لە پاشخان و دیمەنی سیاسیی عێراقی پاش ساڵی ٢٠٠٣دا، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان ڕووبەڕووی بێبەشکردنی پێکهاتەیی سیستەماتیک، بێبەشکردنی یاسایی و مەترسیی بوونگەرایی بڕیاڕدراو بوونەتەوە کە سەرچاوەیان لە ڕێککەوتنەکانی دابەشکاریی دەسەڵاتی ئیتنۆ-مەزهەبی (المحاصصة الطائفية) وەرگرتووە. لە بەراوردێکی تیژدا لەگەڵ شڵەژاوی و شۆڕبوونەوەی دامەزراوەیی دەسەڵاتی ناوەندی لە بەغدا، هەرێمی کوردستانی عێراق وەک پەناگەیەک بۆ کۆمەڵگە بێپەناکان و چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی کارا بۆ فرەیی دەركەوتووە. ئەم شیکارییە ئەکادیمییە لە دینامیکییەتە دەستووری و سیستەماتیکەکانی پەراوێزخستنی کەمینەکان لە عێراقی فیدراڵیدا دەکۆڵێتەوە، شیکاری بۆ دۆکتڕینی فرەییخوازی بە ڕێبەرایەتی سەرۆک مەسعود بارزانی دەکات، و هەڵسەنگاندن بۆ بەهای جیوپۆلیتیکی و دیپلۆماسیی بەخشینی «نیشانی ئاستبەرزی پاپا پایۆسی نۆیەم» (Order of Pope Pius IX) لەلایەن بەرزترین دەسەڵاتی ڕۆحیی ڤاتیکانەوە ڕادەگەیەنێت کاتێک لەلایەن کاردیناڵ لویس ڕافائیل ساکۆ پێشکەشی سەرۆک بارزانی کرا.

١. پەراوێزخستنی ساختاریی کەمینە ئایینی و نەتەوەییەکان لە عێراقی پاش ساڵی ٢٠٠٣
داڕشتنەوە و بونیادنانەوەی دەوڵەتی عێراق لە پاش ساڵی ٢٠٠٣، پارادایمێکی حکومڕانیی هێنایەکایەوە کە پشتی بە بەشێنەی ناڕەسمیی تایفی و نەتەوەیی (المحاصصة) بەستبوو. هەرچەندە لە ڕووی تیۆرییەوە بە مەبەستی فەراهەمکردنی تەوافق داهێنرا، بەڵام لە ڕووی کردارییەوە بووە هۆی بەدامەزراوەیکردنی هەژموونی زۆرینە و لە پەراوێزخستنی سیستەماتیکی پێکهاتە نا-باڵادەستەکان، لەوانە: کریستیانەکان (کلدان، ئاشوری، سریانی)، ئێزدییەکان، تورکمان، شەبەک، کاکەیی و سابئەی مەندائی.

لە ڕوانگەی یاسای دەستووری و یاسای گشتییەوە، میانیزمەکانی پاراستنی کەمینەکان لە چوارچێوەی فیدراڵیدا تووشی شکستی بنەڕەتی بوونەتەوە:

لەڕێلادانی هەڵبژاردنیی کۆتای کەمینەکان: کورسییە تەرخانکراوەکانی کۆتا لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کە وەک ئامرازێک بۆ بەشداریپێکردنی سیاسیی ئەرێنی دروستکرابوون، بەشێوەیەکی بەردەوام لەلایەن قەوارە سیاسییە باڵادەستەکان و گرووپە چەکدارەکانەوە دەستیان بەسەردا گیراوە. ئەم دینامیکییە نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی کەمینەکان پووچەڵ دەکاتەوە و مافە دەستوورییەکانیان پێشێل دەکات.

ئەندازیاریی دیمۆگرافی و پێشێلکردنی مافی خاوەندارێتی: لە ناوچە جێناکۆکەکان و دەشتی نەینەوادا، ئەکتەرە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت ئاسانکارییان بۆ گۆڕینی دیمۆگرافی، دەستبەسەرداگرتنی نایاسایی زەوی و زار، و تێکدانی ئیداری کردووە، کە ئەمەش سەروەریی یاسای بێهێز کردووە و ناچاری کۆچی بەکۆمەڵی کردوون.

کوڕتھێنانی ئەمنی و مەترسییە بوونگەراییەکان: داڕمانی ئەمنیی ساڵی ٢٠١٤ نیشانیدا کە پێکهاتە ئەمنییە فیدراڵییەکان توانای پاراستنی دانیشتووانە لاوازەکانیان نییە، کە ئەوەش گەیشتە لووتکەی پەلامارە جینۆسایدییەکانی داعش بەرامبەر ئێزدی، مەسیحی و کەمینەکانی دیکە لە شەنگال و دەشتی نەینەوا.

٢. سەرۆک مەسعود بارزانی و گەڵاڵەکردنی دامەزراوەیی مۆدێلی پێکەوەژیان لە هەرێمی کوردستاندا
لە بەرامبەر ناسەقامگیریی باڵادەست لە ناوەند و باشووری عێراقدا، هەرێمی کوردستان — لەژێر ڕێنیشاندانی ستراتیژیی سەرۆک مەسعود بارزانی — پەناگەیەکی ئارامی دامەزراوەیی بونیاد نا کە لەسەر بنەماکانی مافی مرۆڤ، پاراستنی یاسایی و حوکمڕانیی فرەییخوازی وەستاوە. دیدگای سەرۆک بارزانی چوارچێوەیەکی یاسایی و مرۆیی درێژخایەن دەنوێنێت کە لەسەر چوار کۆڵەکەی بنەڕەتی ڕاوەستاوە:

١. پەناگەی مرۆیی و پاراستن:

لە میانی قەیرانە ئەمنییەکانی ساڵی ٢٠١٤دا، هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی کارا سەدان هەزار ئاوارەی ناوخۆیی حەواندەوە کە لە پاکتاوی مەزهەبی ڕایانکردبوو. لەژێر فەرمانی ڕاستەوخۆی سەرۆک بارزانیدا، هەرێم پەناگە، ژێرخان و پاراستنی یاسایی بۆ ئاوارە مەسیحی و ئێزدی و کەمینەکانی تر دابین کرد.

