لە جیهانی شاشە درەوشاوەكاندا، وشەكان بە ئەندازەی خێرایی (با) پێكانیان هەیە، لە كاتێكدا جیهان شانازی بە فراوانبوونی ئازادیی ڕادەربڕینەوە دەكات، لە پشت پەردەی هەمان ئەو ئازادییەوە، جۆرێكی نوێ لە تیرۆر سەریهەڵداوە كە پێیدەوترێت ‹تیرۆری دەروونی›، مرۆڤی هاوچەرخ لە نێوان مافی قسەكردن و ترسی لەدەستدانی كەرامەت و ئارامی دەروونیدا دەژیت، لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە كە كاتێك شاشەكان دەبنە مەیدانی جەنگ، كێ بەرپرسیارە لە پاراستنی دەروون و پێكهاتەی كۆمەڵگە؟

 كێشەی سەرەكی ئەوەیە كاتێك ئازادی دەبێتە چەك گەورەترین ململانێی سەردەمی دیجیتاڵی دروست دەكات، لە دۆزینەوەی سنووری نێوان مافی قسەكردن و مافی پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ، كە لێرەوە توندوتیژیی سۆشیال میدیا دەستپێدەكات .

 توندوتیژیی سۆشیال میدیا بریتییە لە بەكارهێنانی پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەكان بۆ ئازاردانی (دەروونی، سووكایەتی، یان هاندانی ڕق و كینە). ئەم دیاردەیە ڕاستەوخۆ كاریگەریی نەرێنی دەكاتە سەر سەقامگیریی كۆمەڵایەتی و تەندروستیی دەروونیی تاكەكان.

دیارە مەسەلەی ئازادیی ڕادەربڕین مافێكی بنەڕەتییە، بەڵام ڕەها نییە، لە یاسا نێودەوڵەتییەكاندا ئازادی كاتێك كۆتایی دێت كە زیان بە ئاساییش، ناوبانگ و ژیانی تایبەتی كەسانی تر بگەیەنێت.

كاتێك ڕەخنەگرتن لە بیرۆكەیەك یان دەزگایەك دەگۆڕێت بۆ هێرشكردنە سەر شێوازی ژیان، خێزان، یان ڕووخساری كەسێك، لێرەدا بابەتەكە لە ئازادییەوە دەبێتە «تیرۆری دەروونی».

تیرۆری دەروونی چییە؟ بریتییە لە هێرشی بەردەوام، ڕێكخراو و بەكۆمەڵ بۆ سەر تاكێك یان گرووپێك بە مەبەستی شكاندنی شكۆ، تۆقاندنی دەروونی، یان ناچاركردنیان بە بێدەنگبوون. ئەمە جەنگێكی بێ چەكە بەڵام نیشانە و برینەكانی لە جەنگی ڕاستەقینە قووڵترن، لە ئەنجامدا كۆمەڵگە لەبەریەك هەڵدەوەشێنێتەوە، لێكەوتەی كۆمەڵایەتیی مەترسیداری لێدەكەوێتەوە.

لێرەوە دادگاییكردنی گشتی دەستپێدەكات پێش ئەوەی یاسا بڕیار بدات، بەكارهێنەرانی سۆشیال میدیا دەبنە دادوەر و بڕیاری سووكایەتی و دەركردنی كەسەكە لە كۆمەڵگە دەدەن، كە زۆرجار لەسەر بنەمای هەواڵی ساختەیە.

لە هەمان كاتدا ئامارەكان پێمان دەڵێن كە كێشە كۆمەڵایەتی و یاساییەكان لە زیادبووندان، ڕۆژانە دەبینین ڕۆژنامەنووسان و چالاكوانان بە شێوەیەكی بەردەوام لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە ڕووبەڕووی هەڕەشەی تەكنیكی، فیزیكی و تیرۆری دەروونی دەبنەوە. هەروەها توندوتیژی دژ بە ئافرەتان و كێشە خێزانییەكان بەهۆی دروستبوونی گومان، ناپاكی هاوسەریی دیجیتاڵی، یان دەستوەردانی كەسانی دەرەكی، بۆتە هۆكاری زۆری ڕێژەی جیابوونەوەی هاوسەران.

