لە چەند دەیەی ڕابردوودا، پرسیاری پاشەڕۆژی سەرمایەداری، سنووری تواناكانی دیموكراسی و پەیوەندیی نێوان بازاڕ و دەوڵەت، بوونەتە یەكێك لە گرنگترین بابەتەكانی بیركردنەوەی سیاسی و ئابووری. قەیرانە یەك لە دوای یەكەكانی ئابووری، زیادبوون و هەڵكشانی نایەكسانی، لاوازبوونی دەسەڵاتی دامەزراوە دیموكراتییەكان، پەرەسەندنی هێزی سەرمایەی جیهانی، تێكڕا پرسیاری نوێیان لە هەناوی خۆیاندا هەڵگرتووە لەسەر توانای سیستمی سەرمایەداری بۆ بەردەوامبوون و چاكسازی. لە نێو ئەو گفتوگۆ فكرییانەدا، ناوی «وڵفگانگ سترییك» كۆمەڵناس و بیرمەندی ئەڵمانی و بەڕێوەبەری فەخریی پەیمانگەی «ماكس پلانك» بۆ دیراساتی كۆمەڵگەكان، وەك یەكێك لە گرنگترین دەنگە ڕەخنەگرەكانی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەردەكەوێت. توێژینەوە و كتێبەكانی، بە تایبەتی How Will Capitalism End?c، تەنیا هەوڵی پێشبینیی داهاتووی سەرمایەداری نادەن، بەڵكو بانگەشەی ئەوە دەكەن كە جیهان لە قۆناغێكی ئاڵۆز و درێژخایەنی گواستنەوەدایە؛ قۆناغێك كە تێیدا دامەزراوە سیاسی و ئابوورییە كۆنەكان بەهۆی ناكۆكیی ناوخۆییان بە هێواشی لەبەریەك هەڵدەوەشێنەوە، بەبێ ئەوەی بەدیلێكی تەواو ئامادە جێگەیان بگرێتەوە. لەم چاوپێكەوتنەیدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، سترییك دیدگەی خۆی لەبارەی داهاتووی سەرمایەداری، سنووری دیموكراسی، ڕۆڵی دەوڵەت، ناسیۆنالیزم، و ئەو گۆڕانكارییانە دەخاتە ڕوو كە پێیوایە چارەنووسی ڕێكخستنی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە دەیەكانی داهاتوو دیاری دەكەن.

 

 

* لە كتێبەكەتاندا چۆن سەرمایەداری كۆتایی دێت؟ “How Will Capitalism End?”، ئێوە تاوتوێی ئەوە دەكەن كە بەدیلێكی لۆژیكی جێی سەرمایەداریی هاوچەرخی نەگرتووەتەوە، لە بری ئەوە، پێی ناوەتە نێو ڕۆژگارێكی درێژخایەنی لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی سیستماتیكی. ئەگەر بە ڕاستی سەرمایەداری بەرەو لێكترازان بڕوات، بەرەو ئەوەی ئێوە ناوتان ناوە «دۆخ و سیستمی پۆست كۆمەڵایەتی» ئایا ئەو نوێكارییە دامەزراوەیی، یان داهێنانكارییە سیاسییانە چین كە دەبنە هۆی بەرگرتن بەم ڕەوتە بەرەو نایەكسانی و لێكترازان؟ ئایا هیچ پێشینەیەكی مێژوویی بۆ ئەم چەشنە گۆڕانكارییانە بەدی دەكەن؟

