هاریهار بهاتاچاریا، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی بوردۆن، لە بەنگالی ڕۆژئاوا (هیندستان) و یەكێكە لە دیارترین پسپۆڕانی فیدڕاڵیزم و سیاسەتی بەراوردكاری، ئەم دیدارە هەوڵێكە بۆ تێگەیشتن لە نهێنییەكانی سەركەوتنی ئەزموونی فیدڕاڵیزمی هیندستان. لە كاتێكدا زۆرێك لە دەوڵەتە فرەنەتەوەیی و فرەناسنامەكان بەدوای مۆدێلێكی گونجاودا دەگەڕێن، بۆ بەڕێوەبردنی جیاوازییەكان، هیندستان وەك گەورەترین دیموكراسیی جیهان، توانیویەتی لە ماوەی چەندین دەیەدا یەكگرتوویی سیاسی و فرەیی كۆمەڵایەتی لە یەك كاتدا بپارێزێت. بهاتاچاریا لەم گفتوگۆیەدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، باس لە چەمكی «فیدڕاڵیزمی هاوكاریئامێز» دەكات، ئەو شێوازەی كە هاوكاریی نێوان ناوەند و هەرێمەكان وەك بنەمای سەرەكیی حوكمڕانی دادەنێت، هەروەها ڕووناكی دەخاتە سەر ڕۆڵی هێزە ناوچەییەكان، تایبەتمەندییەكانی مۆدێلی هیندی و ئەو هۆكارانەی كە ئەم ئەزموونەیان كردووە بە یەكێك لە سەركەوتووترین نموونەكانی فیدڕاڵیزم لە جیهاندا.

 

* سەرەتا دەمانەوێت لەو چەمكەوە دەست پێ بكەین كە ئێوە كارتان لەسەر كردووە و توێژینەوەتان لەبارەوە كردووە، ئەویش «فیدڕاڵیزمی هاوكاریئامێزە». ئێوە چۆن پێناسەی ئەم چەمكە دەكەن و ئایا باوەڕتان وایە كە ئەم چەمكە لەسەر ئاستی دامەزراوەیی پیادە دەكرێت، یان تەنیا وەك خەون و ئاواتێك ماوەتەوە؟

- لە ڕاستیدا ئەمە پرسیارێكی باشە، چونكە هیندستان بەوە ناسراوە كە تێیدا فیدڕاڵیزمی هاریكاریئامێزی پیادە دەكرێت، واتە هاوكاری هەیە لە نێوان دەسەڵاتی ناوەند و قەوارە فیدڕاڵییەكاندا، بە هەمان شێوە لە نێو خودی قەوارە فیدڕاڵییەكان خۆیاندا، ئەم هاوكارییەش لە نێو دەقەكانی دەستووردا چەسپێندراوە، واتە تەواوی بونیادی دەستووری لەسەر ئەم بنەمایە داڕێژراوە. ئەویش لەبەر ئەوەی كاتێك سیستمی فیدڕاڵیزم لە هیندستان بنیادت نرا، ئەوا شوێنهەڵگری مۆدێلە كلاسیكییەكانی ئەمریكا و سویسرا، یان نەمسا و فیدڕاڵیزمەكانی دیكە نەبوو، واتە ئەوەی لەم وڵاتەدا هەیە سیستمێكی جیاوازە. لەلایەك، دەسەڵاتێكی زۆر بە حكومەتی ناوەندی درا، لە هەمان كاتدا دەسەڵاتێكی گەورەش بە یەكە فیدڕاڵییەكان درا، لێرەدا شتێكی سەرنجڕاكێش هەیە كە دەبێت ئاماژەی پێ بكەین، زۆرێك لەو یاسایانەی لەسەر ئاستی فیدڕاڵی دەردەچن، نەك تەنیا لە نێو یەكە فیدڕاڵییەكاندا جێبەجێ دەكرێن، بەڵكو خودی ئەم یەكانە ئەركی جێبەجێكردنی ئەم یاسایانە لە ئەستۆ دەگرن، واتە لە پەیوەندی بە داڕشتنی یاساكانەوە مەركەزییەتێكی زۆر هەیە، بەڵام نامەركەزیەتێكی كارگێڕییش هەیە لەسەر ئاستی یەكە فیدڕاڵییەكان، واتە هاوكاری لەنێو بونیادی سیاسیی سیستمی فیدڕاڵیی هیندستاندا ئاوێتە كراوە، بە چەشنێك كە پێویستە هاوكاری لەنێوان حكومەتەكانی یەكە فیدڕاڵییەكاندا هەبێت. كەواتە پێویستە یەكە فیدڕاڵییەكان لە پێناو بەرژەوەندییەكاندا هاوكاری بكەن، دەبێت دەسەڵاتی مەركەزییش پشت ببەستێت بە خودی ئەم یەكە فیدڕاڵییانە بۆ جێبەجێكردنی زۆرێك لە یاسا گرنگەكانی. كەواتە دروستە بگوترێت فیدڕاڵیزمی هاریكاریئامێز هێز و سەقامگیری بە وڵات دەبەخشێت.

