(*)

جیاكاریی ڕەگەزی لە كوردستاندا لە هەموو ئاستەكانی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابووری و یاسایی بوونی هەیە ‌و بە ڕوونی دەبینرێن. بوارێك نەماوەتەوە كە هەست بەو جیاكارییانە نەكرێت، هۆكارەكانیشی هەر لەنێو كۆمەڵگەكە خۆیدا دەدۆزینەوە، كۆمەڵگەی كوردی لە زۆر ڕوەوە هێشتا كۆمەڵگەیەكی تەقلیدی و دواكەوتووە، ئەمەش كۆمەڵێك موعانات دروست دەكات كە ژن ‌و پیاویش دەگرێتەوە، بەتایبەت ژن لەبەر كۆمەڵێك فاكتەر، ئەقڵی كۆمەڵگەكە بە دواكەوتوویی ئایینی ئیسلامیشەوە هۆكاری زیاتری چەوساندنەوەی ئافرەتە، بۆ نموونە كچ زۆرجار لە منداڵیدا ناخرێتە قوتابخانە، چونكە وا بیردەكرێتەوە كە گەورە بێت هەر شوو دەكات ئیتر خوێندنی بۆ چییە، یان ئەو ئەقلیەتەی ئەڵێت ژن هەر بۆ مەتبەخە ‌و پیاویش بۆ سیاسەت و كاسبی و بازرگانییە، ژن لە بەشێك لە كۆمەڵگەكان مەكانەیەكی خراپی پێدراوە وەك لەوەی دراوە بە پیاو، بە تایبەت لەو وڵاتانەی زەمانی كۆمەلایەتی نییە، تائێستاش خوازیارن كوڕیان ببێت بۆ زەمانی دواڕۆژ ‌و دەبێت بەگەورەی خێزان ‌و بنەماڵەكە بەتایبەتی لەناوچە كشتوكاڵی ‌و لادێ نشینەكاندا ئەم بیرۆكەیە زاَلە، بەڵام ئەگەر سەیری ئەو دەوڵەتانەی كە زەمانی كۆمەلایەتی تێدایە بكەین، ئەو دیاردەیە بوونی نییە یان زۆر كەمترە، بۆیە ئەم جیاكارییانە نەك هەر لە كۆمەڵگەی كوردیدا هەیە، بەڵكو لە كۆمەڵگەكانی تری هاوشێوەشدا بوونی هەیە، بۆ نموونە لە سەردەمی تاڵیباندا لە ئەفغانستان ئافرەت بۆی نەبوو پیادەی پیشەكەشی بكات و گەڕێندرابووەوە ناو ئەو ڕۆڵە تەقلیدیەی پیاوانی دواكەوتوو، تەنانەت ئامادەبوون لە شانۆگەری ‌و سینەما‌ و هونەریش نەمابوو، هەمان ئەوەی داعش دەیكات و زۆرێك لە ئیسلامییەكانی كوردستانیش داوای دەكەن.
كە خوازیارن پیاو نان پەیدا بكات، ژنیش لە ڕووی داراییەوە پابەند دەبێت بە پیاوەوە و هەروەها لە ماَلەوە منداڵی زۆر بخاتەوە.
ئاشكرایە هەندێك لە خێزانی كورد كە دەچنە ئەوروپا لە یەكتر جیادەبنەوە چونكە لە وڵاتەكەی خۆی لەژێر بەزەیی پیاوەكەیدا بووە لە ناو كۆمەَلگەیەكی پیاوسالاریدا و بەناچاری گەلێك چەوساندنەوەی قبوڵكردووە، ئەویش لەبەر ئابڕوو و شەرەفی خێزان و بنەماڵەكەی یان ئەو دابونەریتەی باڵی كێشاوە بەسەر كۆمەڵگەدا، كە شەرەف بەژنەوە بەستراوە نەك بە پیاوەوە، پیاو هەڵەش بكات پشت گوێ دەخرێت، بەڵام ئەگەر ژنێك هەڵە بكات ئیتر پاپۆڕەكە نوقم بووە ‌و دنیا هەمووی خراپ بووە، لە كاتێكدا پەیوەست بوون بە پرەنسیپە ئەخلاقییەكان دەبێت بۆ هەردوو ڕەگەزەكە بێت. زۆرێك لە ئافرەتە كوردەكان لە ئەوروپا جیا دەبنەوە چونكە دڵنیایە لەوەی كە یاسا پشتی دەگرێت ‌و شەرم ناكات لەوەی جیابێتەوە، بە تایبەت كە دەوڵەت ژیانی داراییە زەمان دەكات، هۆكارێكی تری ئەو جیابوونەوانە لە ئەوروپا ئەو ئازادیەیە كە بوونی هەیە ‌و وادەكات ژنان بەجۆرێك ڕەفتار بكەن لەگەڵا دابونەریتی پیاوەكەی و كۆمەڵگەكەی نەگونجێت، بەڵام زۆرجاریش ئازادی خراپ بەكار دەهێنرێت لە لایەن ئافرەتانەوە چونكە بە هەڵە لە مەسەلەی ئازادی تێگەیشتوون.
دەپرسم چەندن ڕێژەی ئەو ژنانەی لە وڵاتە دواكەوتوەكان و كۆمەڵگە ئیسلامییەكان لە پیشەدان، چەندن ڕێژەی ئەو ژنانەی لە ناوەندی بڕیاردان لە حكومەت و لە سیاسەت، تەنانەت لە بواری چالاكی ژنان خۆشیاندا بەشدارن.
