ناسیۆنالیزمی كوردی یەكێكە لە نموونە هەرە دیار و سەرنجڕاكێشەكانی «ناسیۆنالیزمی بێدەوڵەت» لە جیهانی هاوچەرخدا. لە كاتێكدا زۆرینەی بیرمەند و لێكۆڵەرانی كلاسیكیی ئەم بوارە، وەك بێندیكت ئەندرسۆن، ئێریك هۆبسبام و ئێرنست گێڵنەر، لەو بڕوایەدا بوون كە دەوڵەت ئامرازێكی زەروور و مەرجێكی بنەڕەتییە بۆ پەرەپێدان، پاراستن و بەرهەمهێنانەوەی ناسنامەی نەتەوەیی، دۆخی كورد ئەم گریمانە تیۆرییانە دەخاتە ژێر پرسیارەوە. لە غیابی قەوارەیەكی سیاسیی سەربەخۆدا، ناسیۆنالیزمی كوردی توانیویەتی وەك مەكۆیەكی بەهێز بۆ پاراستنی شوناسی نەتەوەیی بمێنێتەوە و گەشە بكات.

یەكێك لە كۆڵەكە هەرە بنەڕەتییەكانی ئەم خۆڕاگرییە، زمانی كوردییە. لە دۆخێكدا كە جوگرافیای سیاسیی كوردستان لە نێوان دەوڵەتانی ناوچەكەدا دابەش و داگیر كراوە، زمان بووەتە نیشتمانی ڕاستەقینەی كورد، ئەو هێڵە پارێزەرەی كە تاكەكانی ئەم نەتەوەیەی لە دەوری یەكتر كۆكردووەتەوە. هاوتەریب لەگەڵ زماندا، ئەدەب و هونەری كوردی ڕۆڵێكی بێوێنەیان لەم پڕۆسەیەدا بینیوە. لە ڕچەشكێنییەكانی «ئەحمەدی خانی»یەوە بگرە تا داهێنانەكانی شاعیران و نووسەرانی سەردەمی نوێ وەك «فایەق بێكەس، قەدری جان، جگەرخوێن، گۆران و دەیانی دیكە»، هەموویان لە ڕێگەی دەقە ئەدەبییەكانیانەوە گیانی نەتەوەخوازییان لە ناخی تاكەكاندا چاندووە و بەرزیان ڕاگرتووە. لایەنێكی دیكەی ئەم دەوڵەمەندییە فۆلكلۆر و كولتووری ڕەسەنی كوردییە، حەیران، لاوژە، پایزۆك، بەیت و قەولە مێژووییەكان تەنیا كەرەستەی هونەری نەبوون، بەڵكو میكانیزمێكی زیندوو بوون بۆ نوێكردنەوەی بەردەوامیی یادەوەریی نەتەوەیی.

مەسەلەیەكی دیكەی گرنگ كە كاریگەریی قووڵی لەسەر داڕشتنی ئەم ناسیۆنالیزمە هەبووە، مێژووی چەوسانەوە و مەزڵوومییەتی كوردە. لە زانستی سیاسەتدا چەمكێك هەیە بە ناوی «كۆ-یادەوەریی نەتەوەی بریندار»، كە تێیدا هەستكردنی بەردەوام بە زوڵم و ستەمی داگیركەران دەبێتە هۆی دروستبوونی یەكگرتووییەكی دەروونی و كۆمەڵایەتی لە نێوان پارچە جیاوازەكاندا. بەڵام مەترسیی گەورە لەوەدایە كە ئەم هەستی قوربانیبوون و مەزڵوومیەتە ببێتە ڕێگر لەبەردەم ڕەخنەگرتن لە خۆ و چاكسازیی ناوخۆیی. نابێت پاساوی ئەنفال، كیمیاباران و ستەمی مێژوویی بەكاربهێنرێت بۆ چاوپۆشیكردن لە كەمكوڕییەكانی حوكمڕانیی خۆماڵی، چونكە مانەوە لە قۆناغی تەنیا نواندنی ڕۆڵی قوربانی، كۆمەڵگە لە گەشەكردنی مێژوویی پەك دەخات.

