ڕۆبێرت مەیسن شارەزای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و كاروباری كەنداو بۆ گوڵان: ئەگەر عێراق دامەزراوەكانی بەهێز نەكات ئەوا وەك گۆڕەپانی شەڕی وڵاتانی دیكە دەمێنێتەوە
عێراق لە ناوچەیەكدا هەڵكەوتووە كە بەردەوام لە ژێر كاریگەریی ململانێ و گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییە گەورەكاندایە. لە كاتێكدا بارگرژییەكانی گەرووی هورمز و نادڵنیاییە ئەمنییەكان ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبن، پرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە كە چۆن وڵاتانی كەنداو هەوڵ دەدەن هاوسەنگیی نێوان ئاسایش، گەشەپێدانی ئابووری و هاوپەیمانییە ستراتیژییەكانیان بپارێزن. لەم چاوپێكەوتنەدا، د.ڕۆبێرت مەیسن، توێژەر لە ئامۆژگای دەوڵەتە عەرەبییەكانی كەنداو لە واشنتۆن و شارەزای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و كاروباری كەنداو، لەسەر كاریگەرییەكانی قەیرانی گەرووی هورمز، داهاتووی هاوپەیمانییەكان، پێگەی سعودیە و ئیمارات و هەروەها ڕۆڵ و داهاتووی عێراق لە ناوچەیەكدا كە بە خێرایی دەگۆڕێت، ڕوانگە و شیكارییەكانی خۆی پێشكەش دەكات. بە بڕوای ئەو، ئەگەر عێراق دامەزراوەكانی بەهێز نەكات و ئابوورییەكەی هەمەچەشن نەكات، مەترسیی ئەوە هەیە ببێتە گۆڕەپانی ململانێی وڵاتانی دیكە، نەك پردێك بۆ نزیككردنەوەی پەیوەندییەكان.
* لە كتێبەكەتدا بە ناوی «سعودیە و ئیمارات: سیاسەتی دەرەوە و هاوپەیمانییە ستراتیژییەكان لە جیهانێكی پڕ لە نادڵنیاییدا»، ئاماژەت پێداوە كە ئەم دوو وڵاتە بە بەكارهێنانی «دیپلۆماسیی ئابووری» و تۆڕێكی فراوانی پەیوەندی و هاوپەیمانیی جیاواز، هەوڵیان داوە سەربەخۆیی ستراتیژیی خۆیان بەدەست بهێنن. بە لەبەرچاوگرتنی ئاڵۆزی و پێشهاتەكانی ئێستای پەیوەست بە گەرووی هورمزەوە، ئایا ئەم ڕێباز و ڕێچكەیە توانیویەتی ئەو دوو وڵاتە بخاتە بارێكەوە كە بتوانن بەرەنگاری مەترسییەكان ببنەوە، یان ئەوەی ڕووی دا، ئەوەی خستەڕوو كە ئەو ڕێچكەیەی گرتوویانەتەبەر نەیتوانیوە ئامانجەكانیان بەدی بهێنێت؟
- من لەگەڵ بەشی كۆتایی پرسیارەكەتاندا هاوڕام، بەڵام دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە جیاوازی هەیە لە نێوان دەوڵەتداری و ئەو سیاسەتانەی دەگیرێنەبەر بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ هێزە مەزنەكاندا. ئەو بارگرژییەی لە ئێستادا هەیە ئەوە دەخاتە ڕوو كە هەوڵەكانی وڵاتانی كەنداو بۆ هەمەچەشنكردنی هاوبەشییەكانیان و