ناسیۆنالیزمی گەلانی بێ دەوڵەت، بەتایبەتی لە نموونەی كورددا، یەكێكە لە ئاڵۆزترین و سەرنجڕاكێشترین دیاردە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی سەدەكانی بیستەم و بیست و یەكەم. بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، دەبێت سەرەتا لەو جیاوازییە گەورەیە ورد ببینەوە كە لە نێوان «ناسیۆنالیزمی دەوڵەت-تەوەر» و «ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت»دا هەیە. لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، دەوڵەت وەك ئامرازێكی مۆدێرن پێش نەتەوە كەوتووە، واتە سەرەتا قەوارەیەكی سیاسی دروست بووە، پاشان ئەو قەوارەیە لە ڕێگەی دامەزراوەكانی وەك سوپا، قوتابخانە، میدیای فەرمی و یەكخستنی زمان، نەتەوەیەكی یەكگرتووی بەرهەم هێناوە. بەڵام لە دۆخی كورددا، ئێمە لە بەردەم هاوكێشەیەكی پێچەوانەداین: نەتەوەیەك هەیە كە لە نەبوونی دەوڵەتدا و لەناو جەرگەی ململانێیەكی تونددا، خەریكی داڕشتنەوەی ناسنامەی خۆیەتی.

یەكێك لە ڕەهەندە هەرە گرنگەكانی ئەم تەوەرە، پرسی «دروستبوونی ناسنامە لە ڕێگەی كاردانەوە»یە. لە فەلسەفەی سیاسیدا دەگوترێت كە «خودی سیاسی» تەنیا لە كاتێكدا دروست دەبێت كە ڕووبەڕووی «ئەوی دی» دەبێتەوە. بۆ گەلێكی بێ دەوڵەت، ئەم «ئەوی دیكە»یە، تەنیا جیرانێكی ئاسایی نییە، بەڵكو ئەو دەوڵەتە ناوەندییانەن كە نەك هەر ددان بە مافە سیاسییەكاندا نانێن، بەڵكو بوونی فیزیكی و كولتووری ئەو گەلەیش ڕەت دەكەنەوە. لێرەدا، ناسیۆنالیزم دەبێتە قەڵغانێكی بەرگری. واتە كاتێك دەوڵەتێكی سەردەست دەڵێت: «تۆ بوونت نییە»، یان «تۆ بەشێكی لە من»، ئەو فشارە وای لە تاكی كورد كردووە كە زیاتر پەنا بۆ شوناسە ڕەسەنەكەی خۆی بەرێت. كەواتە، ناسنامەی نەتەوەیی لەم دۆخەدا نەك هەر دیاردەیەكی كولتووری، بەڵكو بەرهەمێكی سیاسییە كە لە ئەنجامی نكۆڵیكردن و پەراوێزخستنەوە گەورە بووە. ئەگەر ئەو فشارە بەردەوامە نەبوایە، ڕەنگە ناسنامە خێڵەكی و ناوچەییەكان هەرگیز نەیانتوانیبایە جێگەی خۆیان بۆ ناسنامەیەكی نەتەوەیی گشتگیر چۆڵ بكەن.

لەلایەكی دیكەشەوە، پرسی مۆدێرنیتە و گواستنەوە لە كۆمەڵگەی نەریتییەوە بۆ كۆمەڵگەی سیاسی، پێگەیەكی گرنگی لەم باسەدا هەیە. ناسیۆنالیزمی گەلانی بێ دەوڵەت زۆر جار لە نێوان دوو جەمسەردا دەجووڵێتەوە: جەمسەری یەكەم «گەڕانەوە بۆ كەلەپوور «، كە هەوڵ دەدات مێژوویەكی زۆر كۆن و ئەفسانەیی بۆ نەتەوەكە دابتاشێت، بۆ ئەوەی ڕەوایی بە داواكارییە سیاسییەكانی بدات. جەمسەری دووەمیش «مۆدێرنیزم»ـە، كە پێیوایە نەتەوە دیاردەیەكی نوێیە و تەنیا لە سەردەمی چاپەمەنی، خوێندەواری و ململانێی سیاسیی مۆدێرندا مانیفێست دەبێت. لە نموونەی كورددا، دەبینین چۆن پێكهاتە كۆنەكانی وەك «خێڵ و تەریقەتە ئاینییەكان» لە سەرەتادا ڕۆڵی پارێزەری ناسنامەیان گێڕاوە، بەڵام هەر ئەوانەش لە قۆناغە درەنگ وەختەكاندا بوونەتە ئاستەنگ لەبەردەم دروستبوونی ناسیۆنالیزمێكی یەكگرتووی دامەزراوەیی.