٢. چەسپاندنی یاسایی و دامەزراوەیی بۆ مافی کەمینەکان:

هەرێمی کوردستان ژێرخانێکی یاسایی تۆکمەی بونیاد نا کە بە مەبەستی بەیاساییکردنی یەکسانی و ئازادیی ئایینی داڕێژراوە. ئەمەش بەشداربوونی سیستەمی کۆتای پەرلەمانی، پاراستنی مافە زمانەوانییەکان (وەک خوێندن بە زمانی دایک بۆ سریانی و تورکمانی)، و گەرەنتی دەستووری بۆ ئازادیی پەرستش و دەربڕینی کەلتووری لەخۆدەگرێت.

٣. جیاکردنەوەی کەرامەتی مرۆڤ لە ئینتیمای ئایینی:

لە میانی پێشوازیکردنی لە کاردیناڵ لویس ڕافائیل ساکۆ، سەرۆک بارزانی بنەمایەکی یاسایی و ئەخلاقیی بنەڕەتی دەستنیشان کرد: "ڕەفتار و کردەوە، جۆری هەڵسەنگاندنی مرۆڤەکان دیاری دەکەن، نەوەک بیر و ئینتیمای ئایینی." ئەم فەلسەفەیە پایەی سیاسەتی ئیداریی هەرێم پێکدەهێنێت، کە تێیدا کەرامەتی گەردوونیی مرۆڤ پێش ئینتیما تایفییەکان دەخرێت.

٤. بەدامەزراوەیکردنی بەها مێژووییەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی:

ڕێزگرتن لە فرەیی ئیتنۆ-ئایینی ڕەگی لە نەریتی مێژوویی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا هەیە. سەرۆک بارزانی بە سەرکەوتوویی ئەم نەریتە مێژووییانەی کردە پەیڕەوی حکومڕانیی هاوچەرخ، کە ڕەنگدانەوەی پێگەی هەرێمی کوردستانە وەک ناوەندێکی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی بۆ لێبوردەیی و پێکەوەژیانی ئاشتییانە.

٣. بەهای جیوپۆلیتیکی و ستراتیژیی خەڵاتی ڕێزلێنانی پاپا (Order of Pope Pius IX)
بەخشینی فەرمیی «نیشانی ئاستبەرزی پاپا پایۆسی نۆیەم» — کە یەکێکە لە بەرزترین نیشانەکانی سوارچاکی (Order of Knighthood)ی ڤاتیکان — بە سەرۆک مەسعود بارزانی، خاوەنی سەنگ و بەهایەکی دیپلۆماسی و یاسایی قووڵە:

دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە مۆدێلی هەرێمی کوردستان: پێشکەشکردنی ئەم نیشانەیە لەلایەن کاردیناڵ لویس ڕافائیل ساکۆ، پاتریارکی دێرینی دێری کلدان، دەربڕی دانپێدانانی ڕەسمیی بەرزترین دەسەڵاتی ڕۆحیی جیهانی (ڤاتیکان)ە بەوەی هەرێمی کوردستان مۆدێلێکی ناوچەیییە لە پاراستنی ئازادییە ئایینییەکان و فرەییخوازیدا.

پەیامێکی ستراتیژی بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی: لە ناوەڕاستی ئاڵۆزییە جیوپۆلیتیکییەکاندا، ئەم ڕێزلێنانەی پاپا جەخت لەسەر ئەوە بۆ دەوڵەتە ڕۆژئاواییەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دەکاتەوە کە پاراستنی قەوارە و سەقامگیریی هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی دانەبڕاو بەستراوەتەوە بە پاراستنی فرەیی کەلتووری و ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

بەرزکردنەوەی ئاستی پەیوەندییە دیپلۆماسی و ڕۆحییەکان: ئەم ڕووداوە ئاستی پەیوەندییە دیپلۆماسی و کلتوورییەکانی نێوان ڤاتیکان و هەرێمی کوردستان بەرزتر دەکاتەوە، و وێنەیەکی پێشکەوتوو و شارستانی و گشتگیر لە حوکمڕانیی کوردی بۆ کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان و ڕاگەیاندنە جیهانییەکان دەگوێزێتەوە.

ئەنجامگیری
بەخشینی «نیشانی پاپا پایۆسی نۆیەم» بە سەرۆک مەسعود بارزانی تەنها ڕێزلێنانێکی کەسیی ڕووتبڕ نییە؛ بەڵکو بەڵگەنامەیەکی فەرمیی نێودەوڵەتییە کە دان بە پابەندبوونی بەردەوامی هەرێمی کوردستان دەنێت بەرامبەر مافەکانی مرۆڤ، ئازادیی ویژدان و پێکەوەژیانی ئاشتییانە. لەکاتێکدا پەراوێزخستنی سیستەماتیک هەڕەشە لە ئاینندەی کەمینەکان دەکات لە شوێنەکانی دیکەی عێراقدا، ئەو مۆدێلە حکومڕانییەی لە هەرێمی کوردستان پیادە دەکرێت چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسی کارا بۆ پاراستنی فرەیی و کەرامەتی مرۆڤ لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەستەبەر دەکات.