- دەرفەتم بدەن هەندێك زیاتر لەسەر ئەو بۆچوونە بدوێم كە چەند ساڵێك پێش ئێستا نووسیومە. سەرمایەداریی هاوچەرخ تەنیا سیستمێك نییە بۆ بەرهەمهێنانی بەهای زیادكراو، بەڵكو بووەتە شێوازێكی ژیان و كولتوورێكی باو و تا ڕادەیەك بۆ پیرۆزییەكی كۆمەڵایەتی گۆڕاوە، بۆیە كۆتایی پێهێنانی، تەنیا بە گۆڕینی سیاسەت، یان ئابووری ناكرێت، بەڵكو پێویستی بە ئاڵوگۆڕێكی گشتگیر لە بنەمای شارستانییەتدا هەیە، ئەم ئاڵوگۆڕە دەبێت هەموو قۆناغەكان، لە بەرهەمهێنانەوە تا بەكارهێنان و دووبارە بەرهەمهێنان بگرێتەوە و دەبێت ئەم پرۆسەیەش بە شێوەیەكی هێواش و درێژخایەن بەرەوپێش بچێت، هەروەها ئەم پرۆسەیە كات و ئامادەیی كۆمەڵگەی دەوێت. لە ڕووی تیۆرییەوە دەكرێت پێویستی بە هێزێك، یان پارتێك هەبێت كە دەسەڵاتی لەدەست بێت و بتوانێت جاڕی كۆتایی سەرمایەداری بدات، بەڵام كێشەی سەرەكی ئەوەیە كە نەخشەڕێگەیەكی ورد و كۆنسێپتی ڕوون بۆ سیستمی جێگرەوە نییە، هەروەها دەسەڵاتێكیش نییە كە بتوانێت ئەو گواستنەوە گەورەیە لە سەرەوە ڕێك بخات و بە شێوەیەكی كارا جێبەجێی بكات، هەروەها دەبێت ئەوەش بڵێم كە پێش ئەوەی سەرمایەداری بە تەواوی كۆتایی پێ بێت، مرۆڤایەتی ڕۆژگارێكی درێژخایەن و پڕ لە قەیران و نادڵنیایی بەسەردا دێت، لەو ماوەیەدا ململانێی نێوان دامەزراوە كۆنەكان و چاوەڕوانییە نوێكان بەردەوام دەبێت، هەروەها كێشمەكێشی نێوان ئەو هێزانەی دەیانەوێت سیستمی كۆن بگەڕێننەوە و ئەوانەی بۆ دامەزراندنی سیستمێكی نوێ هەوڵ دەدەن، زیاتر دەبێت، هەموو ئەم پرۆسانەش لەژێر سایەی هەلومەرجێكدا ڕوو دەدەن، كە نادڵنیایی باڵی بەسەردا كێشا بێت و ئاڵۆزی بەسەریدا زاڵ بێت. لە هەمان كاتدا، دەبێت جیاوازیی نێوان لێكترازان و هەڵوەشاندنەوەی شارستانییەت، لەگەڵ بنیادنان و سەرلەنوێ دروستكردنەوەی شارستانیەتێكی نوێ لەبەرچاو بگیرێت، چونكە ئەمانە دوو پرسی تەواو جیاوازن. مەبەستی منیش ئەوە نییە كە لە ماوەی تەمەنی یەك نەوەدا هەموو بونیادی كۆمەڵگە لە نوێوە دابڕێژرێتەوە، بەڵكو باسی هەنگاوە هێواش و قۆناغ بە قۆناغەكان دەكەم بەرەو ئایندەیەكی نادیار، كە تێیدا سیستم و بونیادێكی نوێی كۆمەڵایەتی، دوای قۆناغێكی ڕاگوزەر و تێپەڕین، بە شێوەیەكی واقعبینانە دروست دەبێت. بۆ كەسێكی ئەورووپی، باشترین لێكچوواندن ڕەنگە كۆتاییهاتنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی بتپەرست و سەرهەڵدانی شارستانیەتی مەسیحی لە سەرەتای چاخەكانی ناوەڕاست بێت، ئەمەش گواستنەوەیەكی مێژوویی بوو كە نزیكەی ٥٥٠ ساڵی خایاند، هەرچەندە ئەو ماوەیە بە شێوازی هەژماركردنی مێژوو دەگۆڕێت. ئەم نموونەیە ئەوە پیشان دەدات كە گۆڕانكارییە شارستانییە گەورەكان لە ماوەیەكی كورتدا ڕوو نادەن، بەڵكو بە قۆناغ و لە پرۆسەیەكی لەسەرخۆدا ڕوودەدەن. ڕەنگە ئەمجارە هیوادار بین ئەم گواستنەوەیە خێراتر ئەنجام بدرێت، بەڵام هەموو ئاماژەكان ئەوە دەردەخەن كە هێندە خێرا نابێت، وەك ئەوەی هەندێك كەسی نائارامگر پێشبینیی دەكەن، هەر گۆڕانێكی بنەڕەتی پێویستی بە كات و تاقیكردنەوە و قۆناغێكی ڕاگوزەرێكی درێژخایەن هەیە.