ئێمە بە پیاو ‌و ژنەوە بەرهەمی واقیعی كۆمەڵگەی خۆمانین. ئەو ئەقڵیەتەی كە بۆمان ماوەتەوە و زاڵە كە لەگەڵماندا لەدایكبوونەوە، هەروەها بەرهەمی سیستەمی سەقەتی پەروەردەشین، ئەوەی دەوڵەت و ئەوەی لە خێزانیشەوە هەیە.
من بەشبەحاڵی خۆم تەقدیری ئەو ئەركە گەورەیەم نەدەزانی كە دایكم یان خوشكەكانم لەماڵەوە دەیانكرد، بەڕای من پێویستە لە ڕووی یاسایشەوە پاداشتی ژن بدرێتەوە لەبەرامبەر ئەو ئەركەی لە ماڵەوە دەیكەن، هەروەها بۆ ئازاری دووگیان بوونیان و شەونخونی كێشانیان كە ئەوەش ئەركێكی قورسە كە پێویستە پیاو پاداشتی بداتەوە.
لە مێژوودا، لە سەردەمی ڕاویشەوە لەناو خێڵەكاندا لەبەر ئەوەی پیاو لە ڕووی جەستەییەوە بەهێزتر بووە دەڕۆیشتن بۆ ڕاو كردن. دیارە هەر لەسەرەتای ژیانەوە ئەم جیاكارییە بوونی هەبووە، ژن دوو گیان دەبێت نەك پیاو. ژن توانای جەستەیی لە پیاو كەمترە، هەر بۆیە ژن ناچار بووە بە سەبر تر بێت و نەفەسی درێژتر بێت و بەپلان كار بكات. ڕەنگە زۆرجار ئەوە ژن بێت كە حوكمی پیاو دەكات لە پشتەوە ‌و بە ئاڕاستەی باشتری دەبات. كاتێك دەڕوانمە شەڕڤانان تیۆری لاوازیی جەستەیی و كەم ژیریی و ئیرادەی ژن زۆرێك لە بۆچوونی پیاوانی ئاینیی و دواكەوتوو بەرامبەر بە ژن بە درۆ دەخاتەوە. بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و زانستەوە زۆرێك لە كاری جەستەیی ژن و پیاو كەمتر بۆتەوە.
ڕاستە بكەرەكە مرۆڤە بەڵام بەرپرسی یەكەم سیستەمە سیاسیەكەیە كە ئەمیش هەر بەرهەمی مرۆڤ و كۆمەڵگە خۆیەتی. سیستەمی تەندروست كۆمەڵگەی تەندروست بەرهەم دەهێنێت، هەروەها بە پێچەوانەشەوە.
خەبات بۆ ئازادی ژنان بە پلەی سەرەكی ، ژن خۆیەتی
كارو خەباتی سەرەكی بۆ ئازادی ژنان بە پلەی سەرەكی ژن خۆیەتی. ژن خۆی زیاتر هەست بەئازارەكانی خۆی و بە پێویستییەكانی خۆی دەكات وەك لەوەی پیاو هەستیان پێبكات. بەڵام ژنان هێڵێكی فێمینیستی وا وەرنەگرن كە هەموو چەوساندنەوەكەیان تەنیا لە پیاودا ببینن ، ئاسایی نابێت هیچ ڕەگەزێك ڕەگەزێكی تر بچەوسێنێتەوە. منی پیاویش لە زۆر ڕووەوە بێ مافم، ژن پێویستە لە خەباتیدا پشت بە پیاوە ئازادیخواز و ڕۆشنبیرەكانیش ببەستێت، بەڵام فاكتەری سەرەكی ڕزگاری ژن، خودی خۆیەتی. هەروەها خەباتی ژنانیش بۆ مافە سروشتییەكانی جیاوازییان هەیە. ژنێكی چەوساوە و هەژار خەباتەكەی دژی چەوساندنەوەی ئابووریشە، خەباتێكی چینایەتیشە، بەڵام ژنێكی دەوڵەمەند داواكارییەكانی ئابووری نین بەڵكو ڕیفۆرم كردنە بۆ هەندێك لە مافە تایبەتییەكانی خۆی، پێویستە هەردوو ئەو چینە كۆمەڵایەتییەی ژنان یەك بگرن ‌و خەباتی هاوبەشیان هەبێت، بەداخەوە هەندێك لە ژنان خۆشیان ناتەبا و نایەكگرتوون لەناو یەكدا بۆ خاڵە هاوبەشەكانیان.
ژنیش قوربانیی خۆڕێكنەخستن و كاردانەوەیە بەرامبەر چەوسێنەرەكانی كە زۆرێك لە ژنانیشی تێدان، قوربانیی دابونەریتە تەقلیدییەكانە، قوربانیی ئایینە، قوربانیی یاسا كۆنەپەرستیەكانە هەربۆیە ژن تەنیا لەناو كۆمەَلگەیەكی عەلمانی و دیموكرات و ئازاد و یەكساندا بە مافەكانی خۆی دەگات، پێویست بوون بە شۆڕشێكی فكری و كەلتووری هەیە. پێویستە ژنانیش بە جدی كار لەسەر جوداكردنەوەی ئاین و شەریعە بكەن لە دەوڵەت و شەریعە نەكرێتە بنەمای یاسا و دەستوور چونكە ناعەدالەتییەكی زۆری تێدایە بە تایبەت بەرامبەر بە ئافرەتان.

 

(*)

د. سالار باسیرە