(*)

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی مەترسیداردایە؛ قۆناغی "شەڕی سێبەر" کۆتایی هات و سەردەمی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ دەستی پێکردووە. ئەم گۆڕانکارییە تەنها نەخشەی سیاسی ناگۆڕێت، بەڵکو چارەنووسی گەلانی ناوچەکە، بەتایبەت عێراق و کوردستان، دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەخت.
هاوکێشە نوێیەکە: لە سێبەرەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە
دوای زنجیرەیەک هێرشی ڕاستەوخۆ، هاوکێشەی "ڕێگری" (Deterrence) لە نێوان ئێران و ئیسرائیل داڕما. ئیسرائیل ستراتیژی "بڕینی دەستەکانی ئێران" (حیزبوڵا و حەماس) پەیڕەو دەکات، تاران-یش لەرێگەی مووشەکی بالیستی و فشارە هەرێمییەکانەوە دەیەوێت پارسەنگی هێز ڕابگرێت. واشنتۆنیش وەک چەترێکی بەرگری بۆ ئیسرائیل ماوەتەوە، بەبێ ئەوەی بیەوێت تێوەگلانی تەواوەتی لە شەڕێکی گشتگیردا هەڵبژێرێت.

"گرنگی ئاگربەست و ئاسۆکانی"
گرنگی ئاگربەست: لە نێوان هیوایەکی کاتی و چارەسەرێکی ستراتیژی
لە چەقی ئەم سێگۆشە ئاگرینەدا، پرسی "ئاگربەست" تەنها داواکارییەکی مرۆیی نییە، بەڵکو پێویستییەکی سیاسی و ئەمنییە بۆ ڕێگریکردن لە داڕمانی تەواوەتی ناوچەکە.
ئاگربەست لە غەززە یان لوبنان، دەبێتە هۆی "ساردکردنەوەی" بەرە جیاوازەکان.
بۆ هەرێمی کوردستان، ئاگربەست واتای کەمبوونەوەی فشاری میلیشیاکان و دوورکەوتنەوەی مەترسیی هێرشی ڕاستەوخۆیە. ئەمە دەرفەت دەداتە دیپلۆماسییەت کە جێگەی مووشەک بگرێتەوە و کەمێک لەو بارگرانییە ئابووری و دەروونییە کەم بکاتەوە کە بەسەر خەڵکی ناوچەکەوەیە.
* ئێستا بە کوێ گەیشتووە؟ لە ئێستادا دانوستانەکان لە نێوان "گرەوی سەربازی" و "فشاری سیاسی"دا چەقیون. ئیسرائیل دەیەوێت پێش هەر ئاگربەستێک زۆرترین ژێرخانی سەربازیی نەیارەکانی تێکبشکێنێت، لە بەرامبەردا ئێران و هاوپەیمانەکانی ئاگربەست وەک مەرجێک بۆ ڕێگری لە فراوانبوونی شەڕ دەبینن. گەورەترین بەربەست لەبەردەم ئاگربەست، نەبوونی متمانەی نێوان لایەنەکان و جیاوازیی نەخشەی "ڕۆژی دوای شەڕ"ە.
* بە کوێ دەگات؟ پێشبینی دەکرێت ئەگەر ئاگربەستێکی هەمیشەیی نەیێتە کایەوە، ناوچەکە بەرەو "ئاگربەستی کاتی و پچڕ پچڕ" بڕوات. بەڵام درەنگ یان زوو، هەموو لایەنەکان دەگەنە ئەو بڕوایەی کە تێچووی شەڕێکی گشتگیر زۆر زیاترە لە دەستکەوتەکانی، بۆیە فشارە نێودەوڵەتییەکان (بە تایبەت لەلایەن واشنتۆن و وڵاتانی عەرەبی) بەرەو سەپاندنی جۆرێک لە هێمنکردنەوە دەچێت، کە ڕەنگە تەنها "شەڕ ڕاگرتن" بێت نەک "ئاشتییەکی ڕاستەقینە".