*  توێژینەوەكانی ئێوە ئاماژە بە پێكناكۆكبوونی نێوان شەرعییەتی دیموكراسی و بونیادە پێویستەكانی سەرمایەداریی جیهانی دەكەن. ئایا پێتانوایە دامەزراوە دیموكراتییەكان بتوانن جڵەوی سەرمایەداری بكەن، لە كاتێكدا بازاڕ كەمتر و كەمتر دەكەونە ژێر چاودێریی دیموكراتییەوە، یان پێتانوایە هاوسەنگیی هێز بە چەشنێك گۆڕدراوە كە پێویستە دووبارە وێنای خودی دیموكراسی بكرێتەوە، بۆ ئەوەی گرنگی و بایەخی سیاسیی خۆی لەدەست نەدات؟

- دیموكراسی چەمكێكی ئاڵۆزە، بۆ نموونە ئایا ئێمە باسی دیموكراسییەتیی لیبڕاڵی، سۆشیال دیموكرات، یان دیموكراسییەتی سیاسی، یانیش پیشەسازی، یان ئابووری دەكەین، ئایا باسی دیموكراسییەتی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، یان نوێنەرایەتی، یان سەندیكایی دەكەین؟ یان تێكەڵەیەك لەمانە؟ ئایا دەبێت دەوڵەت چ ڕۆڵێكی هەبێت؟ ئەوەی لەم ڕووەوە دەتوانم بیڵێم، ئەوەیە كە دیموكراسییەتی لیبڕاڵی-نوێنەرایەتیی بەبێ دیموكراسییەتی پیشەسازی- هەروەك ئەوەی لە ئێستادا هەیە، بەتایبەتی دوای نەمانی سەندیكا كرێكارییەكان- چیتر بۆ ئەم ڕۆژگارە گونجاو نییە، چونكە ناتوانێت- هەروەك ئێوە لە پرسیارەكەتاندا ئاماژەتان پێ كردووە- جڵەوی سەرمایەداری بكات. من پێموایە بۆ ئەوەی دووبارە «دیموكراسی» و لەگەڵیدا «خەڵك» بەهێز بكرێنەوە، پێویستە پێداچوونەوەیەكی ڕیشەیی بە مافەكانی موڵكدارێتیدا بكرێت، بۆ ئەوەی شێوازێكی نوێ و باشتری ژیان بهێنینە ئاراوە، مەبەستم ئەوەیە كە پێویستە لە ڕێی بزاوتی سیاسییەوە بواری موڵكدارێتیی بەكۆمەڵ و خودبەڕێوەبەریی بوارە گشتییەكانی كۆمەڵگەكەمان بەرفراوان بكەین، واتە لە ڕێی دامەزراوەكانی، وەك یەكێتییە هەرەوەزییەكان و پاركە گشتییەكانەوە، كە بەهۆی گرتنەبەری سیاسەتی دیموكراتییەوە پارێزگارییان لێ بكرێت، لە بەرانبەر دەستبەسەرداگرتنیان لەلایەن كۆمپانیا سەرمایەدارییەكانەوە، كە بانگەشەی هاووڵاتییە خاوەن موڵكەكان بكات بۆ بەشداریكردن و پابەندبوون، كە هاوكاریی ئارەزومەندانە وەك خەڵات و پاداشتێكی مەعنەوی دەخرێتە سەر پاداشتە ماددییەكە. لە كۆتاییدا، نابێت دیموكراسی لە داواكارییە بیرۆكراتییەكانی دەوڵەت و پارتەكاندا كورت ببێتەوە، كە لە بەرانبەر ئەوەی چوار ساڵ جارێك دەنگیان پێ دەدەیت، ئەوەت پێببەخشن كە پێتوایە شایستەیت. مەبەستم ئەوەیە دەبێت دەوڵەتی دیموكراسی ئەو دەوڵەتە بێت كە هاووڵاتییەكانی بەهێز و توانادار بكات بۆ ئەوەی بڕیاردەری چارەنووس و ژیانی خۆیان بن.

