جوێپ لییەرسەن، یەكێكە لە ناسراوترین مێژوونووسان و بیرمەندانی هاوچەرخی ئەوروپا لە بواری ناسیۆنالیزم و شوناسی نەتەوەیی، كە توێژینەوەكانی كاریگەرییەكی بەرچاویان لەسەر تێگەیشتن لە ڕەهەندە كولتوورییەكانی ناسیۆنالیزم هەبووە. ئەو، وەك پڕۆفیسۆری فەخریی ئەدەبیاتی ئەوروپی لە زانكۆی ئەمستردام، بە شێوازێكی بەرواردكارانە ئەوە دەخاتەڕوو كە نەتەوە و شوناسی نەتەوەیی، ئەنجامی پرۆسەیەكی درێژخایەنی مێژوویی و كولتوورین، نەوەك دیاردەیەكی سرووشتی، یان میراتێكی نەگۆڕ. لە دیدگەی ئەودا، ئەدەبیات، مێژوو، زمان، هونەر و كارەكانی ڕۆشنبیران ڕۆڵێكی بنەڕەتی لە دروستكردن و بەهێزكردنی هۆشیاریی نەتەوەییدا دەبینن، پێش ئەوەی ناسیۆنالیزم وەك پڕۆژەیەكی سیاسی خۆی دەربخات.

لەم دیمانەیەدا، لییەرسەن باس لە پەیوەندیی نێوان ناسیۆنالیزمی كولتووری و سیاسی دەكات، هەروەها ڕوونی دەكاتەوە چۆن شوناسە نەتەوەییەكان لە ڕێگەی پرۆسە كولتوورییەكان و بەشداریی ڕۆشنبیران، نووسەران و مێژوونووسانەوە پەرە دەسەنن و لە فرەیی كولتوورییەوە بۆ هۆشیارییەكی نەتەوەیی گشتگیر دەیگوازنەوە.

 

* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا ئەوە ڕەت دەكەنەوە كە ناسیۆنالیزم تەنیا دیاردەیەكی سیاسی بێت و پتر جەخت لەسەر گرنگی و بایەخی ناسیۆنالیزمی كولتووری دەكەنەوە. چۆن لە پەیوەندیی نێوان ناسیۆنالیزمی سیاسی و ناسیۆنالیزمی كولتووری دەڕوانن؟ ئایا ناسیۆنالیزمی كولتووری وەك هێزێكی كولتووری دەمێنێتەوە، یان لە كۆتاییدا دەگۆڕێت بۆ بزاوتێكی سیاسی؟

- ئەمە پرسیارێكی گرنگ و پەیوەندیدارە، بە تێڕوانینی من، بێ لەبەرچاوگرتنی ڕەهەندی كولتووری، وێناكردنی ناسیۆنالیزم تەواو نابێت. ئومێد و ئاواتی بوونی دەوڵەتێكی تایبەت، ڕزگاربوون لە باڵادەستیی دەرەكی، مافی بڕیاردان لەسەر چارەنووس و بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، هەموویان ئامانج و خەونێكی سیاسین، لەبەر ئەوە ناسیۆنالیزم لەم ڕووەوە پڕۆژەیەكی سیاسییە، بەڵام بناغەی ئەم پڕۆژەیە لە كولتووردا دانراوە. نەتەوە خۆی لە ڕێی زمان و یادەوەری و ئەدەبیات و هونەر و دابونەریت و میراتی هاوبەشەوە پێناسە دەكات. ئەو هەستی ئاشنایەتی و هاوبەشییەی ئەندامانی نەتەوە بەیەكەوە دەبەستێت و لە هەمان كاتدا جیاوازییان لە نەتەوەكانی دیكە دیاری دەكات، بەرهەمی كولتوورە، بۆیە پێویستە سەرەتا كۆمەڵگەیەكی كولتووری هەبێت، پاشان خەون و ئامانجە سیاسییەكان لەسەر ئەو بناغەیە دروست بكرێن. ئەگەر كەیسی كورد وەربگرین، كورد خاوەنی خەباتێكی درێژخایەنە بۆ بەدەستهێنانی قەوارەیەكی سیاسی كە بتوانێت خۆی حوكمڕانیی خۆی بكات و تێكڕای كورد بگرێتەوە، بەڵام كوردبوون، پێش هەر شتێك، بە زمان، كولتوور و میراتی هاوبەشی كوردی پێناسە دەكرێت، ئەم بناغە كولتوورییە، تەنانەت لە دۆخی نەبوونی دەوڵەتیشدا بەردەوام دەمێنێتەوە و بە ئاسانی ناسڕدرێتەوە.