كێشەی سەرەكی لێرەدا ئەوەیە كە ناسیۆنالیزم لە نەبوونی دەوڵەتدا، هەمیشە لە مەترسیی «پەرتەوازەیی»دایە. چونكە هیچ دەسەڵاتێكی ناوەندی نییە كە زمانێكی ستاندارد، مێژوویەكی فەرمی و گوتارێكی یەكگرتوو بسەپێنێت. هەر بۆیە دەبینین ناسیۆنالیزمی كوردی لە هەر پارچەیەك و لەژێر كاریگەریی هەر ئایدیۆلۆژیایەكدا، ڕەنگ و شێوازێكی جیاوازی وەرگرتووە. ئەمە وادەكات كە پرسیارێكی جەوهەری بێتە پێشێ: ئایا دەكرێت باس لە ناسیۆنالیزمێكی «یەكگرتوو» بكەین بۆ گەلێكی بێ دەوڵەت، یان ئێمە لەبەردەم چەندین «ناسیۆنالیزمی ناوچەیی»داین كە تەنیا لەژێر چەتری ناوێكی هاوبەشدا كۆبوونەتەوە؟

لێرەدا دەتوانین بڵێین: ناسیۆنالیزمی كوردی نموونەیەكی باڵایە بۆ تێگەیشتن لەوەی كە چۆن «ئیرادەی سیاسی» دەتوانێت لە نەبوونی «دامەزراوەی دەوڵەتیدا» نەتەوەیەكی زیندوو ڕابگرێت. ئەم ناسیۆنالیزمە بەرهەمی ململانێیەكی بەردەوامە لە نێوان «سڕینەوە» لەلایەن دەوڵەتەوە و «مانەوە» لەلایەن گەلەوە. تێگەیشتن لەم دیالەكتیكە، كلیلی تێگەیشتنە لە هەموو ئەو ڕووداوە سیاسییانەی كە لە سەدەی ڕابردوودا بەسەر ناوچەكەدا هاتوون.

• شوناسی پارچە پارچەكراو و

ململانێی ناوخۆیی لە نەبوونی سەروەریدا

كاتێك نەتەوەیەك دەوڵەتی نییە، واتە «ناوەندێكی سیاسیی یەكگرتوو»ی نییە كە بڕیارەكان و گوتارەكان یەك بخات. ئەم نەبوونی دەوڵەتە دەبێتە هۆی ئەوەی كە ناسیۆنالیزم لە جیاتی ئەوەی لەسەر بنەمای «دامەزراوە» بونیاد بنرێت، لەسەر بنەمای «حزب» و «ئایدیۆلۆژیا» و «سەركردەی حزب» بونیاد بنرێت. لێرەوە دەتوانین ئەم چەند خاڵە بخەینە ڕوو:

• گۆڕانی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی

لە قۆناغە سەرەتاییەكاندا، ناسنامەكان زیاتر لۆكاڵی و ناوچەیی بوون. خێڵ وەك یەكەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی مامەڵەی دەكرد، بەڵام ناسیۆنالیزمی مۆدێرن پێویستی بەوە بوو كە مرۆڤەكان لەو چوارچێوە تەسكە دەربهێنێت و بیانكاتە «هاووڵاتی نەتەوە». لە نموونەی كورددا، ئەم گواستنەوەیە زۆر بە قورسی و بە سستی ڕووی دا، هۆكارەكەشی ئەوە بوو كە دەوڵەتە داگیركەرەكان زۆر جار سوودیان لە پێكهاتە كۆنەكان (خێڵ) دەبینی بۆ ئەوەی ڕێگری لە دروستبوونی شوناسێكی نەتەوەیی یەكگرتوو بكەن. لێرەدا دەبینین كە ناسیۆنالیزمی كوردی ناچار بووە لە دوو بەرەوە بجەنگێت: بەرەیەك دژی دەوڵەتی ناوەندی بۆ بەدەستهێنانی مافەكان، بەرەیەكی دیكەش لە ناوخۆدا بۆ تێپەڕاندنی عەقڵییەتی خێڵایەتی و لۆكاڵیزم.

