مەلا عەبدولواحید باڵەكی پسپۆڕ و تایبەتمەند لە فیقهی ئیسلامیدا بۆ گوڵان: پێویستە بەرپرسان و زانایانی ئایینی پێكەوە هاوكار بن بۆ بەرزكردنەوەی زیاتری گیانی نیشتمانپەروەری لە ناخی هەموو تاك و گەنجێكی دڵسۆزی كوردستاندا
بەمەبەستی تیشكخستنە سەر ڕۆڵی گرنگی مامۆستایانی ئایینی لە پاراستنی نیشتمان و نەتەوە، شانبەشانی بەهێزكردنی گیانی تەبایی، ئاشتیی كۆمەڵایەتی، لێبووردەیی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە لەناو پێكهاتە جیاوازەكانی كوردستاندا، گۆڤاری گوڵان دیدارێكی تایبەتی لەگەڵ مامۆستا «مەلا عەبدولواحید باڵەكی» ساز كرد. مامۆستا باڵەكی، وەك زانایەكی ئایینی و شارەزایەكی دێرینی بواری فیقهی ئیسلامی كە خاوەن مێژوویەكی درێژە لە خزمەتی ئایینیدا و بەشداریی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستاندا هەیە، لەم دیمانەیەدا تێڕوانینەكانی خۆی لەسەر ئەم بابەتە گرنگانە دەخاتە ڕوو.
* ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینیی كوردستان هەمیشە نیشتمانی بووە. ئایا ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵەی نێوان ئیمان و خۆشەویستیی نیشتمان لە لای زانایانی كورد لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟
- گەلی كوردی موسڵمان مێژوویەكی زۆر دەوڵەمەندی هەیە لە پێگەیاندن و پێشكەشكردنی زانا و بیرمەندانی لێهاتوو، كە خزمەتێكی گەورەیان بە زانستە شەرعی و مرۆییەكان وەك فەلەكناسی، فەلسەفە، لۆژیك و مێژوو كردووە، وەك دەگوترێت، مێژوو بیرەوەریی مرۆڤایەتی و تۆمارگەی ڕووداوەكانە، بەڵام بەداخەوە زۆرێك لەم زانایانە لە تۆماركردنی مێژوودا فەرامۆش كراون.
لە نێو ئەم كەسایەتییە دێرین و بەناوبانگانەدا، دەتوانین ئاماژە بە ئەحمەدی دینەوەری، سەیفەدینی ئامێدی، ئیبن سەلاحی شارەزووری و ئیبن خەلەكان بكەین، كە خاوەنی كارگەلی بەنرخن. هەروەها زانایانی وەك مەلا عەبدوڵڵای بێتوشی، كە بۆ ماوەی زیاتر لە سی ساڵ لە ناوچەی ئەحسای سعوودیە خزمەتی كردووە، شێخ محەمەدی خاڵ لە سلێمانی كە لە نەوەكانی ئەبووبەكری موسەنیفە.
لە بواری ئەدەب و ڕۆشنبیریدا، ئەحمەد شەوقی (ئەمیری شوعەرا) شانازی بە ڕەچەڵەكی كوردیی خۆیەوە كردووە، هاوشانی شاعیر مەعرووف ڕەسافی و خوشك و برای نووسەر ئەحمەد و عائیشە تەیموور بووە. هەروەها بیرمەندانی گەورەی وەك عەباس مەحموود عەقاد، شێخ محەمەد عەبدە و قورئانخوێنی ناودار شێخ عەبدولباست عەبدولسەمەد لایەنی دیكەی ئەم ڕەسەنایەتییەن. لە كۆتاییدا شێخ محەمەد ئەمین ئەربێلی لە میسر نموونەیەكی دیكەی ئەم مێژووەیە كە نازناوی كوردی خۆی لەوێ هێشتەوە. ئەم میراتە دەوڵەمەندە سەلمێنەری ڕوون و ئاشكرای پێگەی گرنگی زانستی، فیكری و ڕۆشنبیریی نەتەوەی كوردە لە جیهانی ئیسلامیدا كە شایستەی ناساندن، خزمەتكردن و لێكۆڵینەوەی زۆر زیاترە لەلایەن مێژوونووسانی سەردەمی ئەمڕۆدا.