* كەواتە ئێوە سیستمی فیدڕاڵیی هیندستان بە شێواز و مۆدێلێكی جیاواز و تایبەتمەند دەزانن؟

- ئەوەی لەم ڕووەوە دەتوانین بیڵێین، ئەوەیە كە فیدڕاڵیزمی هیندستان لە هەندێ ڕووەوە هاوشێوەی فیدڕاڵیزمە تەقلیدییەكانە و لە هەندێ ڕووەوە جیاوازە، ئەگەر بپرسین: بۆچی؟ ئەوا وەڵامەكە ئەوەیە كە زۆربەی یەك فیدڕاڵییەكان لە هیندستان هەمان پێگە و هەمان دەسەڵاتیان هەیە، بەڵام لە هەندێ ناوچەی دیاریكراو، بەتایبەتی ئەوانەی نزیكی سنوورە نێودەوڵەتییەكانن لەگەڵ دەوڵەتی پاكستان بە ئاراستەی ڕۆژئاوا و باكووری ڕۆژهەڵاتی هیندستان و لەو ناوچانەی هاوسنوورن لەگەڵ چین، میانمار و بەنگلادیش، ئەم هەرێمە فیدڕاڵییانە هەم لە ڕووی یاسایی و هەم لە ڕووی ئەمری واقیعەوە تایبەتمەندیی خۆیان هەیە، ئەم تایبەتمەندییە لە پێگە و دەسەڵاتیاندا ڕەنگی داوەتەوە، ئەویش بە واتای ئەوەی كە ئۆتۆنۆمییەكی زیاترییان هەیە و كۆنتڕۆڵی زیاتریان بەسەر كاروبارەكانی خۆیاندا هەیە، ئەمانەش لە ڕووی دەستوورییەوە زامن كراوە. هەرێمی ناگالاند بە نموونە وەربگرین، كە لە ڕووی دەستوورییەوە پێگەیەكی تایبەتی هەیە، واتە لە ڕووی خاك و بەكارهێنانی خاك و دابونەریت و ئایین و كاروبارە لۆكاڵییەكانیەوە نیمچە سەربەخۆییەكی هەیە. لایەنێكی دیكەی تایبەتمەند كە جیاوازییەكانی نێوان هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەردەخات، ئەوەیە كە هەندێ هەرێمی فیدڕاڵی تەنیا یەك نوێنەر دەنێرنە پەرلەمان، لە كاتێكدا گەورەترین هەرێم لە هیندستان (ئوتەر پرادیش) لە پەرلەماندا نزیكەی 80 نوێنەری هەیە.

* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا كار لەسەر چەمكی «بەناوچەییكردنی سیاسەت دەكەن». ئایا باوەڕتان وایە ئەم دۆخە خزمەت بە بەهێزكردنی سەقامگیریی فیدڕاڵی دەكات، یان مەترسیی لاوازكردنی سیاسەتی نەتەوەیی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە؟

