د. سەعد بەرزنجی: تاوان لە هەموو كۆمەڵگەیەكدا بوونی هەیە و دیاردەیەكی كۆمەڵایەتیی زیندووە
د. سەعد بەرزنجی مامۆستای زانكۆ و پسپۆڕی بواری دەروونزانیی كۆمەڵایەتی، لە دیدارێك لەگەڵ گۆڤاری گوڵان باس لە چەند پرسێكی گرنگی پەیوەست بە ئاست و ڕێژەی تاوانەكان دەكات و دۆخی چاكسازییەكان گەنگەشە دەكات و جەختیش لەوە دەكاتەوە كە هەموو هەوڵێك بۆ بنبڕكردنی یەكجارەكی تاوان هەوڵێكی نەزۆكە، بەڵام دەكرێت سنووردار بكرێت و ڕێژەكەی كەم بكرێتەوە.
گوڵان: كۆمەڵایەتی
* وەكو شارەزایەكی بواری تاوانناسی ئایا هۆكاری زۆربوونی تاوانەكان بەشێوەیەكی گشتی بۆچی دەگەڕێتەوە؟
- سەرەتا پێویستە ئەوە بزانین كە تاوان لەناو هەموو كۆمەڵگەیەكدا بە ڕێژەی جیاواز بوونی هەیە و دیاردەیەكی كۆمەڵایەتیی زیندووە، دیارە تاوان هەر بووە و هەر دەشمێنێت، هەموو هەوڵێك بۆ بنبڕكردنی یەكجارەكی تاوان نەزۆكە، بەڵام دەكرێت سنووردار بكرێت و ڕێژەكەی كەم بكرێتەوە.
سەبارەت بەوەی كە دەگوترێ ڕێژەی تاوان لە هەرێمی كوردستان لە هەڵكشاندایە، من وەكو خۆم هیچ داتایەكم لەلا نییە، بەڵام ئاساییە ئەگەر ڕێژەكەی زۆر بێت لەبەر ئەوەی كۆمەڵگەی كوردستانی ڕۆژ بە ڕۆژ لە فراوان بوون و گەورەبووندایە، هەرچەندە بە بەراوردكردنی كۆمەڵگەی كوردی یاخود تاوانەكان لە هەرێمی كوردستان لەگەڵ تاوانەكانی وڵاتانی دەوروبەر و ئەوروپییەكان هەست دەكەم ڕێژەكەی زۆر زۆر كەمترە، بەتایبەت لە بابەتی دزی و بابەتی كوشتن و خۆكوشتن.
ئەوەشمان لەبیر نەچێت بەشێكی ئەو تاوانانەی لێرە ڕوودەدەن تاوانی كەسانی بیانین كە لێرە نیشتەجێن، نموونەی كەسانی عەرەبی عێراقی و سوری و تورك و ئێرانی، مایەی دڵخۆشییە كە ئێمە باندی تاوانیمان نییە.
* لێرە و لەوێ دەبیستین كە ماددەی هۆشبەر لەنێو گەنجاندا لە هەڵكشاندایە ئایا هۆكارەكانی چین؟
- بەهۆی بەردەست نەبوونی ئامار و داتای دەقیق سەبارەت بە هەڵكشان و زۆربوونی بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر لەناو گەنجاندا، ناتوانین بڵێین ڕێژەكەی زیادی كردووە، لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا ماددەی هۆشبەر تاوانێكی نێودەوڵەتییە و یەكێكە لە تاوانە سەردەمییەكان كە تیرۆریی سپی پێدەگوترێت، ئەم تاوانە تاوانێكی ڕێكخراوە واتا چەند كەسێك تێیدا بەشدارە و شێوەی تاوانەكە هەڕەمییە و كەسێك لەسەرەوە دابەشی دەكات دواتر ئەوانی خوارتر دابەشی دەكەنەوە تاوەكو خوارەوە، تاوانێكە قازانجی ماددی باشی لەگەڵدایە.
ئەو پاڵنەرانەی دەبنە هۆكاری هەڵكشانی تاوان لەناو گەنجان بەتایبەت ماددەی هۆشبەر بریتییە لە بێكاری، هەژاری، لاوازی لایەنی ئایینی و پەروەردەی خراپ.
* پاڵنەرەكانی تێوەگلانی ئافرەتان بە تاوانی ماددەی هۆشـبەر چین؟
- تێوەگلانی ئافرەتان بە تاوانەكانی ماددەی هۆشبەر چەند هۆكار و پاڵنەرێكی هەیە، هەندێك لەو پیاوانەی كە ماددەی هۆشبەر بەكاردەهێنن كاتێك دەگەنە ئەو قۆناغەی كە ماددەكەیان پێ پەیدا نابێت هاوژینەكەی خۆی و منداڵەكانی بەو ماددەیە ئالوودە دەكات، چونكە كەسی قوربانی سەرەتا بەخۆڕایی ماددەكەی دەستدەكەوێت دواتر بە بڕە پارەیەكی زۆر دەستیدەكەوێت و دواجار فرۆشیارەكە ماددەكەی پێ نافرۆشێت و داوای لێدەكات كڕیاری بۆ پەیدا بكات، ئەویش برادەر یان ئەندامانی خێزانەكەی خۆی تووش دەكات، بەداخەوە لە دەرەنجامی كێشەی خێزانی لەناو كچانیشدا ئاڵوودە بوون بە ماددەی هۆشبەر بوونی هەیە، زۆرجاریش هاوڕێ كچەكەی تووشی دەكات.