لە هەمان كاتدا كاریگەرییە دەروونییە قورسەكان خۆكوژی و گۆشەگیری لەم ساڵانەی دوایدا لە هەرێم، كە چەندین حالەتی خۆكوژی لەنێو كچان و كوڕانی گەنجدا تۆماركراون كە هۆكارەكەی «تیرۆری دەروونی و شێواندنی ناوبانگ» بووە لە سۆشیال میدیادا، ئەویش دوای ئەوەی نەیانتوانیوە بەرگەی فشاری كۆمەڵایەتی بگرن. بەهۆی شێواندنی ڕاستییەكان و دروستبوونی دڵەڕاوكێی كۆمەڵایەتی قوربانیانی ئەم هێرشانە متمانەیان بە هاوڕێ، خێزان و تەنانەت كۆمەڵگەش نامێنێت، نامۆبوونی كۆمەڵایەتی دروست بووە، كە ئەمەش لاوازبوونی پەیوەندییە خێزانییە ڕاستەقینەكانی لیكەوتۆتەوە.

• تیرۆری جەستەیی و دەروونی: بڵاوكردنەوەی ناونیشانی ماڵ، ژمارەی تەلەفۆن، یان شوێنی كار و وێنە، بەمەبەستی هاندانی خەڵك بۆ هێرشكردن و ناشیرین كردنی كەسەكە.

• تەكنەلۆژیای دیپ فەیك: واتا بەكارهێنانی ژیریی دەستكرد بۆ دروستكردنی ڤیدیۆ و وێنە و دەنگی ساختە لەسەر كەسایەتییەكان بەمەبەستی تێكدانی ناوبانگیان.

• گرووپە ڕێكخراوەكانی سۆشیال میدیا: كە ناودەبرێن بە (سوپای ئەلیكترۆنی) ئەمانە پارە وەردەگرن بۆ هێرشكردنی بە كۆمەڵ بۆ سەر هزر، بیروباوەڕ، یان كەسایەتییەكی دیاریكراو بۆ شكاندنی لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە.

بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی ئەم جەنگە بێ چەكە دەبێت یاسا قەڵغان بێت، چونكە پاراستنی كۆمەڵگە دەكەوێتە نێوان یاسای هاوچەرخ و توندوتیژییەكانی سۆشیال میدیا.

لێرەدا بە ئاماژە یاساكانی هەرێمی كوردستان و پێشهاتەكانی تایبەت بەم بوارە دەخەینەڕوو، دوو یاسا هەن كە ڕووبەڕووی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان، ناوزڕاندن و تیرۆری دەروونی لە سۆشیال میدیادا دەبنەوە؛

• یاسای ژمارە (٦)ی ساڵی ٢٠٠٨ (یاسای قەدەغەكردنی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردن) ئەمە سەرەكیترین و كاریگەرترین یاسایە لە هەرێم كە بۆ دادگاییكردنی تاوانبارانی سۆشیال میدیا بەكاردێت. بەپێی ماددەی دووەم لەم یاسایەدا: هەر كەسێك ئامێرێكی پەیوەندی (مۆبایل، ئینتەرنێت، پۆستی ئەلیكترۆنی) بۆ مەبەستی هەڕەشەكردن، تۆمەت هەڵبەستن، جنێودان، یان بڵاوكردنەوەی هەواڵی هەڵبەستراو بەكاربهێنێت، ڕووبەڕووی سزا دەبێتەوە. تاوانبار سزا دەدرێت بە بەندكردن بۆ ماوەیەك كە لە ٦ مانگ كەمتر نەبێت و لە ٥ ساڵ زیاتر نەبێت، لەگەڵ پێبژاردنی دارایی لە نێوان ١ ملیۆن بۆ ٥ ملیۆن دینار.