* ئێوە باس لە ئەگەری ئەوە دەكەن كە حكومەتەكان بتوانن دوای چەندین دەیە لە جیهانگەرایی، دەسەڵاتی سیاسی بەدەست بهێننەوە. ئایا پێتانوایە هەڵكشانی ناسیۆنالیزم و دەستتێوەردانی دەوڵەت بریتین لە بەهێزكردنەوەی ڕاستەقینەی بونیادی دەوڵەت، نەك ئەمە كاردانەوە و پەرچەكردارێك بن بۆ شڵەژانە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان، كە جیهانگەرایی هێناویانەتەئاراوە؟

- لە ڕاستیدا، ئەگەر بتوانرێت دەوڵەت بە شێوەیەكی ڕاستەقینە بخرێتە ژێر كۆنتڕۆڵی دیموكراسییەوە، ئەوا ئەمە هەنگاوێكی گرنگ دەبێت بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵات بۆ دەستی خەڵك و سنوورداركردنی دەسەڵاتی سەرمایەداری، هەروەها بۆ ڕزگاركردنی زۆرینەی هاووڵاتیان لە دۆخێكی پاشكۆیی و ناكارا، بەڵام دەبێت ئاگادار بین و بزانین كە چەمكی «دەوڵەت» زۆر گشتییە و نابێت بە شێوەیەكی یەكسان لەسەر هەموو دەوڵەتان جێبەجێ بكرێت. دەوڵەتەكان بە پێی ڕۆڵیان لە ئابووریی سەرمایەداری و شوێنیان لەنێو سیستمی جیهانیدا جیاوازن، هەندێكیان سەروەرییەكی كارا و ئازادیان هەیە، بەڵام هەندێكی دیكە لەژێر كاریگەری و هەژموونی هێزە ئیمپریالی، یان هەرێمایەتییەكاندان. لە هەمان كاتدا، نابێت ناسیۆنالیزم و دەستتێوەردانی دەوڵەت تێكەڵ بكرێن، چونكە ئەمانە دوو چەمكی جیاوازن. بە بۆچوونی من، دیموكراسی بەبێ نامەركەزیكردنی بڕیاردان و بەشداریی ڕاستەوخۆی خەڵك، واتای تەواوی خۆی وەرناگرێت، بۆیە دەبێت هاووڵاتیان ببنە سەرچاوەی سەرەكیی هەموو بڕیارە گرنگەكان، هەروەها، ئەو ناسیۆنالیزمە ڕاستڕەوەی ئەمڕۆ بەهێز بووە، دەبێت وەك وەڵامێكی هەڵە و لە هەندێك باردا مەترسیدار بۆ هەستی بێدەسەڵاتی و بێبەشبوونی خەڵك لێك بدرێتەوە. ئەم هەستەش لە سیاسەتمەداران و چینی بیرۆكراتییەكە سەرچاوە دەگرێت، كە زۆرجار جگە لە بەڵێنی بەتاڵ و دروشمی سیاسی، هیچ چارەسەرێكی ڕاستەقینە بۆ كێشەكانی ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیان پێشكەش ناكەن.