- ئەگەر ئێمە لە كۆنگرەی نیشتمانیی هیندی (گەورەترین پارتی تەقلیدی هیندستان) بڕوانین، كە پارتی سەرەكی بوو لە سەروەختی سەربەخۆییدا، ئەوا ئەم پارتە هاوپەیمانێتییەك بوو لە شوناسە ناوچەییە جیاوازەكان و چەندین لێژنەی لەخۆ دەگرت، كە لەسەر بنەمای ناوچە و كولتوور و شوناس و زمانە جیاوازەكان پێكهێنرابوون، كەواتە دەتوانین بڵێین: ئەم پرسە لە ڕووی مێژوییەوە ڕەگ و ڕیشەی هەیە. لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردووشەوە دووبارە بەناوچەییكردنی سیاسەت لە هیندستاندا پیادە كراوە، كە پارتەكان لەسەر بنەمای ناوچەكان پێك هێنراون و تا ئەم دواییەش لە زۆرێك لە هەرێمە فیدڕاڵییەكاندا حوكمڕان بوون، كەواتە ئەم پرسە زیانبەخش نەبووە بۆ شوناس، یان دیموكراسییەت، یان فیدڕاڵیزمی هیندستان، لەبەر ئەوەی بەبێ بوونی ئەم بەناوچەییكردنەی سیاسەت، وڵاتەكە ناتوانێت پێكەوە بە یەكگرتوویی بمێنێتەوە، چونكە هیندستان وڵاتێكی گەورەیە و هەر هەرێمێكیش ژمارەیەكی زۆری دانیشتووان لەخۆ دەگرێت. ئەگەر نموونەیەك لەم ڕووەوە بهێنینەوە و ئاماژە بە دانیشتووانی هەرێمی بەنگالی ڕۆژئاوا بكەین -كە من خۆم سەر بەم هەرێمەم- دانیشتووانەكەی لە دانیشتووانی وڵاتی ئەڵمانیا زیاترە، كەواتە دەتوانین بڵێین هێزە هەرێمایەتییەكان كاران، نەك ناكارا، ئەمەش كاریگەریی ئەرێنیی لەسەر سەقامگیریی هیندستان هەیە و ڕەنگە لەم ڕووەوە ڕێ بە خۆم بدەم و بڵێم: دەزانم بۆچی ئێوە ئەم پرسیارە دەكەن، چونكە بۆی هەیە ئێوە بیر لە پارتی بەهاراتیا جاناتا بكەنەوە، كە لەم دواییەدا بووە پارتی باڵادەست و حوكمڕان لە هیندستان و لە زۆرێك لە هەرێمەكاندا، بە هەرێمەكەی منیشەوە (بەنگالی ڕۆژئاوا)، بەڵام ئەگەر لە لقی ئەم پارتە لە هەرێمەكان بڕوانیت، ئەوا دەتوانین بڵێین هەریەكەیان ڕەنگدانەوەی هەلومەرجی هەرێمەكەن، چونكە خۆیان گونجاندووە لەگەڵ كولتوور و دابونەریتی خواردن و ڕەفتارە لۆكاڵییەكاندا، واتە ڕەنگە لە ڕووكەشدا وەك پارتێكی مەركەزی دەربكەوێت كە كۆنتڕۆڵی هەرێمەكانی كردبێت، بەڵام خودی ئەم پارتە بە ناوچەیی بووە. لە بەنگالی ڕۆژئاوا، دەبێت ئەم پارتە ببێتە پارتێكی بەنگالی بۆ ئەوەی بتوانێت لە هەڵبژاردنەكاندا سەركەوتن بەدەست بهێنێت، كەواتە دەبێت پارتەكان لە هیندستاندا ئەوە لەبەرچاو بگرن كە بونیادی كۆمەڵایەتی و وەلائی سیاسی و شوناسەكان، جیاوازییەكی زۆریان هەیە لە هەرێمەكەوە بۆ هەرێمێكی دیكە، چونكە ئەگەر تۆ ئەوەش بڵێی كە زۆرینەی دانیشتووانی ئەم وڵاتە هیندۆسن، ئەوا فرەییەكی زۆر هەیە لە نێو هیندۆسەكاندا و لە ڕووی كولتووری و كۆمەڵایەتییەوە دابەش بوون.

* ئێوە جەختتان لەسەر گرنگیی هەڵسەنگاندنی لایەن و ڕەهەندە سەركەوتووەكانی فیدڕاڵیزمی هیندستان كردووەتەوە، ئایا پێتانوایە تا چ ڕاددەیەك ئەمە فیدڕاڵییەتێكی سەركەوتووە، یان ئایا لە چ ڕوویەكەوە ئەدایەكی لاوازی هەبووە؟