بەرفراوانكردنی ئامرازە ئابوورییەكان لە بواری دەوڵەتداریدا، بوونەتە هۆی ئەوەی لە بارێكی باشتردا بن، ئەگەرچی نەیانتوانیوە بە یەكجاری لاوازییەكان بڕەوێننەوە. مامەڵە جۆراوجۆرە ئابوورییەكانی نێوان ئیمارات و هاوبەشە نێودەوڵەتییەكانی لە ڕێی ڕێككەوتنی گشتگیری ئابووری، نەك تەنیا خزمەت بە ئامانجە بازرگانییەكان دەكات، بەڵكو بۆی هەیە ببێتە هۆی باشتركردن و پەرەپێدانی پیشەسازیی بواری بەرگری. بە هەمان شێوە بەكارهێنانی سندووقە سەروەرییەكان توانای هاووڵاتییەكانیان لە مەودای دووردا بەدی دەهێنێت و بژارە ستراتیژییەكانیشی بەرفراوانتر دەكات، هەروەها پەیوەندییە دووقۆڵییەكانی نێوان هێزە مەزنەكان و وڵاتانی كەنداو لە مەودای نزیكدا ئاسایش و لە مەودای دووردا هاوكاری لە بواری پیشەسازی و تەكنەلۆژیادا بەدی دەهێنێت. هەرچۆنێك بێت، قەیرانی گەرووی هورمز پێی گوتین كە خۆپارێزیی ئەم وڵاتانە نەبووەتە هۆی ئەوەی بە تەواوەتی بەدوور بن لە مەترسییە ئەمنییەكانی پەیوەست بە جوگرافیای ئەم وڵاتانەوە.
* لە جیهانێكدا كە پتر بەرەو فرەجەمسەری دەچێت، وڵاتانی كەنداو هەوڵی زیاتریان خستووەتەگەڕ بۆ ئەوەی ببنە هێزی مامناوەند، بەڵام كاتێك كێشە ئەمنییەكانی ناوچەكە دەبنە هۆی بنكۆڵكردنی ئەو تۆڕە ئابووری و لۆژیستییانەی بوونەتە بناغەی دەستڕۆیشتوویی، تا چەند ئەم ستراتیژە دەكەوێتە مەترسییەوە؟
- لە ماوەی تەنگژەكانی ڕابردودا، وەك قەیرانی دارایی 2007-2008، دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو توانییان شڵەژانەكە بگۆڕن بۆ دەرفەت لە ڕێی بەرفراوانكردنی وەبەرهێنان و قووڵتر ئاوێتەبوون لە ئابووریی جیهاندا، بەڵام ئەم قەیرانەی ئێستا جیاوازە، لەبەر ئەوەی ڕاستەوخۆ كاریگەریی هەیە لەسەر بواری بازرگانی، وزە، و تۆڕە لۆژیستییەكان كە بوونەتە بناغەی دەستڕۆیشتوویی وڵاتانی كەنداو، كەواتە مەسەلە سەرەكییەكە برەوپێدانی توانا و خۆڕاگرییە. لە ئێستادا هەوڵی زیاتر هەیە بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە و دۆزینەوەی ڕێڕەوی بەدیل و گرتنەبەری ئەو سیاسەتانەی دەبنە هۆی هاوسەنگڕاگرتنی پێداویستییە ئەمنییەكان لە بەرانبەر ئامانجە ئابوورییەكاندا. لە كاتێكدا ئەم وڵاتانە هەوڵی هەمەچەشنكردن دەدەن، ئەوا هەوڵەكانیان بۆ بوونە هێزی مامناوەند بەندە بەوەی چەند بە خێرایی دەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ واقیعە گۆڕدراوە جیپۆلەتیكی و بازرگانییەكەدا، هێشتاش زووە دەرئەنجامە درێژخانەكانی ئەم دۆخە دیاری و دەستنیشان بكەین.