* كەواتە دەكرێت بڵێین ناسیۆنالیزم لەسەر ئاستی جیاواز كار دەكات؟

- ناسیۆنالیزم لەسەر دوو ئاست كار دەكات، لە ئاستی سیاسی، وەك ئایدیۆلۆژییەك، ڕەنگ دەداتەوە لە بزاوتی خەڵك بۆ بەدیهێنانی ئامانجە سیاسییەكانیان، هەروەك سۆشیالیزم، لیبڕاڵیزم، یان دیموكراسییەتی مەسیحی، لەم ڕووەوە، پارت و ڕێكخراوی سیاسی دروست دەكرێت، بۆ گەیشتن بەو ئامانجانە، لە هەمان كاتدا ناسیۆنالیزم لە ئاستی كولتوورییش كار دەكات و هۆشیاریی تاك بەرانبەر زمان، مێژوو، نەریت و بەها هاوبەشەكانی بەهێز دەكات. بۆیە ناسیۆنالیزم تەنیا پڕۆژەیەكی سیاسی نییە، بەڵكو هەوڵێكی بەردەوامە بۆ پاراستن و پتەوكردنی شوناسی كولتووری و بەهێزكردنی هەستی هاوبەشیی نەتەوەیی. بۆ نموونە، كاتێك حكومەتێك جیاكاری لە دژی زمان، یان شوناسی كولتووریی گرووپێك دەكات، ئەو گرووپە بە شێوەیەكی سرووشتی نیگەران دەبن، بۆیە زۆر جار خەڵك لە ڕێی چالاكییە كولتوورییەكان، وەك ئەدەبیات، هونەر، پەروەردە و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان، هەوڵی پاراستن و بەهێزكردنی شوناسی كولتووریی خۆیان دەدەن. لە ڕاستیدا ناسیۆنالیزمی سیاسی و ناسیۆنالیزمی كولتووری زۆر جار لە یەك كاتدا و شان بە شانی یەكتر كار دەكەن و یەكتر تەواو دەكەن، بەڵام جیاوازییەكی گرنگ لە نێوانیاندا هەیە، ناسیۆنالیزمی سیاسی زۆر جار دژ بە دۆخی هەنووكەیی و خوازیاری گۆڕانكارییە، بەڵام ناسیۆنالیزمی كولتووری سرووشتێكی پارێزكارانەی هەیە و ئامانجی سەرەكیی پاراستنی زمان، مێژوو و میراتی كولتوورییە. كەواتە یەكێكیان هەوڵی گۆڕینی دۆخی سیاسی دەدات، لە كاتێكدا ئەوی دیكەیان دەیەوێت پەناگە و زەمینەیەكی ئارام بۆ پاراستنی كولتوور و شوناسی هاوبەش دابین بكات. هەروەها ئەمە نیشانی دەدات كە هەلومەرج لە دۆخێكدا زۆر جیاواز دەبێت كە دژبەیەكی و ململانێی نێوان لایەنەكان تێیدا نەماوە، یان ئامانجە سیاسییە سەرەكییەكان بەدی هاتوون. بۆ نموونە، ئیرلەندا، كە من خۆم لێی نیشتەجێم، ماوەیەكی درێژ خەباتی لە دژی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا كرد، بەڵام ئێستا دەوڵەتی خۆی هەیە، هەرچەندە هێشتا هەندێك كێشە هەن، بەڵام زۆربەی خەڵكی دبلن و ناوچەكانی دیكە لە دۆخی ئێستا ڕازین. سەرەڕای ئەوە، ناسیۆنالیزمی كولتووری نەوەستا و بەردەوامە، چونكە تەنیا بە بوونی ململانێی سیاسی پەیوەست نییە، بەڵكو بە هەلومەرجە كۆمەڵایەتی و مێژووییەكانیش بەستراوە. ئەگەر دوژمنكاری، یان شەڕێكی نوێ دروست ببێت، یان ناسەقامگیریی سیاسی هەبێت و حكومەتێكی نوێ دەسەڵات بگرێتە دەست، ئەوا ناسیۆنالیزمی كولتووری دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی هەڵكشانی ناسیۆنالیزمی سیاسی. بۆیە دەتوانین بڵێین ناسیۆنالیزمی كولتووری زەمینە و بناغەی سەرەكی گەشەكردنی ناسیۆنالیزمی سیاسییە.