- ئەگەر بە وشەیەك گوزارشتی لێ بكەم، ئەوا دەڵێم: بەڵێ سەركەوتوو بووە، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە كە چۆن پێوانەی سەركەوتن بكەین. لە ڕاستیدا تا ساڵی 2000 ئێمە سەركەوتنمان لە ڕووی چارەسەركردن و یەكلاكردنەوەی ناكۆكییە ئیتنییەكان لێك دەدایەوە، كە ئاشكرایە هیندستان وڵاتێكە فرەیی ئیتنی و شوناسی ئیتنیی جیاواز و شوناسی زمانەوانی جیاواز لەخۆدەگرێت، ئەم شوناسانەش گرێ دراوی خاكی خۆیانن. ئەوە بوو دوای كشانەوەی بەریتانییەكان پێویستیی ڕێكخستنەوەی ئەم پرسانە هاتەئاراوە، ئەمەش پرۆسەیەكی درێژخایەن و فرەلایەن بوو، لە ساڵانی 1965، 1966- 1972 و 1987- 2000 ئەنجام درا، بەم دواییەش لە ساڵی 2014 ئەنجام درا. هەر لەم ڕووەوە دەكرێت ئاماژە بەوە بكەین كە هەندێ بزاوت و بزووتنەوە هەبوون كە داوای جۆرێك لە سەربەخۆییان دەكرد و پەیوەست بوون بە كێشە و ناكۆكییە ئیتنییەكانەوە، بەڵام لە زۆربەی حاڵەتەكاندا ئەم ناكۆكییانە چارەسەر كران. هەروەها لایەنێكی دیكەی سەركەوتووی ئەزموونی فیدڕاڵیزمی هیندستان پرسی حوكمڕانییە لەم وڵاتەدا كە ڕەوایە بڵێین تا ڕاددەیەكی باش سەركەوتوو بووە و ڕەنگە ئەویش لەو ڕووەوە بێت كە بڵێین ئەوانەی لە دوێنێدا ئاڵای یاخیبوونیان بەرز دەكردەوە، ئێستا بەرژەوەندییان لە درێژەپێدان و پارێزگاریكردن لەو هەلومەرجەدا هەیە كە لەئارادایە، لەم ڕووەوە ئەركی پاراستنی سەروەریی یاسا و ئارامی و ئاسایش و دەستەبەركردنی خزمەتگوزارییەكان بۆ هاووڵاتییانی لە ئەستۆیە. كەواتە بەم شێوەیە دەتوانیت پێوانەی سەركەوتنیان بكەیت. لەم ڕووەوە پێشبڕكێیەك لە نێوان هەرێمەكاندا هەیە لەپێناو دابینكردنی خزمەتگوزاریی باشتر بۆ دروستكردنی كەشێكی لەباری وەبەرهێنان و بۆ پەرەپێدانی ژێرخان، واتە لەم ڕووەوە هەرێمەكان پتر ململانێی یەكتر دەكەن. لە ڕاستیدا ئەمە لە دوای ساڵی 1990ـەوە ڕووی دا، ئەویش كاتێك هیندستان سیاسەتی چاكسازیی گرتەبەر و بازاڕی وڵاتەكەش بەڕووی دەرەوەدا كرایەوە، ئەوە بوو ئازادییەكی زیاتر بە هەرێمەكان درا و سەربەخۆییەكی زیاتریان بەدەست هێنا، بۆ ئەوەی بە شێوازی خۆیان كاروبارەكانیان بەڕێوە ببەن و پەرە بە خۆیان بدەن لە ڕووی وەبەرهێنان و بازرگانییەوە. دووبارەی دەكەمەوە، دەكرێت ئەمانە پێوانەی سەركەوتن بن، واتە لەوە بڕوانین ئایا هەرێمەكان تا چ ڕاددەیەك توانیویانە وەبەرهێنانی دەرەكی ڕابكێشن. كەواتە ئەمە دۆخێكی خوڵقاندووە كە هەرێمەكان بتوانن لەم ڕووەوە هەوڵی ئەوە بدەن، پتر بەرەوپێش بچن، ئەویش بە هۆی ئەو سیاسەتی چاكسازییەی گیرایەبەر، بەڵام هەموو ئەمانە بەبێ ئەوەی دەست بۆ هەمواركردن و گۆڕینی بونیادی دەستووری وڵاتەكە و بارە فیدڕاڵییەكە ببەین. لەم ڕووەوە دەتوانم ئاماژە بە چەند نموونەیەك بكەم، گوجارات، ماهاراشترا، تامیل نادو، هاریانا، دەلهی و چەندین هەرێمی دیكە، كەواتە بەم شێوەیە دەتوانین بڵێین كە فیدڕاڵیزمی هیندستان ژیان و هەناسەیەكی دیكەی بەبەردا كرایەوە.