پێگەی کوردستان لە چەقی ململانێکاندا
هەرێمی کوردستان کە هەمیشە وەک "دوورگەی ئارام" ناسراوە، ئێستا لە چەقی ئاگرەکەدایە:
بۆ ئەمریکا: هاوبەشێکی جێی متمانە و پێگەیەکی ستراتیژییە بۆ پاراستنی هاوسەنگی هێز لە عێراق.
بۆ ئێران: ناوچەیەکە کە نابێت ڕێگەی پێ بدرێت ببێتە بنکەی نەیارەکانی (ئەمریکا و ئیسرائیل).
ستراتیژیی پاراستنی هەرێمی کوردستان (٥ خاڵی بنەڕەتی)
بە بیروو بۆچونی من، بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان لەم یارییە گەورەیەدا نەبێتە قوربانی، پێویستە کار لەسەر ئەم تەوەرانە بکات:
1. یەکخستنی ناوخۆیی: گەورەترین مەترسی "درزی ناوخۆییە". پێویستە هێزی پێشمەرگە بکرێتە هێزێکی نیشتمانیی یەکگرتوو و لە ململانێی حیزبی دووربخرێتەوە تاوەکو بەرگرییەکی چیمەنتۆیی دروست ببێت.
2. بێلایەنیی کارا (Active Neutrality): کوردستان نابێت ببێتە لایەنگر. پێویستە پەیامی ڕوون بداتە تاران کە خاکی هەرێم نابێتە هەڕەشە، و بە واشنتۆنیش بڵێت کە هەرێم هاوبەشێکی جێگیرە بۆ ئاشتی، نەک گۆڕەپانی شەڕ.
3. پەنابردن بۆ چەتری بەغدا: لە کاتی قەیرانی نێودەوڵەتیدا، سەروەریی عێراق بەهێزترین قەڵغانی یاساییە. چارەسەری کێشەی (مووچە و نەوت) تەنها ئابووری نییە، بەڵکو زامنکردنی پشتیوانیی بەغدایە بەرامبەر دەستێوەردانی دەرەکی.
4. ئاسایشی ئابووری و خۆبژێوی: پشتبەستن بە یەک سەرچاوەی داهات مەترسیدارە. هەمەجۆرکردنی دەروازە بازرگانییەکان و گرنگیدان بە کەرتی کشتوکاڵ، هەرێم لە بەرامبەر گەمارۆ و داخستنی سنوورەکان دەپارێزێت.
5. کارتێ دیموکراسی و مافی مرۆڤ: پشتیوانیی ڕۆژئاوا بۆ کوردستان تەنها لەبەر نەوت نییە، بەڵکو لەبەر جیاوازیی مۆدێلی حوکمڕانییەتی. بەهێزکردنی ئازادییەکان، گەورەترین کارتی فشارە لە ناوەندە نێودەوڵەتییەکاندا.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە قۆناغی "پێش تەقینەوە"دایە. پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستان لەم گەردەلوولەدا تەنها بە "سیاسەتی عاقڵانە"و "ناومالێکی ڕێکخراو" دەبێت. پێویستە کوردستان وەک "پردێک بۆ سەقامگیری" دەربکەوێت، نەک وەک سەنگەرێک بۆ لایەنە ناکۆکەکان.