* هۆكاری بەشداریی كارای زانایانی كوردی ئایینی ئیسلام لە سەركردایەتیكردنی شۆڕشەكانی كوردستاندا بۆ چی دەگەڕێتەوە؟
- مێژووی شۆڕشەكانی كوردستان نیشانی دەدات كە زۆربەی سەركردە پێشەنگەكان، وەك شێخ عەبدولسەلامی بارزانی، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، شێخ سەعیدی پیران، شێخ مەحموودی حەفید، قازیی محەمەد و شێخ عەبدولسەلام و مەلا مستەفای بارزانی، دەرچووی حوجرە ئایینییەكان بوون و ڕۆڵێكی گرنگیان لە پاراستنی شوناسی نەتەوەییدا هەبووە.
نموونەیەكی دیاری ئەم هەستە، هەڵوێستی شێخ محەمەد فەیزی زەهاوییە (كۆچی دوایی ١٨٩٠) كە بۆ ماوەی سی ساڵ موفتیی بەغدا و كەسایەتی دووەم بوو لە دوای والیی عوسمانی، یەك لە هەڵوێستەكانی موفتی زەهاوی، جارێك لای والی دەبێت و كوردێكی فەیلی دێتە لای و زۆر لێی تووڕە دەبێت، والیش بە تووڕەیی پێی دەڵێت: پێم بڵێ جیاوازی لە نێوان كورد و كەر چیە؟ یەكسەر موفتی لە والی بەجواب دێت و پێی دەڵێت: فەرق لە نێوان كورد و كەر ئەو سەرینەیە، كە لەنێوان هەردووكیان بووە، واتە موفتی كوردە و والی كەرە، ئەمە وەك ناڕەزایەتی بەرانبەر ئەو هەڵوێستەی والی بەرانبەر كوردێكی فەیلی دەیكات.
* مێژووی زانایانی ئایینی كوردستان پڕە لە دژایەتیكردنی ستەمی ڕژێمەكانی عێراق، بنەمای شەرعی و ئەخلاقی ئەم هەڵوێستە و ڕەتكردنەوەی زوڵم لە چییەوە سەرچاوە دەگرێت؟
- ئایینەكان لە سەردەمی حەزرەتی ئادەمەوە تا كۆتا پێغەمبەر (محەممەد-د.خ)، هەمیشە پەیامی بەرەنگاربوونەوەی زوڵم و چەوسانەوەیان پێ بووە. هەر پێغەمبەرێك لە سەردەمی خۆیدا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی نادادپەروەرییەكی دیاریكراو ڕەوانە كراوە، بۆ نموونە حەزرەتی مووسا بۆ ڕزگاركردنی بەنوئیسرائیل لە ژێردەستی و زۆرداریی فیرعەون نێردرا، كە بانگەشەی خوایەتیی دەكرد، سەرەنجام فیرعەون غەرق بوو و تەرمە بێ ڕۆحەكەی وەك پەندێك بۆ نەوەكانی دواتر پارێزرا. هەروەها حەزرەتی شوعەیب دژی فێڵكردن لە كێشانە و پێوانە، حەزرەتی لووتیش دژی بێڕەوشتیی كۆمەڵگەكەی ڕەوانە كران.
لەم سۆنگەیەوە، ئیسلام سیستمێكە بۆ چەسپاندنی دادپەروەری و نەهێشتنی زوڵم لە نێوان نەتەوەكاندا. سەبارەت بە پرسی خۆشەویستیی نیشتمان و گەل، بەپێی فەرموودەیەكی پێغەمبەر (د.خ)، تەنیا خۆشویستنی نەتەوە بە دەمارگیریی ناڕەوا (عەسەبیەت) هەژمار ناكرێت، بەڵكو دەمارگیری كاتێكە كە مرۆڤ هاوكاریی هاوزمانانی خۆی بكات لە ئەنجامدانی ستەم و نادادیدا.