• یاسای سزادانی عێراقی ژمارە (١١١)ی ساڵی ١٩٦٩ (بەركار لە هەرێم) لە كاتی نەبوونی دەقێكی دیاریكراو لە یاسای ساڵی ٢٠٠٨دا، دادگاكان دەگەڕێنەوە بۆ یاسای سزادانی گشتی: ماددەكانی (٤٣٤ و ٤٣٥) تایبەتن بە تاوانەكانی جنێوپێدان و ناوزڕاندن (لەكەداركردنی شەرەف و برینداركردنی هەستی كەسەكان). سزاكەی پێبژاردن یان بەندكردنە. ماددەی (٤٣٨): سزای ئەو كەسانە دەدات كە وێنە، نامە، یان زانیاریی تایبەتی و نهێنیی خەڵك بەبێ مۆڵەت بڵاودەكەنەوە پێشێلكردنی كەرامەتی ژیانی تایبەتی.

بەڵام ئەم یاسایانە كۆنن و پێش سەرهەڵدانی پلاتفۆرمە نوێیەكانی وەك ئینستاگرام، تیكتۆك، سناپچات و تەكنەلۆژیای ژیریی دەستكرد، دانراون.

لەبەر ئەوەی تەكنەلۆژیا بە خێراییەكی زۆر و بەرفراوان گەشە دەكات، بەڵام پرۆسەی دەركردنی یاساكان لە پەرلەماندا كاتی زۆری دەوێت. ئەمەش بۆشاییەكی یاسایی دروست دەكات كە بەكارهێنەران دەرفەتی لێ دەقۆزنەوە.

هەروەها كێشەی سنوورەكان، بەكارهێنەرێك دەتوانێت لە وڵاتێكەوە سووكایەتی یان هەڕەشە لە كەسێك بكات لە وڵاتێكی تر، ئەمەش جێبەجێكردنی یاسای ناوخۆیی نایگرێتەوە، لەم كاتەدا چۆن یاسا دەتوانێت هاوسەنگی بپارێزێت؟ كێ كۆمەڵگە دەپارێزێت؟

بۆ پارێزبەندی كۆمەڵگە گرنگە سێ قەڵغانی سەرەكی هەبن كە تەواكەری یەكترن:

یەكەم: قەڵغانی یاسایی و دادوەری، پێویستیی هەبوونی یاسای توندو سەردەمیانە بۆ قەدەغەكردنی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان. هەروەها پێناسەكردنەوەی ئازادی تا بە ڕوونی هێڵی نێوان «ئازادیی ڕادەربڕین» و «توندوتیژیی دەربڕین» بكێشێت، بە شێوەیەك كە ئازادی بەكارهێنەر كۆتایی دێت كاتێك ئازاری دەروونی یان جەستەیی كەسێكی تر دەدەیت. چالاككردنی دامەزراوەی پۆلیسی، بۆ ڕاگرتنی تاوانی ئەلیكترۆنی بۆ دۆزینەوەی خێرای تۆمەتباران.

دووەم: قەڵغانی تەكنەلۆژیا، پێویستە كۆمپانیاكانی وەك (مێتا، تیكتۆك، ئێكس) بەرپرسیار بكرێن لە دابینكردنی سیستەمی ژیریی دەستكردی پێشكەوتوو بۆ سڕینەوەی دەستبەجێی وتاری ڕق و كینە پێش بڵاوبوونەوەی.

سێیەم: قەڵغانی هۆشیاریی كۆمەڵایەتی و خێزانی، پەروەردەكردنی جیلی نوێ و داهاتوو لەسەر «ڕەوشتی دیجیتاڵی» بە بەكارنەهێنانی لایك و شێر و نووسینی هیچ جۆرە پەیامێك بۆ ئەو پۆستانەی كە سووكایەتی بە كەرامەتی مرۆڤەكان دەكەن، یا پێشێلی سیاسیەت و یاساكانی ئاساییشی نەتەوەیی دەكەن.

 (*)

كۆسار كەریم ڕۆژ