە لە جیهاندا وێنای ناكرێت و نەبووە، بەڵكو نەك هەر تەسلیمی واقیعی تاڵ نەبوون، لە قوڵایی ناخی ڕووخاویاندا شكۆمەندییان بەرهەمهێنایەوە.

 ئافرەتانی جێماوی ئەنفال دوای لە دەستدانی سەرپەرشتیارەكانیان، بوونە كۆڵەكەی ڕاگرتنی خێزان و پارێزەری یادەوەریی نەتەوەیی، هەروەها كچان و ژنانی شنگال لە تاریكیی و بندەستی تیرۆرستانی داعشەوە هاتنەوە مەیدان و بوونە دەنگی ئازادی و دادپەروەری لە سەرانسەری جیهاندا، لە پاش ئەو شۆكی كۆمەڵایەتی وكاریگەرییە دەروونییانەی دوای جینۆساید، سەلماندنیان كە بوێری ژنی كورد، تەنیا چەمكێكی تیۆری نییە، بەڵكو هێزێكی كردارییە كە دەتوانێت كۆمەڵگە لە داڕووخانی گشتگیر ڕزگار بكات و ژیان لەسەر خۆڵەمێشی جینۆساید سەرلەنوێ ببووژێنێتەوە.

ئەگەر لە ڕوانگەیەكی كەتوارخوازی ڕاستەقینەوە بڕوانینە بابەتەكە، دەكرێت بڵێین وەرچەرخانێكی مەزن و مێژوویی دێتە پێش كە لە دۆخی تەقلیدیدا، مافەكانی ئافرەتان و منداڵان زۆرجار لە چوارچێوەی «مافی پاشكۆی خێزانی» دا كورت دەكرانەوە، بەڵام واقیعی دوای ئەم دوو جینۆسایدە نیشانی دا، كە ڕۆڵی كارای ئافرەتان لە ڕاگرتنی بنەماكانی خێزان لە غیابی پیاواندا، و بازدانی كچان لە بازنەی قوربانیبوونەوە بۆ سەركردایەتیی دیپلۆماسی، گۆڕانكارییەكی ڕادیكاڵی لە تێڕوانینی مرۆیی بۆ ماف دروست كرد، وەك تاكێكی خاوەن سەروەریی دەروونی، یاسایی و ئابووری، ناسنامەكەی پێناسە دەكرێت بەوەی كە مافەكانی لە خودی مرۆڤبوونییەوە سەرچاوە دەگرن نەك لە ژن بوونەوە.

كەواتە تاكێكی سەربەخۆ و خاوەن ئیرادە، وەك بنەمای سەرەكی ڕاگرتنی ڕەوتی ژیان و بەهاكانی مرۆڤایەتی لە كۆمەڵگەدا، دەكرێت ببێتە دەستپێكی شۆڕشێكی فیكری و یاسایی لە تێگەیشتنمان بۆ چەمكی مافەكانی مرۆڤ لە كوردستاندا.

ئەم دوو نموونە مێژووییە سەلماندیان كە مۆدێلە تەقلیدییەكانی «لایەنگریی ڕەگەزی» یان «پاراستنی تایبەتی توێژێك»، ناتوانن بنەمایەكی پتەو بۆ ڕێگریكردن لە جینۆساید یان ڕێكخستنەوەی كۆمەڵگە بنیاد بنێن. بەڵكو، پێویستە جیهانبینیی یاسایی و كۆمەڵایەتی بەرەو «سەروەریی ڕەهای تاك» وەرچەرخێت.

كاتێك ئافرەتی ڕزگاربوو لە بازنەی پاشكۆی خێزانی و ڕەگەزی دێتە دەرەوە و وەك هاووڵاتییەكی خاوەن بڕیار، ئابووریی سەربەخۆ، و پارێزەری یادەوەریی و نەتەوەیی دەردەكەوێت، ئەو بەكردەوە مۆدێلی «مرۆڤی لاواز» تێكدەشێنێت، لێرەوە، هێز بەخشین بە تاك بەبێ جیاوازی ڕەگەز (بۆ پیاو و ژن بە یەكسانی) دەبێتە تاقە گەرەنتی بۆ پاراستنی شكۆمەندیی مرۆڤ، كاتی ئەوە هاتووە مۆدێلی خۆڕاگریی و توانا ولێهاتووی ئافرەتی كورد، لە چوارچێوەی لایەنگری بۆ تەنیا یەك ڕەگەز یان یەك توێژی دیاریكراو، بەڵكو دەبێت كار لەسەر هەموو چین و توێژەكان و بەهێز كردنیان بكرێت. چونكە ئەم وەرچەرخانە تەنیا بابەتێكی تیۆری نییە، بەڵكو مەرجی بنەڕەتییە بۆ پاراستنی شكۆ و بەرەنگاربوونەوە لە هەر هەوڵێكی داهاتوو بۆ پاكتاوی ڕەگەزی و سڕینەوەی گشتگیر.

 

كۆسار كەریم رۆژ