لەم چوارچێوەیەدا، زانا و مامۆستایانی ئایینیی كورد لە مێژوودا هەمیشە بە پێنووس و هەڵوێست بەرگرییان لە نەتەوەكەیان كردووە، یەكێك لەم سیما دیارانە حاجی قادری كۆییە، ئەو زۆر كاریگەر بوو بە پێگەی زانایانی كورد كە تێكۆشانێكی سێ ڕەهەندییان (ئایینی، نەتەوەیی و نیشتمانی) هەبوو، بەڵام گەورەترین خەم و پەژارەی ئەو ئەوە بوو كە مێژوو و بەرهەمی میر و ناودارانی كورد بە زمانی دایك تۆمار نەكراوە، ئەمەش بووەتە هۆی فەوتان و لەبیرچوونەوەی مێژووەكەیان، وەك دەڵێت:
وەرە با بۆت بكەم باسی نیهانی
تەفەننون خۆشە گەر چاكی بزانی
سەڵاحەددین و نوورەددینی كوردی
عەزیزانی جزیر و مووش و وانی
موهەلهەل، ئەردەشێر و دەیسەمی شێر
قوباد و باز و میری ئەردەڵانی
ئەمانە پاكیان كوردن، نیهایەت
لەبەر بێ دەفتەری ون بوون و فانی
كتێب و دەفتەر و تەئریخ و كاغەز
بە كوردی گەر بنووسرایە زوبانی
مەلا و شێخ و میر و پادشامان
هەتا مەحشەر دەما ناو و نیشانی
حاجی قادر پێیوایە ئەگەر مێژوو، دەفتەر و نووسراوەكانی زانا، مەلا و میرانی كورد بە زمانی كوردی تۆمار بكرانایە، ناونیشان و ناوبانگی ئەوان بۆ هەمیشە لە مێژوودا بە زیندوویی دەمایەوە.
* وەك یەكەمین ناوەندی فیكری و پاراستنی زمانی كوردی، چۆن ڕۆڵی مێژوویی حوجرەكان لە پێگەیاندنی سەركردەی نیشتمانپەروەر و دڵسۆز لە سەردەمی پێش زانكۆكاندا بۆ ئەمڕۆمان هەڵدەسەنگێنن؟
- ئێستا ئێمە سیستمێكی خوێندنمان هەیە لە قوتابخانەی سەرەتایییەوە تا ناوەندی و پەیمانگەكان تا دەگاتە زانكۆكان، هەر لە بڕوانامەی سەرەتایییەوە تا دەگاتە بەرزترین ئاست كە دكتۆرایە، بەڵام ئەو زانا و دانایانەی لە حوجرەكاندا فێری زانست دەبوون و كاریان بە زانیارییەكانی خۆیان دەكرد، لەم سەردەمەدا لە نێو ئەم هەموو قۆناغانەدا، هیچ شوێنێك ئاستی خوێندن و زانستیان بەو ئاستە نەگەیشتووە.
* تا چەند پێویستە زانایانی ئایینی لە كوردستان بگەڕێنەوە سەر ڕۆڵی مێژووییان بۆ چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و پاراستنی ئاشتی و تەبایی لە ناو پێكهاتە جیاوازەكانی كۆمەڵگەدا؟
- ئەم بابەتە نەك هەر گرنگە، بەڵكو پێویستییەكی واقیعی و واجبی كۆمەڵایەتییە، بەداخەوە، كۆمەڵگەی هاوچەرخمان چیتر وەك پێشوو گوێڕایەڵی وتە و ڕێنماییەكانی زانایانی ئایینی نین. لە سەردەمانی كۆندا سێ هۆكاری سەرەكی ڕۆڵی زۆر كاریگەریان هەبوو لە چاكسازیی كۆمەڵایەتی و چارەسەركردنی كێشەكاندا، كە پێكهاتبوون لە: ڕێزگرتن، بەرژەوەندیی ماددی و ترس. لەو سەردەمەدا، ڕیشسپی و عولەماكان خاوەن پێگەیەكی هێندە بەرز و بەڕێز بوون كە تەنیا بە دەستوەردانێكی سەرپێیی ئەوان، گەورەترین و قورسترین ناكۆكییەكانی نێوان خێڵ و عەشیرەتەكان بە ئاسانی چارەسەر دەبوون، بەڵام لە ئێستادا بەهای ڕێزگرتن لە ناو كۆمەڵگەدا كاڵ بووەتەوە، مەلایان ناتوانن تەنیا بە پشتبەستن بە پێگەی كۆمەڵایەتیی پێشوویان دەستوەردان لە كێشەكاندا بكەن. ئێستا دامەزراوەی فەرمیی وەك دادگاكان، دەسەڵاتەكانی یاسادانان، دادوەری، جێبەجێكردن و لێژنە كۆمەڵایەتییەكان هەن، بەڵام هێشتا كێشەی زۆر هەن كە نە لە دادگاكان و نە بە ڕێكاری كۆمەڵایەتی چارەسەر ناكرێن.
