فەرید میرباقری پڕۆفیسۆری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی نیقۆسیا بۆ گوڵان: هەڵكشانی ناسیۆنالیزم شكستی پڕۆژەی جیهانگەرایی خستەڕوو
لە كاتێكدا كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەكێك لە هەستیارترین قۆناغەكانی مێژووی هاوچەرخدا تێدەپەڕێت، پرسی شەڕ، هاوسەنگیی هێز، سیستمە ئەمنییەكان و داهاتوی ڕێكخستنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، زیاتر لە هەر كاتێكی دیكە گرنگی و بایەخیان بەدەست هێناوە. لەم چاوپێكەوتنەیدا لەگەڵ گوڵان، پڕۆفیسۆر فەرید میرباقری، شارەزای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، بە تێڕوانینێكی ڕەخنەگرانە بارودۆخی ناوچەكە، ململانێی ئەمریكا و ئێران، هەڵكشانی ناسیۆنالیزم، شكستی جیهانگەرایی، گۆڕانی سیستمە ئەمنییەكان و سنووری مۆدێلی دەوڵەتی سەروەری شی دەكاتەوە و بانگەشەی پێویستیی بیركردنەوەیەكی نوێ بۆ داهاتوی ڕێكخستنی جیهانی دەكات.
* چۆن وێنای بارودۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە شەڕ و ناكۆكیی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێرانەوە؟
- من دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە تێڕوانینێكی تایبەت هەیە لە هەندێ بەشی ڕۆژهەڵاتەوە لە بارەی ڕۆژئاوا، كە پێیوایە ڕۆژئاوا شارستانیەتێكی خراپەكارە، ئەم تێڕوانینەش دەكرێت لەو چوارچێوەیەدا لێی بڕوانین كە «سامۆێل هەنتنگتۆن» ئاماژەی پێدەكات كە بریتییە لە پێكدادانی شارستانیەتییەكان. ئەمەش پەیوەندیی بە پرسی شوناسەوە هەیە. ئەوەتا لە ڕۆژئاواش هەڵكشانی ناسیۆنالیزم و سیاسەتی شوناس و پۆپۆلیزم بەدی دەكەین. جیهانگەرایی كە یەكێكە لە قۆناغە پێشكەوتووەكانی سەرمایەداری، بەم دواییە و لەسەر دەستی ناسیۆنالیزم تووشی شكست بووەتەوە، بۆ نموونە دوایین هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ئەمریكا، مەبەستم ئەوەیە ئەمریكا سەرۆكێكی ناسیۆنالیستیی هەڵبژارد بە سەر كاندیدەكانی دیكەوە كە ناسیۆنالیستی نەبوون، بەڵكو پتر كەسانی لیبڕاڵی و جیهانگەرا بوون. كەواتە ئێمە ئەم هەڵكشانە لە ڕۆژئاوا، لە بەریتانیا و لە فەڕەنسا و لە شوێنەكانی دیكە بەدی دەكەین. من خۆم لە قوبرس نیشتەجێم، پارتە ناسیۆنالیستییەكە كە پارتێكی بچووك بوو، ڕێژەی دەنگەگانی لە سەتا سەت بەرز كردەوە، واتە ژمارەی كورسییەكانی بۆ هەشت كورسی بەرز كردەوە، كە پێشتر تەنیا چوار كورسی هەبوو. كەواتە دەكرێت ئەم پرسە لە چوارچێوەی پێكدادانی شارستانییەتدا لێك بدرێتەوە. دواتر ئەگەر ئێمە لە ڕوانگەی ئەوەی پێی دەگوترێت «سیاسەتی واقیعبینی» لەم پرسە بڕوانین، ئەوا ئێران خاوەن 90 ملیۆن كەسە و هەندێ لە هەرە دەوڵەمەندترین سەرچاوە سرووشتییەكان لەو وڵاتەدان و شارستانیەتێكی زۆر دێرینی هەیە. زۆر باس لەوە دەكرێت كە كێشەی سەرەكی بریتییە لە چەكی ناوكی، كە من خۆم پێموایە بوونی چەكی ناوكی لە بەرژەوەندیی ئێراندا نییە، چونكە ئێران پێگەیەكی جیۆپۆلەتیكی و جوگرافی هەیە و سەرچاوەی سرووشتیی هەیە و وڵاتێكی گەورەیە و بگرە خاوەن سەرچاوەی مرۆییشە، ئەگەر ئێران ببێتە خاوەنی چەكی ناوكی، ئەوا توركیا و عەرەبستانی سعودیەش هەمان هەنگاو هەڵدەگرن، ئەو كاتە ئەم وڵاتانە ئاستێكی لێكنزیكی هێزییان دەبێت، واتە هاوسەنگییەك دروست دەبێت كە هەر وڵاتێكی خاوەن چەكی ناوكی سڵ لەوە دەكات كە هێرش بكاتە سەر وڵاتێكی دیكەی خاوەنی ئەم چەكە، لەبەر ئەوە زۆر بە ئاسانی و بگرە ئەستەمە پەنا بباتەبەر بەكارهێنانی لە بەرانبەریدا.
