بەفرین ڕەشیدپوور توێژەر و یاریدەدەری كۆمەڵایەتییە و لە بواری پەروەردەی هەرزەكان كار دەكات، لە دایكبووی ساڵی ١٩٩٢ ی شاری سەردەشتی رۆژهەڵاتی كوردستانە، هەڵگری بڕوانامەی بەكالۆریۆسە لە بیوینجیبیری ڤێتێرینەری لە زانكۆ تەورێز، بەكالۆریۆسی یاریدەدەری كۆمەڵایەتی لە وڵاتی نەرویج هەیە و لە ئێستاشدا قوتابی ماستەرە لە بواری یاریدەدەری كۆمەڵایەتی لە نەرویج، لە دیدارێكدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان تیشكدەخاتە سەر چەند پرسێكی گرنگ پەیوەست بە خێزان و پەروەردەی هەرزەكاران و دوورخستنەوەیان لە بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

* بەپێی ئەزموون و كاركردنت لە بواری پەروەردەییدا، بە شێوەیەكی گشتی ئەو خزمەتانە چین كە پێشكەشی دەكەیت؟

- لە بەشی پەروەردەی هەرزەكاران لە وڵاتی نەرویج ئیش دەكەم، كاتێك مێرمنداڵان تووشی ماددەی هۆشبەر دەبن یان ڕەفتاری دژە كۆمەڵایەتی لە خۆیان نیشان دەدەن و كاری تاوانبارانە ئەنجامدەدەن، دەوڵەت ئەركی بەخێوكردنیان لە دایك و باوكیان دەستێنن، لەو شوێنانەی كە تایبەتكراون ئێمە كار لەسەر پەروەردەكردن و بەخێویان دەكەین تا لەو كارە نایاساییانە دوور ببنەوە و بڕۆنەوە سەر خوێندن و كارەكانیان.

من خۆم لەسەر مافی خانمان و مافی منداڵان و مافی كورد لە سۆشیال میدیا چالاكم و هەوڵ بۆ ئاگایی و بەهێز كردنی ژنان دەدەم. هاوكات لەسەر ئۆنلاین كار دەكەم و ڕاوێژ دەدەم بە خێزانەكان كاتێك كێشەیان هەیە بەتایبەت ژن و مێرد و كاری ڕاوێژكاری خێزانیش بە ئۆنلاین دەكەم.

* بەبۆچوونی تۆ هۆكاری زۆربوونی كێشەی هاوسەران بۆچی دەگەڕێتەوە؟

- بەڕای من كێشەی نێوان هاوسەران زۆر نەبووە، دەتوانم بڵێم هەمووكات بەو ڕادەیە هەبووە، بەڵام ئێستا زۆرتر باس دەكرێ و ژنان چاوكراوەتر بوون، جیابوونەوە هێندەی جاران تابوو و عەیبە نەماوە و كۆمەڵگە و كلتوور جیاوازیان بەسەردا هاتووە، بۆیە ژنان كاتێك ناگونجێن لەگەڵ هاوسەریان زۆرتر دەتوانن بڕیاری جیابوونەوە بدەن، هاوكاتیش بنەماڵەكان زیاتر لە جاران پشتگیری خانمەكانن بۆ جیابوونەوە ئەو شتە لەلای بەشێكی زۆری كۆمەڵگە تا ڕادەیەك ئاسایی دەبیندرێت. هەروەها ژنان لە بواری ئابووری ئێستا سەربەخۆ ترن زۆریان شەهادەیان هەیە، كار دەكەن و ئیش و پیشەی خۆیانیان هەیە، پێشتر ئافرەتان بە هۆی سەربەخۆ نەبوون لە بواری ئابووری و نەبوونی پاڵپشتی بە ناچاری لە ژیانێكدا دەمانەوە كە پڕ لە كێشەو نەگونجان بوو تەنیا لەبەر پارەو بژێوی ژیان، هەروەها ئافرەتان چاوەڕوانیان لە ژیانی هاوبەش بەرز بۆتەوە بۆ نموونە چیتر پیاوێكیان ناوێت تەنیا كار بكات و بژێوی ژیان بدات بەڵكو خۆشەویستی، پشتیوانی دەروونی، ڕێز و هاوبەشی و تێگەیشتنیان لە ژیانی هاوبەش دەوێت.

هەروەها رۆڵەكانی ژن و پیاو گۆڕاون و چاوەڕوانی لە ژن و پیاو گۆڕاوە و ناكۆكی لەسەر كاری ماڵ و منداڵداری و مافەكان زیاتر بووە و كاتێك ژن لە دەرەوە كار دەكات و بژێوی ژیانی دەكات چاوەڕێیە كە پیاویش لە ماڵەوە كار بكات و بەشدار بێت لە منداڵداری و كاری ماڵ.