كۆمەڵگە گۆڕانی نەرێنیی گەورەی بەسەردا هاتووە، ئەگەرنا گرنگیی ڕۆڵی مەلایان بە نەگۆڕی ماوەتەوە. گرفتەكە تەنیا لەوەدایە كە ئاستی گوێڕایەڵی و متمانەی خەڵك بەراورد بە سەردەمی حوجرەكان زۆر كەمتر بووەتەوە، ئەمەش گۆڕانكارییەكی نەرێنی و نوێیە لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتیدا كە بووەتە هۆی ئەوەی سیستمی كۆن كاریگەریی نەمێنێت و هاوكات سیستمی نوێی یاساییش نەتوانێت بە تەواوی ئاشتەوایی و سەقامگیریی كۆمەڵایەتی بەدەست بهێنێتەوە، بەمەش زۆر كێشەی گرنگی ڕۆژانە بە چارەسەرنەكراوی لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگەدا دەمێننەوە.
* چۆن مامۆستایانی ئایینی دەتوانن ڕۆڵێكی كاریگەر بگێڕن لە ناساندنی پەیامی میانڕەویی ئیسلام بۆ پاراستنی فكری گەنجان لە مەترسییەكانی لادان بەرەو توندڕەوی لەناو كۆمەڵگەی ئێستای ئێمەدا؟
- ئیسلام ئایینی میانڕەوییە و دوورە لە توندڕەوی، قورئان فێرمان دەكات كە هەمیشە پێویستە بانگەوازمان بە نەرمونیانی بێت. كاتێك زانایەك بە توندی ڕەخنەی لە خەلیفە مەئموون گرت، مەئموون گوتی: خودا مووسا و هاروونی نارد بۆ لای فیرعەون كە لە من خراپتر بوو، بەڵام فەرمانی پێكردن بە نەرمی قسەی لەگەڵ بكەن، ئەمە وانەیەكی گرنگە بۆ زانایانی ئیسلام تا لە ناوەڕاستدا بن، نە بە توندی خەڵك بێ هیوا بكەن، نە بە كەمتەرخەمی ئایینەكە پشتگوێ بخەن. ئیسلام هەرگیز بە هێزی شمشێر بڵاو نەبووەتەوە، چونكە باوەڕی ڕاستەقینە تەنیا لە ناخی دڵەوە سەرچاوە دەگرێت نەك بە زۆرداری. خودا لە قورئاندا دەفەرموێت: «لا إكراه فی الدین». سەپاندنی باوەڕ بە زۆرەملێ، تەنیا ڕووكەش دروست دەكات و ناخی مرۆڤ ناگۆڕێت، كەواتە پێویستە بزانین كە ئیسلام ئایینی میانڕەوی و هاوسەنگییە و دژی هەر جۆرە توندڕەوی و دەمارگیرییەكە، هەمیشە داوای پێكەوەژیان و لێبوردەیی دەكات لە نێوان هەموو خەڵكیدا بەبێ جیاوازی، چونكە بنەمای سەرەكیی ئەم ئایینە پاكە تەنیا ئاشتی و خۆشەویستییە.
* ڕۆڵی مینبەرەكانی مزگەوت تا چەند كاریگەر بووە لە پاراستنی مۆدێلی پێكەوەژیانی ئایینی لە نێوان موسڵمانان و پێكهاتەكانی مەسیحی، ئێزدی، ئەرمەن و كاكەیی لە كوردستاندا؟
- پێكەوەژیانی ئایینی لە كوردستاندا ڕەگێكی مێژوویی هەیە و لە ڕەوشتی پێغەمبەرەوە (د.خ) سەرچاوەی گرتووە، لە مەدینە كاتێك تەرمی جوولەكەیەك بە لایدا تێپەڕی، پێغەمبەر بۆ ڕێزگرتن لە مرۆڤایەتی هەڵستا و فەرمووی: «ئەی ئەویش مرۆڤ نییە؟». هەروەها كاتێك زانایەكی جوولەكە پێش وادەی دیاریكراو بە توندی داوای قەرزەكەی لێ كرد، ئیمامی عومەر ویستی بەتوندی وەڵامی بداتەوە، بەڵام پێغەمبەر بە نەرمی و لێبوردەیی و بە عیلمی خۆی مامەڵەی لەگەڵ كرد، ئەمەش وای كرد زاناكە ددان بە ڕاستگۆیی ئەودا بنێت، باوەڕ بهێنێت و قەرزەكە ببەخشێتە هەژاران.