* ئایا پێتانوایە ئەم قەیرانەی ئێستا دۆخێكی كاتیی هەڵكشانی بارگرژییەكانە، یان ئەوەتا سیستمێكی نوێی ئەمنیی تەواو جیاواز هاتووەتە ئاراوە؟
- بە باوەڕی من هاتنەئارای سیستمێكی نوێی ئەمنی شتێكی حەتمییە و یەكەم هەنگاو لەم ڕووەوە بریتی بوو لە ڕێككەوتنە ئیبراهیمییەكان، دواتر دەبێت ئەوە بڵێین كە هەمیشە هەموو لایەك لە هەوڵی بەدیهێنانی ئاسایشدان، چونكە پێیانوایە دوژمنیان هەیە و دەبێت خۆیانی لێ بپارێزن، دواتر گۆڕانی تێڕوانینەكانیش كاریگەریی هەیە لەسەر ڕێكارەكانی پەیوەست بە ئاسایشەوە. بۆ نموونە ئەگەر ئیمارات و بەحرەین و دواتر سعودیە ڕایبگەیەنن كە چیتر ئێمە ئیسرائیل بە دوژمن نازانین و پەیوەندیی دیپلۆماتیی فەرمیی لەگەڵدا گرێ دەدەین، ئەوا ئەمە دەبێتە هۆی گۆڕینی ڕێكارە ئەمنییەكان. گۆڕانكارییەكەش ئەوە دەبێت كە چیتر هاوپەیمانێتی و شەراكەت و دیپلۆماسییەتی ئەم وڵاتانە بە ئاراستەی ئەو ترسە نابێت كە ئیسرائیل هێرش بكاتە سەریان. لەلایەكی دیكەوە پێموایە ئەمریكا خوازیاری ئەوەیە ڕۆڵی زیاتری هەبێت لە داڕشتنی ڕێكارە ئەمنییەكان و ئەو سیستمە ئەمنییەی كە پێشبینی دەكرێت بێتە ئاراوە. وڵاتە عەرەبییەكان توانایەكی تەكنەلۆژیی ئەوتۆیان نییە بۆ ئەنجامدانی ئەم كارە، بەڵكو خاوەنی توانایەكی بەرزی دارایین، لەم ڕووەوە پێویستییان بە لایەنێكی بەهێز دەبێت، بەلای كەمەوە ئیسرائیل، ئەگەر نەڵێین هێزە دەرەكییەكانی وەك ئەمریكا و وڵاتانی ئەوروپا. مەبەستم ئەوەیە دەوڵەتە عەرەبییەكان ناتوانن بە تەنیا ئەم كارە بكەن، بەڵام سەرچاوەی داراییان هەیە و من پێموایە ئەوان وەبەرهێنان لەم سیستمەدا دەكەن. ئەوەی پەیوەست بێت بە بەدەستهێنانی چەكی ناوكییەوە، ئەوا ئیسرائیل نایەوێت هیچ وڵاتێكی دیكەی ناوچەكە ئەم چەكە بەدەست بهێنێت، بەڵام هیچ زەمانەتێك نییە كە بتوانرێت لە ماوەی 20 بۆ 30 ساڵی داهاتوودا بەم شێوەیەی ئێستا بمێنێتەوە، چونكە ئەوەتا ئێستا پاكستان ئەم چەكەی هەیە و ئێرانیش توانای هەیە و لە داهاتوودا بۆی هەیە ئەم مۆنۆپۆڵكردنی چەكی ئەتۆمییە بشكێنرێت و هاوسەنگیی ئێستای پەیوەست بە توانای ناوكییەوە وەك خۆی نەمێنێتەوە.