"ڕۆڵی سەرۆک مەسعود بارزانی لە هاوسەنگکردنی سێگۆشەی ئاگر"
سەرۆک مەسعود بارزانی تەنها وەک ڕێبەرێکی سیاسیی کورد نایەتە ئەژمار، بەڵکو وەک "مەرجەعێکی سیاسی" و خاوەن ئەزموونێکی نیو سەدە لەناو جەرگەی قەیرانەکاندا، ڕۆڵێکی میحوەری لە پاراستنی هەرێمی کوردستان و ڕێگری لە تەقینەوەی بارودۆخەکە دەگێڕێت.
پارێزەری هاوسەنگی (دیپلۆماسییەت لەنێوان بەرداشەکاندا)
لە کاتێکدا تاران، واشنتۆن و تەلئەبیب لە ململانێیەکی ڕاستەوخۆدان، سەرۆک بارزانی توانیویەتی مۆدێلێکی "دیپلۆماسییەتی عاقڵانە" پەیڕەو بکات. ئەو لە ڕێگەی پەیوەندییە مێژووییەکانی لەگەڵ واشنتۆن وەک هاوپەیمانێکی جێی متمانە، و لە هەمان کاتدا پاراستنی کەناڵەکانی گفتوگۆ لەگەڵ تاران، ڕێگەی نەداوە هەرێم ببێتە بەشێک لە ئەجێندایەکی شەڕانگێز. سەرۆک بارزانی هەمیشە جەختی لەوە کردووەتەوە کە: "کوردستان نابێت ببێتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێی وڵاتان."
مەرجەعییەتی نیشتمانی و یەکڕیزی ناوخۆیی
وەک لە خاڵی یەکەمی پێشنیازەکانتدا ئاماژەم پێداوە، "درزی ناوخۆیی" گەورەترین مەترسییە. لێرەدا ڕۆڵی سەرۆک بارزانی وەک چەتری کۆکەرەوە دەردەکەوێت. ئەو بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدایە کە لایەنە سیاسییەکان لە دەوری "بەرژەوەندییە باڵاکانی نەتەوە" کۆبکاتەوە. گوتاری ئەو لە کاتی قەیرانەکاندا هەمیشە بەرەو ئەوە بووە کە هێزی پێشمەرگە وەک دەزگایەکی نیشتمانی بمێنێتەوە، چونکە دەزانێت لە کاتی شکستی دیپلۆماسی، تەنها یەکڕیزیی ناوخۆیی دەتوانێت بەرگری لە قەوارەی هەرێم بکات.
مامەڵەکردن لەگەڵ بەغدا (قەڵغانی یاسایی)
سەرۆک بارزانی بە حیكمەتەوە مامەڵە لەگەڵ بەغدا دەکات. ئەو تێدەگات کە لەم "سێگۆشەی ئاگرە"دا، بەهێزبوونی پێگەی کورد لە بەغدا، دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی فشارە دەرەکییەکان. ئەو بەردەوام جەخت لەسەر "شەراکەت، تەوافوق و هاوسەنگی" دەکاتەوە لە حوکمڕانی عێراقدا، تاوەکو عێراق وەک دەوڵەت نەبێتە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ سەر هەرێم، بەڵکو ببێتە پاڵپشت.
ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر و پاراستنی ئاسایش
لە قۆناغی شەڕی داعشدا، جیهان بینی کە چۆن سەرۆک بارزانی وەک فەرماندەی گشتی لە سەنگەرەکاندا بوو. ئەم مێژووە وای کردووە کە ئێستا لە "سەردەمی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ"دا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک "کارەکتەری سەقامگیری" (Stabilizing Factor) سەیری بکەن. ئەم متمانە نێودەوڵەتییە وای کردووە کە واشنتۆن و وڵاتانی ڕۆژئاوا پاراستنی هەرێم بە بەشێک لە ئاسایشی ناوچەکە بزانن.
دیدگای ستراتیژی بۆ "ڕۆژی دوای شەڕ"
سەرۆک بارزانی هەمیشە پێش ڕووداوەکان دەخوێنێتەوە. ئەو دەزانێت کە ئاگربەست یان شەڕ، نەخشەی ناوچەکە دەگۆڕێت. بۆیە جەخت لەسەر "خۆبەهێزکردن" دەکات. لە دیدگای ئەودا، کوردستانێک کە لە ڕووی ئابووری و سەربازی و سیاسییەوە بەهێز بێت، دەتوانێت لە کاتی کێشانی نەخشە نوێیەکاندا وەک یاریزانێکی سەرەکی بمێنێتەوە، نەک تەنها وەک تەماشاکەر.

 

(*)لەندەن