* كەواتە دەكرێت پێشبینیی ئەوە بكەین كە وڵاتانی كەنداو ئەولەوییەتە سەرەكییەكانی سیاسەتی دەرەوەیان بگۆڕن لە برەودان بە دەستڕۆیشتویی لە دەرەوەی سنوورەكانیان بۆ چڕكردنەوەی هەوڵەكانیان لەسەر ئاسایشی ئابووری و وزە لە ناوخۆدا، ئەمە ئەگەر هاتوو قەیرانی گەرووی هورمز بەردەوام بوو؟
- ئێمە دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت كە پێشتر وڵاتێكی وەك سعودیە هەوڵەكانی بە ئاراستەی پەرەپێدانی ناوخۆییدا چڕكردەوە، لە ڕێی دیدگای 2030 و كارنامەی ئاڵوگۆڕی ئابوورییەوە، ئەوەی پەیوەست بێت بە ئیماراتەوە، كە مۆدێلی پەرەپێدانەكەی لەسەر ڕایەڵ و پەیوەندیی نێودەوڵەتی و تۆڕی بازرگانیی جیهانیەوە بنیاد نراوە، ئەوا پاشەكشەكردن لەم ڕێچكەیە نە كارێكی كردەنییە و نە ڕێگەچارەیەكی خوازراوە. كەواتە لەبری گۆڕینی ئەولەوییەتەكانی سیاسەتی دەرەوەی بە شێوەیەكی بنەڕەتی، ئەوا ئەگەری زیاترە كە شڵەژانی درێژخایەن لە گەرووی هورمزدا ببێتە هۆی برەودان بە هەوڵەكانی پاراستنی ڕێڕەوە بازرگانییەكان و بەهێزكردنی ئابووری و قووڵكردنەوەی هاوكاری لەگەڵ هاوبەشە دەرەكییەكان. بەم شێوەیە، ئاسایش لە ناوخۆدا و بنیادنانی پەیوەندی لەگەڵ هاوبەشە دەرەكییەكان دوو ئامانجی دژ بە یەك نین، بەڵكو تەواوكاری یەكترین.
* هەروەك ئاشكرایە كە هەردوو وڵاتی سعودیە و ئیمارات وەبەرهێنانێكی زۆریان كردووە بۆ ئەوەی ببنە ناوەند و چەقێكی بازرگانی و لۆژیستی و دارایی و تەكنەلۆژی، ئایا ئەم قەیرانەی ئێستا دەبێتە هۆی ئەوەی خێراتر ئەم ئامانجانە بەدی بێن، یان لاوازییەكانی بەرانبەر جیۆپۆلەتیكییە هەرێمایەتییەكەی زیاتر كردووە؟
- ئەم تەنگژەیەی ئێستا هەم بەهێزی و هەم لاوازیی ستراتیژییەتی كەنداوی بۆ بوونە چەقێكی ستراتیژی خستەڕوو. سعودیە و ئیمارات گرنگییەكی بنەڕەتییان هەیە بۆ بازرگانی و وزە لە ناوچەكەدا، ئەگەرچی سعودیە ڕێگەچارەی زیاتر لەبەردەمدایە بەهۆی دەستڕاگەیشتن بە دەریای سوور، دەبێت لەم ڕەوەوە ئەوەش لەیاد نەكەین كە ڕێڕەوە بازرگانییەكان لە بارێكی جێگیردا نین، بەڵكو بەهۆی گوشارە ئابووری و جیۆپۆڵەتیكییەكانەوە ئاڵوگۆڕیان بەسەردا دێت، هەرچۆنێك بێت سەركەوتنی ئەم ناوەندانە ئەوەیە بەندە بە هەوڵەكانی هەمەچەشنكردن و توانای بەرگەگرتنی گوشارە جیۆپۆلەتیكییەكانەوە.