* ئێوە جەخت دەكەنەوە لەسەر ئەوەی كە پێویستە تێڕوانینێكی غەیرە ڕۆژئاوایی لە ئاست پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بگرینەبەر. ئایا ئەم قەیرانەی ئێستا كەموكووڕی و كێشەكانی سیستمە ئەمنییەكەی ڕۆژئاوای خستەڕوو؟ ئایا پێویستە هێزە هەرێمایەتییەكان هەوڵی داڕشتن و گرتنەبەری میكانیزمی جیاوازی ئیدارەدانی ئاسایش بدەن؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین كە ئەو سیستمەی لە جیهاندا باڵادەستە بەرهەم و زادەی ئەوروپایە و بەرهەمی سیستمی ویستفالیای سەدەی حەڤدەیە، لەو كاتەدا دەوڵەتەكان دروست كران، بەو چەشنەی ئێستا لە ئارادان، كە ئاشكرایە هەموو كۆمەڵگەیەك خوازیاری ئەوەیە دەوڵەتی تایبەت بەخۆی هەبێت، كە لە ڕێیەوە گوزارشت لە خۆی بكات وەك گەلێكی سەربەخۆ، كەواتە لە بنەڕەتدا دەوڵەتی خاوەن سەروەری چەمكێكی ڕۆژئاواییە و گەمەیەكی ئەورووپییە. لێرەدا كێشەكە ئەوەیە كە ئەگەر ئێمە برەو بە بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆمان بدەین و لەم ڕووەوە مافی وڵاتانی دیكەش پێشێل بكەین، ئەوا ئەمە بە مومارەسەیەكی ڕەوا دادەنرێت، بۆ ئەوەی ئەم دۆخە بگۆڕین، بۆیە پێویست بیر لەوە بكەینەوە كە بە شێوەیەكی جیاوازی كۆمەڵگەكانمان لە ڕووی سیاسییەوە ڕێك بخەینەوە. ئەوەتا ئەوروپا ویستی لە ڕێی یەكێتیی ئەوروپاوە ئەم كارە بكات، بەڵام ئامانجەكەی بەدی نەهێنا- من ناڵێم شكستی هێنا-، چونكە نە سوپایەكی یەكگرتوو و نە سیاسەتی دەرەكیی هاوبەشی هەیە، پێموا نییە بتوانن ئەم ئامانجانە بەدی بهێنن. هەروەك دەوڵەتی سەربەخۆی خاوەن سەروەری بووەتە بەردی بناغەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و هەر دەوڵەتێكیش دەیەوێت برەو بە بەرژەوەندییەكانی خۆی بدات، ئەمەش بە ئامانجێكی ڕەوا دەزانن. هەر چۆنێك بێت، لە ئێستادا ئەو بۆچوونەش دروست بووە كە چیتر دەوڵەتی سەربەخۆی خاوەن سەروەری باشترین ڕێگەچارە نییە بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگەكان لە ڕووی سیاسییەوە، ئەم بۆچوونە جەخت لەوە دەكاتەوە كە ئەمە مۆدێلێكە و چەند سەدەیەكی بەسەردا تێپەڕیوە و چیتر خزمەت بە ئامانجەكانی ناكات. واتە دەبێت ئێمە بیر لە ڕێكار و ڕێگەچارەیەك بكەینەوە كە لەگەڵ واقیعی هاوچەرخی جیهاندا یەك بگرێتەوە.