* بە گوێرەی ئەو دەرئەنجامانەی ئێوە پێی گەیشتوون، شوناسە نەتەوەییەكان، زادەی بەرەوپێشچوونی مێژوویی و كولتوورین، نەك میراتێكی لە مێژینە. ئایا ئەو پرۆسە سەرەكییە كولتوورییە چییە كە دەكرێت ڕۆشنبیران و نووسەران و مێژوونوسان بەكاری بهێنن بۆ گۆڕینی فرەیی كولتووری بۆ هۆشیارییەكی نەتەوەیی گشتگیر؟

- ڕەنگە لێرەدا پێویست بكات وەڵامێكی دولایەنە بدەینەوە. سەرەتا با شوناسی تاكەكەسی باس بكەین و بپرسین شوناس چییە؟ لەسەر ئاستی تاكەكەسی شوناس بەو مانایەیە كە هەر مرۆڤێك تایبەتمەندی و كەسایەتییەكی ناوازەی هەیە و لە هەموو كەسێكی دیكە جیاوازە، هەر تاكێك ناسنامە، ماف و بەرپرسیارێتیی خۆی هەیە و كەسێكی دیكە ناتوانێت شوێنی بگرێتەوە. لەسەر ئاستی نەتەوەش، بۆ نموونە كورد، شوناس بەو مانایەیە كە ئەو تورك، یان ئێرانی نییە، بەڵكو شوناس و تایبەتمەندیی خۆی هەیە، هەروەها شوناس تەنیا جیاوازی نییە، بەڵكو بەردەوامی و بەرپرسیاریەتیش لەخۆ دەگرێت. بۆ نموونە، ئەگەر دوو هەفتە پێشتر ئۆتۆمبێلەكەم لە شوێنێكی قەدەغەكراو ڕاگرتبێت، دەبێت سزا، یان پێبژاردنی ئەو كردەوەیە بدەم، ناتوانم بڵێم ئەو كەسەی ئەو كاتە ئەم كارەی كردووە، من نەبووم. ئەمە نیشانی دەدات كە مرۆڤ بەرپرسیاری كردارەكانی ڕابردووی خۆیەتی و ئەم بەردەوامییە یەكێكە لە بنەما سەرەكییەكانی شوناس، واتە بە تێپەڕبوونی كات من پارێزگاری لە شوناسی خۆم دەكەم و هەمان شوناسی ڕابردووم بەردەوام دەبێت. لێرەدا دوو ڕەهەندی سەرەكی هەن، یەكەم، شوناسی من لە شوناسی ئەوانی دیكە جیاوازە، دووەم، ئەم شوناسە لە كاتی تێپەڕبوودا بەردەوامیی خۆی دەپارێزێت. ئەگەر كەیسی كورد وەك نموونە وەربگرین، پرسیار ئەوەیە كە پاراستن و پتەوكردنی شوناسی كورد لە نێو دەوڵەت و سیستەمە سیاسییە جیاوازەكاندا بە مانای چی دێت؟، واتە چۆن دەتوانرێت تایبەتمەندییەكانی شوناسی كورد بپارێزرێن و لە هەمان كاتدا هەستی بەردەوامبوونی مێژوویی و كولتووری لە نێوان نەوەكاندا بەهێز بكرێت؟ دەتوانین بڵێین ئەمە دوو مانای سەرەكیی هەیە. یەكەم، جەختكردنەوە لەسەر ئەوەی گرووپێك لە گرووپەكانی دیكە جیاوازە و تایبەتمەندیی خۆی هەیە. بۆ نموونە، كورد لە دژی حكومەتە خۆسەپێنەكان خەباتی درێژخایەنی كردووە، و ئەم ئەزموونە گوتارێكی بەهێزی دروست كردووە بۆ دووپاتكردنەوەی ئەوەی «ئێمە جیاوازین»، ئەم هەستەش پاڵنەرێكی گرنگە بۆ بەهێزكردن و پاراستنی شوناسی هاوبەش، بەڵام بە داخەوە ئەمە زۆرجار بەو مانایە دێت كە بۆ جەختكردنەوە لەسەر شوناس، بوونی دوژمنێك، یان «ئەوی دیكە» ڕۆڵێكی گرنگ دەبینێت. بۆ نموونە، هۆكارێكی لاوازی شوناسی هاوبەشی یەكێتیی ئەوروپا ئەوەیە كە دوژمنێكی هاوبەش و ئاشكرای نییە تا بتوانێت هەستی یەكگرتوویی زیاتر دروست بكات، ئەگەرچی لەگەڵ دەستبەكاربوونی ترەمپ هەندێك بارودۆخی دوژمنكارانە دروست بوو، بەڵام یەكێك لە بنەما سەرەكییەكانی شوناس بریتییە لە بەردەوامی. شوناس بە پاراستنی یادەوەریی هاوبەشدا پەیوەستە، ئەم یادەوەرییەش پێویستی بە یادەوەرییەكی كولتووری هەیە كە ڕابردوو و ئێستا بە یەكەوە گرێ بداتەوە، بۆیە پێویستە تاكەكان كەسایەتییە مێژووییەكانی خۆیان بناسن و بزانن پێش ٥٠، ١٠٠ یان ٢٠٠ ساڵ چی ڕووی داوە، ئەم هەستی بەردەوامبوونی مێژووییە نەوەی ئێستا بە ئەزموون، یادەوەری و میراتی كولتووری باوك و باپیرانەوە دەبەستێتەوە. بۆ نموونە، كاتێك باس لە كورد دەكەین، مەبەست ئەوەیە كورد تەنیا ئێستا نییە، بەڵكو لە ڕابردووشدا هەبووە و مێژوویەكی بەردەوامی هەیە. لە پەیوەندی بە هەستی بەردەوامبوونی مێژوو، كولتوور ڕۆڵێكی بنەڕەتی لە دروستبوون و پاراستنی شوناسی گرووپەكاندا هەیە. شیعر، ئەدەبیات و ڕۆمان و شێوازە جۆراوجۆرەكانی گوزارشت یارمەتیدەرن بۆ ئەوەی نەوەكانی داهاتوو هەستی هاوبەشیی شوناس بپارێزن، چونكە یادەوەریی ڕووداوەكانی ڕابردوو دەگوازنەوە و زیندووی دەكەنەوە، لەم سەردەمەدا سینەما یەكێكە لە گرنگترین ئامرازەكانی ئەم كارە، ئەگەرچی ڕێگە و شێوازی دیكەش هەن. هەروەها، فێستیڤاڵ و نەریتە تەقلیدییەكانیش ڕۆڵێكی گرنگ دەبینن، چونكە پاراستنی شوناسی گرووپ پێویستی بە نەریت و بەها هاوبەشەكان هەیە، بە گشتی كولتوور بە هەموو شێوازەكانییەوە ئامرازێكی سەرەكییە بۆ بەردەوامی مێژوو و بەهێزكردنی هەستی هاوبەشیی كۆمەڵگە.