* ئێوە توێژینەوەتان زۆرە لەبارەی شێوازی هاوپەیمانێتی و هەڕەشەكانەوە. ئایا ئەم قەیران و تەنگژەیەی ئێستا دید و تێڕوانینی سەركردەكانی كەنداوی گۆڕیوە لەبارەی پشتبەستنیان بە هاوپەیمانێتییە ئەمنییەكانەوە، بەتایبەتی لەگەڵ ئەمریكا بەراورد بە وڵاتانی چین و هیندستان؟
- بەڵێ، ئەگەرچی دەتوانین بڵێین ئەم ئاڵوگۆڕە بۆ پێش سەرهەڵدانی ئەم تەنگژەیە دەگەڕێتەوە، لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا لەبارەی پابەندبوونەكانی ئەمریكا بە پاراستنی ئەمنییەتی ئەم ناوچەیەوە نیگەرانی دروست بوون، ئەمەش هانی دەوڵەتانی كەنداوی داوە بۆ هەمەچەشنكردنی هاوبەشییە دەرەكییەكان و دروستكردنی پەیوەندیی زیاتر لەگەڵ وڵاتانی وەك چین و هیندستان، و بە ڕادەیەكی كەمتر ڕووسیا. هەرچۆنێك بێت، هیچ جێگرەوەیەكی گونجاو نییە بۆ ئەمریكا وەك زامنكاری ئاسایشی ناوچەی كەنداو، كەواتە ئەگەری ئەوە هەیە ئەم هەمەچەشنكردنە ببێتە هۆی تەواوكاری هاوكاریی ئەمنی لە نێوان ئەمریكا و وڵاتانی كەنداو، نەك بەدیلێك بۆی، بەتایبەتی لە هەندێ بواری نوێ لە نێوانیاندا، تەكنەلۆژیا، ژیریی دەستكرد و بواری بەرگری.
* بەڵام لە ئێستادا باس لەوە دەكرێت كە پەیوەندیی نێوان ئیمارات و سعودیە، هەم هاوپەیمانێتییەكی ستراتیژی و هەم ڕكاربەریی هەرێمایەتییە، لە سایەی هەڵكشانی باری ناسەقامگیری لە ناوچەكەدا، ئایا ڕیاز و ئەبوزەبی هاوكارییەكانیان قووڵتر دەكەنەوە، یان ڕكابەریی زیاتر دەكەن لە پێناو بەدەستهێنانی دەستڕۆیشتوویی زیاتردا؟
- لە ڕاستیدا چەندین پرس و بابەتی هاوبەش هەن لە بواری ئابووری و سیاسی و ئەمنی لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا، بەڵام پرسی ئاسایش وەك فاكتەرێكی بەهێز دەمێنێتەوە بۆ پێكەوە گرێدانی ئەم وڵاتانە لە دژی هەڕەشە هاوبەشەكان، لەم چوارچێوەیەدا، پرسە ئابوورییەكان وەك بڕیاری ئیمارات بۆ كشانەوە لە ئۆپیك و ئاڵوگۆڕەكانی پەیوەست بە سیاسەتە هەرێمایەتییەكانەوە بۆی هەیە بارگرژی بخوڵقێنن. لەگەڵ ئەوەشدا و بە لەبەرچاوگرتنی ڕەوتی گۆڕانكارییەكە لە ناوچەكە، ئەوا ئەگەری زیاتر ئەوەیە كە هاوكاریی زیاتر لە نێوان وڵاتانی كەنداودا بەدی بێت.
* هەندێ لە شرۆڤەكاران دەڵێن ناوچەی كەنداو پێی ناوەتە قۆناغی دوای هەژموون و باڵادەستیی ئەمریكاوە. بە تێڕوانینی ئێوە چ سیستمێكی هەرێمایەتی دێتە ئاراوە لە ماوەی دە ساڵی داهاتوو؟ ئایا تەنگژەی تەنگەی هورمز ئەم شرۆڤەیە پشتڕاست ناكاتەوە؟
- هێشتا زووە باس لە هاتنە ئارای بونیادێكی ئەمنیی هەرێمایەتی بكەین، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی سەرنەگرتنی گفتوگۆكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و نەبوونی متمانەی تەواو لە نێوان گەمەكارە سەرەكییەكاندا. لە ماوەی دەیەی داهاتوودا ئەوەی زیاتر ئەگەری ڕوودانی لێ دەكرێت، هاتنە ئارای سیستمێكی تەواو جیاواز نییە، بەڵكو پرۆسەیەكی لەسەرخۆی بنیادنانی متمانەیە لە پەیوەندی بە ئاسایشی ڕێڕەوە ئاوییەكان و پاراستنی ژێرخانی وزە. تەنگژەی گەرووی هورمز گرنگیی پاراستنی ئازادیی هاتوچۆی ڕێڕەوە دەریاییەكان دووپات دەكاتەوە، لە هەمان كاتدا پێمان دەڵێت كە ئەو ڕێكارە ئەمنییانەی لە ئارادان سنووردارن، ئەمەش گومان دروست دەكات لە بارەی توانا و ویستی هێزە دەرەكییەكان-لە نێویاندا ئەمریكا- بۆ زامنكردنی سەقامگیریی ناوچەكە.
