بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە پێشێلکردنی سەروەریی هەرێمی کوردستان عێراقدا
وتارێکی شیکاریی یاسایی پاڵپشت بە دەق و ڕێککەوتننامە
نێودەوڵەتییەکان
پێشەکی
بنیاتی سیستمی نێودەوڵەتی و پاراستنی ئاشتی و ئاسایش، لەسەر پرەنسیپی سەرەکیی ڕێزگرتن لە سەروەریی دەوڵەتان و دەستوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆییان داڕێژراوە. هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی دەستووریی فەرمی لە چوارچێوەی دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥دا (Iraqi Constitution, 2005)، بەردەوام ڕووبەڕووی پێشێلکاریی سەربازی و مووشەکی دەبێتەوە لە لایەن دەوڵەتانی دراوسێ، بە تایبەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران. لە ئێستادا کە هەرێمی کوردستان پێگەیەکی بێلایەنانەی گرتووەتەبەر بۆ خۆلادان لە ململانێ و شەڕی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران، کۆماری ئیسلامی بە بەردەوامی و بە بیانووی جۆراوجۆر خاکی هەرێم بۆردومان دەکات. نوێترین پێشێلکاریش، بۆردومانکردنی چەند ناوچەیەکی سلێمانی و بنکەکانی حزبی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕ بوو، کە تێیدا زیانی گەورەی گیانی کەوتەوە و نۆ کەس بوونە قوربانی و شەهید بوون. ئەم بابەتە شیکردنەوەیەکی وردی یاسایییە بۆ دیاریکردنی بنەماکانی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی لەسەر ئەم پێشێلکارییە بەردەوامانە.
یەکەم: سروشتی یاسایی سەروەریی هەرێمی کوردستان لە دەوڵەتێکی فیدراڵیدا
بۆ دیاریکردنی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی، سەرەتا پێویستە پێگەی یاسایی هەرێمی کوردستان لە ڕوانگەی سەروەرییەوە ڕوون بکرێتەوە. لە دەوڵەتە فیدراڵییەکاندا، دابەشکاریی دەسەڵاتەکان لە نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمەکاندا هەیە. بەپێی بیردۆزی پارچەپارچەکردنی سەروەری کە لە لایەن بیرمەندانی وەک هەمڵتۆن و مادیسۆنەوە پەرەی پێ دراوە، سەروەریی نێوخۆیی دابەش دەبێت بەسەر دەسەڵاتی فیدراڵی و هەرێمەکاندا. هەرێمی کوردستان بەپێی ماددەکانی ١١٧ تا ١٢١ لە دەستووری عێراق (Iraqi Constitution, 2005)، خاوەن دەسەڵاتی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەریی نێوخۆیی خۆیەتی. بۆیە هەر هێرشێکی دەرەکی بۆ سەر خاک، ئاسمان، یان هاووڵاتیانی هەرێم، پێشێلکردنێکی ڕاستەوخۆی سەروەریی دەوڵەتی عێراق و کیانی دەستووریی هەرێمی کوردستانە و پاراستنی ئەم سەروەرییەش لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە ئەرکێکی جێگیرە.
دووەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ پێشێلکردنی سەروەریی خاک و ئاسمانی هەرێم عێراق
بۆردومانکردنی هەرێمی کوردستان لە لایەن دەوڵەتێکی دەرەکییەوە، پێشێلکردنی سەرەکیترین بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتییە. ئەم جۆرە هێرشانە بە پلەی یەکەم پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی ماددەی ٢، بڕگەی ٤ لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانە (UN Charter, 1945)، کە بە ڕوونی قەدەغەی دەکات لەسەر گشت دەوڵەتان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانیاندا پەنا ببەنە بەر هەڕەشەکردن یان بەکارهێنانی هێز دژی یەکپارچەیی خاک یان سەربەخۆیی سیاسیی هەر دەوڵەتێکی تر. هاوکاری نێودەوڵەتی، ئەم ڕەفتارانە بە تەواوی دژ بە ناوەڕۆکی بڕیارنامەی ژمارە ٢٦٢٥ی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ١٩٧٠ (UN General Assembly, 1970) نیشتەجێ دەبن، کە وەک ڕاگەیاندنی پرەنسیپەکانی یاسای نێودەوڵەتی تایبەت بە پەیوەندیی دۆستانە و هاوکاریی دەوڵەتان دەناسرێت؛ ئەم بڕیارنامەیە جەخت دەکاتەوە کە نابێت خاکی هیچ دەوڵەتێک بکرێتە ئامانجی داگیرکاریی سەربازی یان بەکارهێنانی هێز بە پێشێلکردنی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆیە بۆردومانەکانی ئێران پێشێلکارییەکی دەستدرێژکارانەی بەردەوامە.
سێیەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ ڕەتکردنەوەی پاساوی بەرگری لەخۆکردنی ئێران
کۆماری ئیسلامیی ئێران هەمیشە هێرشەکانی بە پاساوی بەرگری لەخۆکردن دەپۆشێت، بەڵام ئەم پاساوە بەپێی ماددە و بنەما نێودەوڵەتییەکان بە تەواوی پووچەڵە. بەپێی ماددەی ٥١ لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN Charter, 1945)، مافی بەرگری لەخۆکردن تەنیا لە یەک حاڵەتدا ڕێگەپێدراوە، ئەویش کاتێکە کە هێرشێکی چەکداریی ڕاستەوخۆ و ڕوون کرابێتە سەر دەوڵەتەکە؛ لە کاتێکدا لە حاڵەتی هەرێمی کوردستاندا، هیچ هێرشێکی چەکداریی فەرمی لە لایەن هەرێمەوە بۆ سەر ئێران نەکراوە، بۆیە بەکارهێنانی ئەم ماددەیە بێ بنەمایە. لە لایەکی ترەوە، بەپێی بنەماکانی یاسای دەستووریی نێودەوڵەتی و بڕیارەکانی دادگای دادی نێودەوڵەتی وەک بڕیاری دۆسیەی نیکاراگوا دژی ئەمریکا (Nicaragua v. United States, 1986) و دۆسیەی سەکۆ نەوتییەکان (Oil Platforms Case, 2003) بۆ پیادەکردنی بەرگری لەخۆکردن دەبێت مەرجی پێویستی بەو واتایەی تەنیا ڕێگە بێت بۆ بەرپەرچدانەوە، و مەرجی هاوسەنگی بەو واتایەی زیانی هێرشەکە گەورەتر نەبێت، بێنە دی؛ بۆردومانکردنی ناوچەی مەدەنی و شەهیدکردنی هاووڵاتیان پێشێلکردنی ڕوونی ئەم هاوسەنگییەیە.
چوارەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ دیاریکردنی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی
بۆ چەسپاندنی بەرپرسیارێتیی یاسایی لەسەر دەوڵەتی ئێران، پەنا دەبرێتە بەر گرنگترین دەقی یاسایی نێودەوڵەتی لەم بوارەدا کە ئەویش پڕۆژە یاسای بەرپرسیارێتیی دەوڵەتان لەسەر کارە نایاساییە نێودەوڵەتییەکانە لە لایەن کۆمیسیۆنی یاسای نێودەوڵەتییەوە (International Law Commission, 2001). بەپێی ماددەی ١ی ئەم ڕێککەوتنە، هەر کارێکی نایاسایی نێودەوڵەتی کە لە لایەن دەوڵەتێکەوە ئەنجام بدرێت، بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی ئەو دەوڵەتەی لێ دەکەوێتەوە. هاوكات ماددەی ٢ دوو ڕەگەزی سەرەکی بۆ دروستبوونی ئەم بەرپرسیارێتییە دیاری دەکات: یەکەم، پێشێلکردنی پابەندییەکی نێودەوڵەتی بێت کە لێرەدا بەزاندنی ماددەی ٢(٤)ی چارتەرەکەیە، دووەم، کارەکە پاڵ بدرێتە پاڵ دەوڵەتەکە؛ لێرەشدا هێرشەکان لە لایەن سوپای فەرمیی ئێرانەوە ئەنجام دراون و دەکەونە ئەستۆی دەوڵەتەکە. هەروەها ماددەی ١٢ جەخت دەکاتەوە کە دەوڵەت کاتێک پابەندیی نێودەوڵەتی دەبەزێنێت کە ڕەفتارەکانی هاوتەریب نەبن لەگەڵ ئەو ئەرکانەی یاسای نێودەوڵەتی خستوویەتیە سەر شانی. لەم چوارچێوەیەدا، حکومەتی فیدراڵیی عێراقیش بەهۆی کەمتەرخەمی لە پاراستنی سنوورەکان، ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتیی دوولایەنە دەبێتەوە.
پێنجەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ مافی قەرەبووکردنەوە و شوێنەوارەکانی بەرپرسیارێتی
بۆ ناچارکردنی ئێران بە گرتنەبەری ڕێوشوێنی یاسایی بەرامبەر زیانەکان، پڕۆژە یاسای ساڵی ٢٠٠١ی کۆمیسیۆنی یاسای نێودەوڵەتی (International Law Commission, 2001) چەند شوێنەوارێکی یاسایی ڕوون دەسەپێنێت. بەپێی ماددەی ٣٠، دەوڵەتی بەرپرسیار پابەند دەکرێت بە ڕاگرتنی دەستبەجێی کارە نایاساییەکە و پێشکەشکردنی بەڵێن و گەرەنتی گونجاو بۆ دووبارەنەکردنەوەی. سەرباری ئەمەش، ماددەی ٣١ دەوڵەتی پێشێلکار پابەند دەکات بە قەرەبووکردنەوەی تەواوی ئەو زیانە مادی و مەعنەوییانەی کە بەهۆی کارە نایاساییەکەوە دروست بوون. شێوازەکانی ئەم قەرەبووکردنەوەیە لە ماددەی ٣٤دا کورت کراوەتەوە کە لە سێ ڕێگاوە دەبێت: گەڕانەوە بۆ دۆخی پێشوو (ماددەی ٣٥) لە ڕێگەی کشانەوە و گەڕاندنەوەی بارودۆخەکە، قەرەبووی دارایی (ماددەی ٣٦) لە ڕێگەی پێدانی بڕە پارەی پێویست بەرامبەر زیانی گیانیی هاووڵاتیان و تێکچوونی موڵک و ماڵ کە هێرشەکەی سلێمانی بووە هۆی شەهیدبوونی ٩ کەس، و ڕەزامەندی (ماددەی ٣٧) لە ڕێگەی داننان بە پێشێلکارییەکە و داوای لێبوردنی فەرمی کاتێک قەرەبووی مادی بەس نەبێت.
شەشەم: پاراستنی مەدەنییەکان و پێشێلکردنی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی
شەهیدبوونی ٩ هاووڵاتی و ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن لە شوێنە مەدەنییەکاندا، پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی بەڵگەنامە مرۆییە جیهانییەکانە. ئەم کردەوانە دژایەتییەکی تەواوی ماددەی ٣ی هاوبەشی ڕێککەوتننامەکانی جنێڤ ١٩٤٩ (Geneva Conventions, 1949) دەکەن، کە پاراستنی تەواو دەدات بەو کەسانەی کە بەشداریی ڕاستەوخۆ لە شەڕ و پێکدادانەکاندا ناکەن و دەبێت بە مرۆیی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. هەروەها، بەپێی پڕۆتۆکۆلی زیادکراوی یەکەم ١٩٧٧ - ماددەکانی ٤٨ و ٥١ (Protocol I, 1977)، هێرشکردنە سەر خەڵکی مەدەنی و ناوچە نیشتەجێبووەکان بە تەواوی قەدەغە کراوە؛ ئەم ماددانە جەخت لەسەر بنەمای جیاکاری دەکەنەوە، کە پێویستە هەمیشە جیاکاری بکرێت لە نێوان نیشانە سەربازییەکان و هاووڵاتیانی مەدەنی، نەک بە هێرشی درۆنی و مووشەکی ئاسایشی کۆمەڵایەتی تێک بدرێت.
دەرئەنجام و ڕاسپاردەکان
بۆردومانەکانی بەردەوامی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستان، بە تایبەتی هێرشە خوێناوییەکەی ئەمڕۆ بۆ سەر شاری سلێمانی، پێشێلکردنی ئاشکرای چارتەری نەتەوە یەکگرتووەکان و پرەنسیپی پاراستنی سەروەریی دەوڵەتانە. بێلایەنیی هەرێمی کوردستان دەبێت وەک بنەمایەکی پارێزراو ڕێزی لێ بگیرێت و ناکرێت خەڵکی مەدەنی ببنە قوربانیی ململانێ ناوچەییەکان.
لەسەر حکومەتی عێراق و فیدراڵی پێویستە پەنا ببەنە بەر دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و دۆسیەیەکی یاسایی تۆکمە پێشکەش بە ئەنجوومەنی ئاسایش و دادگای دادی نێودەوڵەتی بکەن. هاوكات، دەبێت داوای یاسایی فەرمی بۆ قەرەبووکردنەوەی دارایی و مەعنەویی کەسوکاری شەهیدانی هێرشەکەی سلێمانی و گشت زیانلێکەوتووانی تر تۆمار بکرێت و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی بۆ ڕاگرتنی ئەم پێشێلکارییانە چالاک بکرێت.
References (سەرچاوەکان)
Geneva Conventions (1949) Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War (Fourth Geneva Convention), 12 August 1949, 75 UNTS 287.
International Law Commission (2001) Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, Yearbook of the International Law Commission, 2001, vol. II, Part Two.
Iraqi Constitution (2005) Constitution of the Republic of Iraq, Official Gazette, No. 4012.
Nicaragua v. United States (1986) Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Merits, Judgment, ICJ Reports 1986, p. 14.
Oil Platforms Case (2003) Oil Platforms (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Judgment, ICJ Reports 2003, p. 161.
Protocol I (1977) Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, 1125 UNTS 3.
UN Charter (1945) Charter of the United Nations and Statute of the International Court of Justice, 24 October 1945, 1 UNTS XVI.
UN General Assembly (1970) Resolution 2625 (XXV): Declaration on Principles of International Law friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations, A/RES/25/2625, 24 October 1970.