* بۆچی پێیانوایە ئەم مۆدێلە لەگەڵ هەلومەرجی هاوچەرخدا ناگونجێت؟
- لەبەر ئەوەی دەوڵەت پاوانكارە و هەموو شتێك لەژێر ڕكێفی خۆیدایە، ئەوەتا تۆ ناچار دەكات دەست لە بەشێك لە داهاتەكەت بۆ بەرژەوەندیی ئەو هەڵبگریت، ئەگەرنا ڕێگری لە كاركردنت دەكات، داواتان لێ دەكات دەستتێوەردانی ئەو قبووڵ بكەیت لە ناكۆكییەكانتدا و لایەنی یەكلاكەرەوەش بێت، خۆ ئەگەر ڕازی نەبیت، یان یاخی ببیت، ئەوا زیندانت دەكات. دەوڵەت بانگەشەی ئەوە دەكات بۆ ئەو ڕەوایە هێز بەكار بهێنێت لە بەرانبەر خەڵكەكەیدا و تەنیا دەوڵەتەكەت نوێنەرایەتیت دەكات، پێت خۆش بێت، یان نا، پابەندت دەكات بە ڕێككەوتنەكانی. دەوڵەت ناچارت دەكات بچیت خەڵكانی دیكە بكوژیت، یان بكوژرێیت، ئەگەر بڕیاری جەنگ بدات، دەبێت بەشدار بیت، ئەمانە یەك ناگرنەوە لەگەڵ ئەو بەهایانەی لە سەدەی بیست و یەكدا هەن. لەبەر ئەوە دەبێت ڕێكاری نوێ بهێنرێتەئاراوە و بگیرێتەبەر. دەبێت لەم سیستمە نوێیەدا دۆخەكە بە چەشنێك بێت كە ئەگەر من بە یۆنانی لەدایك ببم، نابێت ئەمە بە مانای ئەوە بێت كە من دژ بە توركم، یان ئەگەر وەك كەمبۆدی لەدایك ببم، ئەوا ئیتر من دژی ڤێتنامییەكان بم، واتە دەبێت ئەم دابەشكاری و دوژمنكارییە تێپەڕێنین، چونكە ئێمە لە كۆمەڵگەیەكی هەمەلایەندا دەژین، كە جیاوازییەكان لەبەرچاو دەگرێت و ڕێزیان لێ دەگرێت. لێرەدا دەبێت ئەوە بڵێم كە چۆن تاكە كەسەكان لە ڕووی مافە سیاسییەكانەوە یەكسانن، دەبێت دەوڵەتانیش مافی یەكسانیان هەبێت. ڕاستە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و لە ڕووی تیۆرییەوە هەر دەوڵەتێك یەك دەنگی هەیە، بەڵام ئەمە لە ڕووی واقیعییەوە ڕەنگدانەویەكی ئەوتۆی نییە. ئەوەی لە جیهاندا هەژموونی هەیە، هێزە. من پێموایە دەبێت لەسەر ئاستی تاكەكەس دەست پێبكەین، چونكە ئەگەر تاكێكی هێمن و بەختەوەرت هەبێت، ئەوا ئەمە كاریگەریی لەسەر هێنانەئارای ئاشتی دەبێت، ئەگەر ملیاران كەس تووڕە و نائومێد و پەست بن، ئەوا چۆن دەتوانین ئاشتی بەدی بهێنین؟ ئەمە شتێكی مەحاڵە، وتەیەك هەیە دەڵێت شەڕ لە هزری كەسەكانەوە دەست پێدەكات، لەبەر ئەوە دەبێت هەوڵەكانی بنیادنانی ئاشتییش لە هزری كەسەكانەوە دەست پێبكەن. كێشەكە ئەوەیە تا ئێستا پەروەردەكە لیبڕاڵی و سەرمایەداری بووە، كە بانگەشەی ئەوە دەكات كە هەر كەسێك سەرقاڵی خواست و ویستەكانی خۆی بێت و ئەوەی دەتوانێت با بەدەستی بهێنێت. من شەخسی خۆم خۆشحاڵم كە ڕەوتی جیهانگەرایی ڕاوەستاوە، بەلای كەمەوە دوای گرتنەدەستی دەسەڵات لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە.