* گرنگترین خاڵی وەرچەرخەكان كە تەنگژەی گەرووی هورمز دروستی كردبێت چییە لە سیاسەتی ناوچەكەدا؟ ئایا ئاڵوگۆڕی هێزی وڵاتانی كەنداوە، بازاڕی وزەیە، یان بونیادی هاوپەیمانێتییەكانە، یانیش شەرعییەتی دەوڵەتە؟
- پێموایە گرنگترین دەرئەنجامی درێژخایەنی ئەم تەنگژەیە بریتییە لە كەمبوونەوەی توانای بەرپەرچدانەوە و ئاساییبوونەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ناوبەناو، واتە میكانیزمی بەرپەرچدانەوە لەسەر ئاستی هەرێمایەتی لاواز بووە، ئەمەش دۆخێكی دروست كردووە كە تێیدا هەڵكشانی ناو بە ناو دەبێتە ئەگەرێكی بەردەوام، ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، ئەوا ڕەنگە دەوڵەتانی كەنداو گرنگییەكی زیاتر بە دیپلۆماسی، ئیدارەدانی قەیرانەكان و بنیادنانی هاوپەیمانێتی بدەن، نەك تەنیا پشتبەستن بە هاوسەنگیی سەربازی. بۆی هەیە ئەم قەیرانە دەرفەت بخوڵقێنێت بۆ هاوكاریی زیاتر لە نێوان وڵاتانی ئەوروپا و كەنداو و وڵاتانی ئاسیا، بۆ ئەوەی هەوڵی بەدیهێنانی سەقامگیریی ناوچەیی و پاراستنی ڕێڕەوە بازرگانییەكان بدەن.
* عێراق پێگەیەكی تایبەتی هەیە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئایا ئەم وڵاتە دەبێتە ناوەندێك بۆ میانگیری و هێوركردنەوەی هەلومەرجەكە لەبەر ڕۆشنایی بارگرژییەكانی گەرووی هورمز و زیادبوونی جەمسەرگیریی ناوچەیی، یان ئەوەتا عێراق زیاتر دەكەوێتە ژێر كاریگەریی ئامانجە ستراتیژییە بەیەك ناكۆكەكانەوە؟
- ئێمە دەزانین عێراق ڕۆڵێكی گرنگی بینی لە ئاسانكاری بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان سعودیە و ئێران و یەكێكە لەو وڵاتانەی ناوچەكە كە دەتوانێت ببێتە ناوەندێك بۆ میانگیریی نێوان لایەنەكان، لە دەرئەنجامدا دەكرێت ڕۆڵی هەبێت لە بواری دیالۆگ و هێوركردنەوەی هەلومەرجەكە، لە هەمان كاتدا عێراق لە بارێكدا كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریی گوشارە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكانەوە، دابەشبوونی سیاسی لە ناوخۆدا و مەترسی پەلكێشانی بارگرژیی سەربازیی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل لە بەرانبەر ئێراندا، بواری مانۆڕكردی بەغدا بەرتەسك دەكەنەوە. ئەگەر عێراق دامەزراوەكانی بەهێز نەكات و ئابوورییەكەی هەمەچەشن نەكات، ئەوا دەبێتە گۆڕەپانی شەڕی وڵاتانی دیكە، نەك پردێك بۆ دروستكردنی پەیوەندی لەگەڵیاندا.