لێرەوە تێبینی دەكەین كە هەرچەندە كورد لە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی خۆیدا سەركەوتوو بووە و نەبووەتە «ئاردی ناو دڕك»، بەڵام لە قۆناغی دەوڵەتسازی و خۆبەڕێوەبردندا (بەتایبەت لە باشووری كوردستان) ڕووبەڕووی گرفت و كێشەی جددی بووەتەوە. لە زانستی سیاسەتی هاوچەرخدا تیشك دەخرێتە سەر چەمكی «سەروەریی ناوخۆیی»، ئەم چەمكە پێمان دەڵێت كە تەنانەت ئەگەر دەوڵەتێكی فەرمیش بیت و لە لایەن نەتەوە یەكگرتووەكانیشەوە ددانت پێدا نرابێت، ئەگەر خاوەنی سوپایەكی نیشتمانیی یەكگرتوو، دیسپلینی كارگێڕی، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، سەروەریی یاسا و ئابوورییەكی بونیادی نەبیت، لە كاتی بەرەوڕووبوونەوەی یەكەمین تەحەددای جیۆپۆلەتیكیدا هەرەس دەهێنیت. بۆیە دەبێت شێوازی بەڕێوەبردن لە «یاسای هێز»ەوە بگۆڕدرێت بۆ «هێزی یاسا».

دابەشبوونی جوگرافیی كوردستان و بەستنەوەی بەرژەوەندیی نێوان پارچەكان بە پایتەختی دەوڵەتانی داگیركەرەوە، ئاستەنگی گەورەی لەبەردەم پڕۆژە نەتەوەییە گشتییەكاندا دروست كردووە، كە نموونەی هەرە دیاریان پەككەوتنی كۆنگرەی نەتەوەییە. ئەگەر پڕۆژەی گەورەی نەتەوەیی نەتوانێت دادپەروەری، دڵنیایی و كەرامەتی مرۆڤەكان بپارێزێت، ناسیۆنالیزم تووشی پەرتبوون دەبێت و بەرەو «ناسیۆنالیزمی لۆكاڵی» یان ناوچەگەری و هۆزگەرایی دەچێت. لەم دۆخەدا، تاكەكان كاتێك لە چوارچێوەی دەسەڵاتی گشتیدا هەست بە دڵنیایی ناكەن، دەگەڕێنەوە بۆ سەر ناسنامە بچووك و سەرەتاییەكانی پێش ناسیۆنالیزم، وەك خێڵ و ناوچە، ئەمەش یەكپارچەیی كۆمەڵایەتی هەڵدەوەشێنێتەوە.

ئەمڕۆ نەوەكانی ئەم سەردەمە لە كوردستاندا دیدگایەكی جیاوازیان بۆ چەمكی «نەیار، یان دوژمن» هەیە. ئەگەر لە ڕابردوودا تەنیا داگیركەری دەرەكی وەك نەیار تەماشا كرابێت و شەرعیەتی شۆڕشگێڕی بەسەر هەموو كەموكووڕییەكاندا زاڵ بووبێت، ئێستا بۆ نەوەی نوێ، دەسەڵاتێكی خۆماڵی كە نەتوانێت دادپەروەری، ئازادی، بژێوی و كەرامەتی مرۆڤ دابین بكات، دەبێتە جێگەی ڕەخنە و وەك نەیارێكی ناوخۆیی لێی دەڕوانرێت. سەرەڕای هەموو ئەمانەش، ناسیۆنالیزمی كوردی بەهۆی قووڵیی مێژوویی، زمانی و كولتوورییەوە توانیویەتی شوناسی خۆی تەنانەت لە تاراوگە و كۆچبەریشدا بپارێزێت، بەڵام بۆ دەربازبوون لە كێشەكانی ئێستا، پێویستی بە گوتارێكی عەقڵانی، بوێریی ڕەخنەگرتن لە خۆ و بونیادنانی دامەزراوەی نیشتمانیی ڕاستەقینە هەیە.