* ئاستی چاكسازییەكانی كوردستان گەیشتووەتە ئەو ئاستەی كە چاكسازی لە زیندانیان دوای دەرچوونیان بە كرداری ڕەنگبداتەوە، واتا زامنی قبوڵی كۆمەڵایەتی ئەو كەسانە دەستەبەر دەكرێت؟
- بەڕای من چاكسازییەكان لە ئاستی پێویست نین، كۆمەڵێك گرفت لەو ناوەندانە هەیە نموونەی بچووكی شوێن و كەمی كادر كە وادەكات پرۆسەی چاكسازی وەكو خۆی نەڕوات، وێڕای ئەوەی ڕەنگدانەوەی گۆڕان بەرەو چاكسازی لە ئازادكراوان لە ئاستی چاوەڕوانی ئێمەدا نییە، بەڵگەشم بۆ قسەكانم ئەوەیە كە كەسانێك هەن تاوانیان كردووە و دوای دەرچوونیان دووبارە تاوانیان ئەنجامداوە و گەڕێندراونەتەوە چاكسازی، بەداخەوە زۆرجار وەرگرتنی بیرۆكەی تاوان لە چاكسازی پەڕیوەتەوە ناو ڕاگیراوان و سزادراوان و لە ئەنجامدا كەسەكە زیاتر لە تاوان ڕووچووە، سەبارەت بە قبوڵی كۆمەڵایەتی ئازادكراوانی زیندانیش بێگومان هەر كەسێك كە ئازاد دەكرێت دوای دەرچوونی بە گوێرەی تاوانەكەی كە ئەنجامیداوە مۆری كۆمەڵایەتی پێوە دەبێت، كاریگەریی لەسەر خۆی و خێزان و كچ و كوڕەكانی دەبێت، زۆرجار دەبیستین دەڵێن كچی فڵانە كەس مەخوازن چونكە باوكی زیندانی بووە، یان لەبەر هەمان هۆكار ژن بە كوڕەكانی نادەن، هەرچەندە كەسەكە سزای زیندانی خۆی وەرگرتووە بەڵام كۆمەڵگە لێی خۆش نابێت و لەم حالەتانەدا لێخۆشبوونی كۆمەڵگە زەحمەتە، بەهۆی پێشینەی زیندانەوە كاریان دەستناكەوێت و كەس كاریان پێ نادات، بۆیە زۆرجار پەنا بۆ ئەنجامدانی تاوان دەبن، لە وڵاتانی ئەوروپا سیستەمێكی زۆر جوان هەیە هیچ كەسێك ئازاد ناكەن تاوەكو كاری بۆ نەدۆزرێتەوە چونكە دەزانن كە دێتەوە ناو كۆمەڵگە كەس كاری پێ ناكات.
لێرەوە دەستخۆشی لە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكان دەكەم كە هەمیشە بەدوای تاوانبارانەوەن، هەروەها دەستخۆشی لە كۆمەڵگەی كوردی دەكەم كە هەمیشە چاوكراوەن و دژ ی تاوانن و بۆ پاراستنی ئەمن و ئاساییشی وڵات هاوكار و یارمەتیدەری لایەنە پەیوەندیدارەكانن.
* ئایا سەربەخۆیی دارایی خانمان دەبێتە هۆكارێك بۆ كەمبوونەوەی توندوتیژی خێزانی دژ بە خودی ئافرەت؟
- لە كۆمەڵگەدا دوو پێگەمان هەیە، پێگەی ئابووری و پێگەی كۆمەڵایەتی، هەر مرۆڤێك چ ئافرەت بێت چ پیاو كە پێگەی ئابووری بەهێز بێت پێگەی كۆمەڵایەتیشی بەهێز دەبێت، لەناو خێزان ئەو ئافرەتەی كە مووچەكەی دوو ملیۆنە زیاتر ڕێزی لێدەگیرێت چونكە هاوكاری خێزانەكە دەكات، هەرچەندە ئەگەرەكان ڕێژەییە و دەكرێ ئافرەتێك پێگەی ئابووری و كۆمەڵایەتیشی بەهێز بێت بەڵام توندوتیژی بەرامبەر بكرێت، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی هەر ئافرەتێك سەربەخۆیی دارایی هەبێت بە دڵنیاییەوە پێگەی كۆمەڵایەتی بەهێز دەبێت، كە پێگەی كۆمەڵایەتیشی بەهێز بوو كەمتر ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبێتەوە، تەنانەت لە كاتی نەگونجان لە ژیانی هاوژینی ئەو ئافرەتە دەتوانێت جیابێتەوە و لەسەر پێی خۆی بوەستێت، بەداخەوە بەشێكی زۆری ئەو خانمانەی كە توندوتیژی قبوڵ دەكەن شوێنێكیان نییە بۆی بچن، لەوانەیە دایك و باوكیان لە ژیاندا نەمابێت و نەشیانەوێت لەژێر ڕەحمەت و بەزەیی براو براژن بژین، كەواتە هەر ئافرەتێك شوێنی نیشتەجێبوون و داهاتێكی خۆی هەبێت هەرگیز زوڵم قبوڵ ناكات.