• حزب وەك «جێگرەوەی دەوڵەت»

لە نەبوونی قوتابخانەی نیشتمانی بۆ داڕشتنی سیستمێكی پەروەردەیی پتەو و سوپای نەتەوەییدا، «حزبە سیاسییەكان» ڕۆڵی دەوڵەتیان گێڕا لە پەروەردەكردنی نەتەوەییدا. حزب بوو بەو شوێنەی كە تاكی كورد تێیدا فێری «سروودی نەتەوەیی»، «ئاڵا» و «مێژووی هاوبەش» دەبوو. بەڵام ئەمە كێشەیەكی گەورەی دروست كرد: ناسیۆنالیزم لە جیاتی ئەوەی ببێتە چەترێكی گشتگیر بۆ هەمووان، بوو بە «ناسیۆنالیزمێكی حزبی». واتە هەر حزبە و پێناسەیەكی تایبەتی بۆ كوردایەتی و نەتەوە هەبوو، ئەمەش وای كرد كە ناسیۆنالیزمی گەلانی بێ دەوڵەت، لە جیاتی ئەوەی بەرەو یەكگرتن بڕوات، زۆرجار تووشی شەڕی ناوخۆیی و دابەشبوونی ئایدیۆلۆژی ببێت. لێرەدا «ئەوی دی» تەنیا دەوڵەتی داگیركەر نییە، بەڵكو دەكرێت «نەیارە سیاسییەكەی ناوخۆش» بێت.

• زمانی ستاندارد و قەیرانی یەكگرتن

یەكێك لە كۆڵەكەكانی ناسیۆنالیزمی مۆدێرن زمانە. دەوڵەتە نەتەوەكان یەك زمان دەسەپێنن و دەیكەنە زمانی خوێندن و فەرمی، بەڵام بۆ نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت كە بەسەر چەند وڵات و چەندین دیالێكتیكدا دابەش بووە، دروستكردنی «زمانی ستاندارد» دەبێتە پڕۆژەیەكی سیاسیی پڕ لە ئاستەنگ. ناسیۆنالیزمی كوردی توانیویەتی شوناسێكی كولتووریی هاوبەش دروست بكات، بەڵام نەبوونی دەسەڵاتێكی سیاسیی ناوەندی وای كردووە، كە زمان وەك ئامرازێكی یەكخەر، نەتوانێت هەموو پارچەكان لەژێر یەك گوتاری ئەدەبی و سیاسیی یەكگرتوودا كۆبكاتەوە.

• ناسنامە وەك «ململانێیەكی بەردەوام»

لێرەدا دەگەینە ئەو بڕوایەی كە ناسیۆنالیزمی كوردی شوناسێكی جێگیر نییە، بەڵكو پڕۆسەیەكی بەردەوامە. ئەم ناسیۆنالیزمە لە ناو ئازار، توندوتیژی و دەربەدەریدا خۆی پێناسە دەكاتەوە. تاكی كورد كاتێك دەچێتە ئەوروپا، یان وڵاتانی دیكە، زیاتر هەست بە ناسیۆنالیستبوونی خۆی دەكات، چونكە لەوێ «شوناس» دەبێتە تاقە ئامرازی ناساندنی. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت، ناسیۆنالیزمێكی «جووڵاو و گواستراوە»یە؛ و بەند نییە بە جوگرافیایەكی دیاریكراوەوە، بەڵكو لە ناو زیهن و ئیرادەی تاكەكاندایە.

• فرەحزبی لەناو نەتەوەیەكی بێ دەوڵەتدا

ناسیۆنالیزم لاواز دەكات

یەكێك لە قووڵترین برینەكانی ناسیۆنالیزمی گەلانی بێ دەوڵەت، بەتایبەتی لە ئەزموونی كورددا فرەحزبییە، كە لە زانستی سیاسیدا، فرەحزبی نیشانەی دیموكراسییە، بەڵام بۆ نەتەوەیەك كە هێشتا خاوەنی «سەروەریی نەتەوەیی» و «قەوارەیەكی یەكگرتوو» نییە، فرەحزبی زۆرجار وەك تیغێكی دووسەر كار دەكات.