ئیسلام لە ڕێگەی چەمكی پاراستنی مافی كەمینەكانەوە (ئەهلی زیممە)، هەمیشە جەختی لەسەر پاراستنی مافی سەرجەم مرۆڤەكان كردووەتەوە بەبێ جیاوازی. لەم سەردەمەشدا، ئەم بەها مرۆییانە لە كوردستاندا بە تەواوی ڕەنگیان داوەتەوە، لە كوردستان پێكهاتە جیاوازەكانی وەك موسڵمان، ئێزدی، مەسیحی، ئەرمەن و كاكەیی، لەسەر بنەمای برایەتی و ڕێزگرتنی دوولایەنە لە تەنیشت یەكتردا دەژین و نموونەیەكی جوان پێشكەش دەكەن.
* مامۆستایەكی ئایینی چۆن دەتوانێ گیانی نیشتمانپەروەری لای گەنجان بەرز بكاتەوە، ئەی ئەركی سەرەكیی كێیە ئەم هەستە نوێ بكاتەوە؟
- ئەم ئەركە نیشتمانییە دەكەوێتە سەر شانی دوو چینی گرنگ «زانایانی ئایینی و بەرپرسانی وڵات». ئایینی ئیسلام تەنیا پەرستش نییە، بەڵكو پاراستنی دۆزی نیشتمانی و نەتەوەییش بەشێكە لەو پەیامە، بۆیە پێویستە زانایان لە هۆشیاركردنەوەی خەڵكدا دەورێكی باڵایان هەبێت، بەڵام ئێستا بە هۆی پەرتەوازییەوە كاریگەرییان زۆر كەم بووەتەوە، لە كاتێكدا حەقە یەكگرتوو بن. لە لایەكی دیكەشەوە، دەبێت بەرپرسان واز لە كۆكردنەوەی سەروەت و سامان بهێنن، قوربانی بۆ خاك و گەلەكەیان بدەن تا سەرفراز بن. ئەم دوو چینە بەرپرسیارێتییەكی گەورەیان لەسەرشانە كە هەوڵی جددی بۆ وڵات بدەن، هاوكات بە هیچ شێوازێك دەستبەرداری بنەما بەنرخەكانی ئایینەكەیان نەبن، چونكە ئەمە ئەساسی سەرەكیی سەركەوتنی گەل و نیشتمانی ئێمەیە، هەروەك لە فەرموودەش هاتووە: «عن أنس بن مالك قال جاء رِجل إلی النبي (صلى الله عليه وسلم) فقال يا رِسول الله أمِن العَصبِيةِ أَن يُعينَ الرَّجلُ قَومَه عَلى الحقِّ؟ قال: لا، ولَكِن مِنَ العَصَبيَّةِ أن يُعينَ الرَّجُلُ قَومَه على الظُّلمِ «رواه البيهقي» واتە: ئەنەسی كوڕی مالك بۆمان دەگێڕێتەوە، پیاوێك هاتە لای پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت) و پرسیاری لێ كرد، گوتی: «ئەی پێغەمبەری خوا ئەگەر یەكێك لەسەر هەق هاوكاریی گەل و نەتەوەكەی بكات، دەمارگیرییە؟» ئەویش فەرمووی: «نەخێر، بەڵكو ئەوە دەمارگیرییە كە لەسەر ستەم یارمەتی گەلەكەت بدەیت». واتە هاوكاری كردنی نەتەوەی خۆت لە چوارچێوەی شەرعدا شتێكی ڕەوا و لەجێیە و تاوان نییە، چونكە باشترین كەس كەسێكە پارێزگاری لە نەتەوەی خۆی بكات، بە مەرجێك تاوانباریی تیا نەبێت و لە چوارچێوەی ڕەوایەتیدا بێت.