* چۆن و بە چ شێوازێك دەتوانین منداڵەكانمان لە ماددەی هۆشبەر بپارێزین؟

- پێش ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بدەمەوە دەبێت ئاماژە بەوە بكەم كە پێویستە ئەوە بزانین كامە منداڵ یان مێرمنداڵن كە ڕیسكی ئەوەیان زۆرە تاوەكو تووشی ماددەی هۆشبەر ببن.

لێرەدا لە چەند خاڵێك پۆڵینیان دەكەین:

١- ئەوانەی كە لە بنەماڵەكەیاندا بەكارهێنەری ماددەی هۆشبەر هەیە وەك باوك یان دایك یان كەسێكی نزیك یانیش هاوڕێ.

٢- ئەو منداڵانەی كە لە ماڵی پڕ لە كێشە و ناكۆكی نێوان دایك و باوك گەورە دەبن و ناوماڵیان ئارام و سەقامگیر نییە.

٣- ئەو منداڵانەی كە تروما و زەبروزەنگی زۆریان لە ژیان ئەزموون كردووە وەك توندوتیژی، هەژاری، دەستدرێژی سێكسی یان بەخێوكەری خراپیان هەبووە.

4- ئەو منداڵانەی هێندێك تێكچوونی (diagnose) كەسایەتی وەك ADHD یان چالاكی زۆر یا تێكچوونەكانی تریان هەیە.

بۆ ئەوەی ماڵەكانمان لە تووشبوون بە ماددەی هۆشبەر بپارێزین دەبیت ژینگەیەكی پارێزراو و دروستیان بۆ ساز بكەین، بەتایبەت مێر منداڵان كە دەكرێ سەرقاڵی چالاكی تەندروست بن. هاوكات ئەگەر لە ماڵەوە كێشەمان لەگەڵ هاوسەرمان هەیە و ناكۆكین، پێویستە ئاگاداری پەروەردەی منداڵەكان و سەلامەتی دەروونی ئەوان بین و لەگەڵ كەسانی پسپۆڕ قسە بكەین بۆ ئەوەی یارمەتیمان بدەن و ناكۆكی ئێمە كاریگەری نەرێنی لەسەر منداڵەكان دانەنێ، هەروەها پێویستە لەسەر پەروەردەی منداڵەكان لەگەڵ هاوسەرمان هاوڕا بین بۆ سنووردانان بۆیان بۆ ئاگاداری چالاكییەكانیان و ئەوەی كە لە دەرەوە لەگەڵ كێ هاوڕێیەتی دەكەن و بنەماڵەی هاوڕێكانی بناسین.

پێویستە پەیوەندی گەرموگوڕمان لەگەڵ منداڵەكانمان هەبێت و هەمووكات قسەیان لەگەڵ بكەین و بەبێ ئەوەی سەرزەنشتیان بكەین گوێ لە قسە و دەردەدڵەكانیان بگرین.

هەر لە تەمەنی كەمەوە لە بارەی ماددەی هۆشبەر و جگەرە و ئەلكۆڵ قسەیان لەگەڵ بكەین و بۆیان شی بكەینەوە كە ئەوانە چەندە زەرەریان هەیە بۆ گەشەی مێشك و دڵ بەتایبەتی لە تەمەنی گەشەكردنی مێرمنداڵان و ڕاستگۆیانە وەڵامی پرسیارەكانیان بدەینەوە.

هەمووكات بڕوا بەخۆبوون لای منداڵ بە هێز بكەین و هەوڵدانەكەی ببینین نەك دەسكەوتەكانی، كاتێك منداڵ هەست بە گرنگی و پێگەی خۆی بكات باشتر خۆی لە ماددەی هۆشبەر دەپارێزێت.

سنووردابنێین و سزا بۆ مێرمنداڵ ئەگەر سنوورەكانی بەزاند، بۆ نموونە ئەگەر زانیتان كە جگەرەی كێشاوە یا كحولی خواردۆتەوە، دەكرێ مۆبایلی لێ وەربگرن تا یەك هەفتە یان دوو هەفتە یان پارەی ڕۆژانەی مەدەنێ تا یەك هەفتە و لەسەر سنوورەكان و سزاكانتان سوور بن.

منداڵەكانتان فێر بكەن چۆن بێ ئەوەی پێیان شەرم بێت لە شوێنی پێویست بڵێن نا، ئەگەر كەسێك پێشنیاری ماددەی هۆشبەری یان جگەرەی كرد بە ڕاشكاوانە بڵێ نا و نەترسێ لە لەدەستدانی هاوڕێی خراپ.