هەر بۆیە چونكە كورد دەوڵەتی نییە، حزبەكان لە جیاتی ئەوەی تەنیا ڕێكخراوێكی سیاسی بن بۆ كێبڕكێی دەسەڵات، ڕۆڵی «دەوڵەت»یان گێڕاوە. هەر حزبێك خاوەنی هێزی چەكدار (پێشمەرگە)، دەزگای هەواڵگری، دارایی سەربەخۆ و پەیوەندی دیپلۆماسی تایبەت بە خۆیەتی، ئەمەش وای كردووە «وەلائی حزبی» لە زۆر شوێندا پێش «وەلائی نەتەوەیی» بكەوێت. لێرەدا ناسیۆنالیزم لە جیاتی ئەوەی ببێتە وزەیەك بۆ یەكگرتن، دەبێتە ئامرازێك بۆ شەرعییەتدان بە باڵادەستیی حزبێك بەسەر حزبێكی دیكەدا.

لە ناسیۆنالیزمی مۆدێرندا، «دوژمن» یان «ئەوی دی» دەوڵەتی داگیركەرە، بەڵام فرەحزبیی توندڕەو لەناو كورددا، وای كردووە كە زۆرجار حزبی نەیار وەك «دوژمنی سەرەكی» ببینرێت. كاتێك ئایدیۆلۆژیاكان (بۆ نموونە: ماركسیزم، ئیسلامیزم، یان لیبڕالیزمی خێڵەكی) دەبنە پێوەری سەرەكی بۆ كوردایەتی، ئەوا هەر لایەنێك لایەنەكەی دیكە بە «نانیشتمانی» تۆمەتبار دەكات. ئەمە وای كردووە، گوتاری نەتەوەیی لەت ببێت و وزەی نەتەوە لە ململانێی ناوخۆییدا بەفیڕۆ بچێت.

دەوڵەتە سەردەستەكان كە كورد وەك هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان دەبینن، بە باشی سوودیان لەم فرەحزبییە وەرگرتووە. لە نەبوونی ستراتیژییەكی نەتەوەیی یەكگرتوودا، حزبەكان بۆ مانەوەی خۆیان، یان بۆ لێدانی نەیارە ناوخۆییەكانیان، پەنایان بۆ دەوڵەتانی ناوچەكە بردووە. ئەمە ناسیۆنالیزمی كوردیی لە «بزووتنەوەیەكی ڕزگاریخوازی سەربەخۆ»وە گۆڕیوە بۆ «كارتی فشار» لە دەستی هێزە ئیقلیمییەكاندا. لێرەدا ناسیۆنالیزم نەك لاواز بووە، بەڵكو لە زۆر وێستگەدا بۆ بەرژەوەندیی بێگانە بەكارهێنراوە.

بۆ تاكی كورد، پرسیارەكە لەوە گۆڕاوە كە «من كوردم؟» بۆ ئەوەی كە «من سەر بە چ ئاراستەیەكی سیاسیی حزبیم؟». ئەمە وای كردووە كە خەڵك لە دەوری «ئاڵایەكی هاوبەش» یان «ئامانجێكی نەتەوەیی گەورە» كۆ نەبنەوە، بەڵكو لە دەوری «سەركردەی حزبێك» كۆ ببنەوە. كاتێك سەركردە نامێنێت، یان حزب شكست دەهێنێت، ناسیۆنالیزمەكەش لای تاك تووشی پاشەكشە و بێ ئومێدی دەبێت.

كەواتە فرەحزبی لە كاتێكدا دەتوانێت ناسیۆنالیزم بەهێز بكات كە چوارچێوەیەكی گشتیی نەتەوەیی (كۆدەنگی نەتەوەیی) هەبێت كە هیچ حزبێك بۆی نەبێت لێی لابدات. بەڵام لە نەبوونی دەوڵەتدا، حزبەكان خۆیان بوونەتە «شوێنگرەوەی نەتەوە» و ئەمەش ناسیۆنالیزمی لە پڕۆژەیەكی گشتگیرەوە كردووە بە پڕۆژەیەكی شكستخواردووی لەبەریەكهەڵوەشاو.