گەلی كورد توانیویەتی لە ڕێگەی زمان و فەرهەنگەكەیەوە ناسنامەی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت. مرۆڤ دەتوانێت لە دوو ڕوانگەی جیاوازەوە سەیری ئەم بابەتە بكات: یەكەم، ڕادەی گرنگیدان بە زمان و كولتوور لەسەر ئاستی گشتیی پارچەكانی كوردستان، و دووەم، بە تایبەتی لە هەرێمی كوردستاندا. پێش ڕاپەڕین كە من لە ساڵی ١٩٨٧ـەوە دەستم بە چالاكی كردووە ــ هەر بابەتێكی پەیوەندیدار بە زمان و فەرهەنگمان هەبووبێت، تێكۆشاوین بیهێنینە نێو لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان و بڵاوی بكەینەوە. ئەمە كارێكی ئێجگار گرنگ بوو، كە هەرچەندە سنووردار بوو، بەڵام بایەخی تایبەتیی خۆی هەبوو. دوای ڕاپەڕین، ئەم پرۆسەیە گەشەسەندنی زیاتری بەخۆیەوە بینی. ئەگەر تەماشای پارچەكانی دیكەی كوردستان بكەین، ئەو لێكتێگەیشتنەی لە باكووری كوردستان بەهۆی پرۆسەی ئاشتییەوە هاتە كایەوە، بووە هۆی دەركەوتنی چەندین گۆڤار و چالاكیی ئەدەبی و هونەری، كە دەرفەتێكی باش بوون بۆ دەرخستنی ناسنامەكەمان. ئێمە وەك نەتەوەی كورد هەمیشە پێویستمان بە كاركردنی بەردەوامە لەسەر زمان، فەرهەنگ و هونەرەكەمان؛ چونكە ئەمانە كۆڵەكەی پێشكەوتن و چەسپاندنی شوناسمانن لە داهاتوودا. نەبوونی سیستمێكی پەروەردەی نیشتمانی و سوپایەكی یەكگرتوو، مەترسییەكی قووڵ بۆ سەر هەرێمی كوردستان دروست دەكات، كە بێگومان مەترسییەكی ستراتیژی و گەورەیە. ئێمە پێویستمان بە سوپایەكی نیشتمانیی یەكگرتووە لەژێر ناونیشانی پێشمەرگەدا. پێش ڕاپەڕین، پارت و هێزی چەكداری جیاواز لە گۆڕەپانەكەدا هەبوون، كە هەر لایەنە و بەپێی توانا و بارودۆخی خۆی هێزی ڕێكخستبوو. بەڵام دوای ڕاپەڕین، لەبری ئەوەی ئەم هێزانە لەژێر چەتری پەرلەمان و حكومەتی هەرێمدا یەك بخرێن، وەك هێزی چەكداریی حزبی مانەوە؛ ئەمەش بووە ڕێگرێكی سەرەكی لەبەردەم بنیادنانی سوپایەكی نیشتمانیدا. نەبوونی ئەم هێزە نیشتمانییە زیانی گەورەی لێداوین، چونكە سوپای نیشتمانی پایەكانی قەوارەی سیاسی بەهێز دەكات، لە كاتێكدا هێزی حزبی تەنیا دەبێتە هۆی ململانێ و لێكترازانی نێوخۆیی. ئەگەر بمانەوێت بەرەو دیموكراسی و یەكڕیزیی نێو ماڵی كورد هەنگاو بنێین، پێویستە ئەم هێزانە یەك بخرێن، تا شەرعییەتی ڕاستەقینە بە پەرلەمان، حكومەت و پرۆسەی هەڵبژاردن ببەخشن. هەتا ئەم یەكگرتنەش بەدی نەیەت، مەترسیی دووبەرەكی هەمیشە بەردەوام دەبێت.

لێرەدا سەرجەم بابەتەكان بەستراونەتەوە بە یەكەوە. هێشتا بە لۆژیك و عەقڵییەتی پێش ڕاپەڕین مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەكاندا دەكرێت و هەنگاوی كردەیی بۆ دەستەبەركردنی یەكگرتوویی نەنراوە. كاتێكیش هیچ هەوڵێكی ڕاستەقینە بۆ یەكبوون نەبێت، لایەنەكان زیاتر لە یەكتر دوور دەكەونەوە. مەبەستم لە لایەنە جیاوازەكان تەنیا پارتە سیاسییەكان نییە، بەڵكو دابەشبوونی هەرێمەكەمانە بۆ دوو زۆنی جیاواز. لە بارودۆخێكی ئاوادا، هەر لایەنێك هەوڵ دەدات چوارچێوە و دروشمی تایبەت بە خۆی دیاری بكات. تەنانەت ئەگەر دروشمێكی گشتیش بۆ تەواوی هەرێمی كوردستان هەبێت، بەهۆی دابەشبوونی هێزەكانەوە كاریگەریی نامێنێت و ناتوانێت لایەنەكان لە دەوری یەك بنەمای هاوبەش كۆبكاتەوە.

ئایا پارتە سیاسییەكان توانیویانە هاوسەنگی لەنێوان بەرژەوەندییە حزبییەكانی خۆیان و دۆزی نیشتمانیدا بپارێزن؟ ئەگەر ئەم پرسیارە ئاراستەی هەر هاووڵاتییەكی ئاسایی، یان كەسایەتییەكی دیار بكەیت، بێگومان وەڵامەكەی «نەخێر» دەبێت؛ چونكە پارتەكانمان هەمیشە بەرژەوەندییە حزبییەكانی خۆیان پێش بەرژەوەندییە باڵاكانی نەتەوە خستووە.سەبارەت بەو مۆدێلە سیاسییەی ئێستا كوردستان بەڕێوە دەبات، دەتوانین بڵێین لە دامەزراندنی دامەزراوە نیشتمانییەكاندا سەركەوتوو نەبووین، هەروەها پەككەوتنی پەرلەمان بێگومان كاریگەریی زۆر نەرێنی هەبووە. پارتە سیاسییەكانمان هەنگاوی پێویستیان نەناوە و دیدگایەكی دووربینانەیان بۆ كاراكردنی پەرلەمان نەبووە. پانتایی دیموكراسی لای ئێمە تەسكە، نەك تەنیا لە هەرێمی كوردستان، بەڵكو لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا.

پێش ڕاپەڕین دوو ئامانجی سەرەكیمان هەبوو: یەكەم، تێپەڕاندنی سیستمی عەشایەری، دووەم، بەشداریپێكردنی ڕاستەقینەی خەڵك لە بڕیارداندا. بەڵام دوای ڕاپەڕین، كاتێك حزبەكان دەركیان بەوە كرد كە عەشیرەت دەتوانێت پێگەیان بەهێز بكات، كەوتنە زیندووكردنەوەی پێگەی خێڵەكی. ئەم ڕۆڵ پێدانەوەیە بە عەشیرەت و كاڵبوونەوەی چەمكی هاووڵاتیبوون، وای كردووە پارتەكانمان نەتوانن هەنگاو بەرەو پێش بنێن، چ بۆ بەدیهێنانی یەكگرتوویی و چ بۆ دروستكردنی ئومێد لە نێو جەماوەردا بە گشتی.