دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقی هاوچەرخدا، كاتێك لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسی و تیۆرییە دەوڵەتییەكانەوە شیكاری بۆ دەكرێت، بە ڕوونی دەچێتە ناو چوارچێوەی ئەو سیستەمە گشتگیرانەی كە بە «دیموكراسیی لانی كەم» یان دیموكراسیی ڕووكەش دەناسرێن، ئەم مۆدێلە لە حوكمڕانی تەنیا لەسەر دوو ڕەهەندی تەكنیكی بنیاد نراوە كە بریتین لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن بۆ گۆڕینی دەسەڵات و بوونی جۆرێك لە فرەیی سیاسی، بەڵام كێشە بنەڕەتییەكە لێرەوە دەست پێ دەكات، چونكە دیموكراسی لە فەلسەفەی كلاسیك و مۆدێرندا لەسەر سێ كۆڵەكەی سەرەكی تر ڕاوەستاوە كە بریتین لە ماف، ئازادی و دادپەروەری، كە بەداخەوە لە ژینگەی سیاسیی عێراق ئەم سێ توخمە فەرامۆش كراون. ئەو ئەقڵییەتەی لە بەغدا حاكمە، چ لای نەوەی كۆنی سیاسییەكان كە دوای ٢٠٠٣ هاتنە سەر كار و چ لای نەوەی نوێ و كوڕەكانیان، هێشتا بیركردنەوەیەكی مەركەزی و ناوەندگەرا لایان بڕیاردەرە و نەیانتوانیوە خۆیان لەو میراتە سیاسییە ڕزگار بكەن كە هەموو شتێك لە ناوەنددا كۆ دەكاتەوە.

ئەگەر سەیری دەستووری عێراق بكەین كە لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەنگی پێ درا، دەبینین وەك «گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی» یان پەیمانێكی نیشتمانی وایە كە زۆرینەی گەلانی عێراق پەسەندیان كردووە، بەڵام كێشە گەورەكە ئەوەیە كە ئەم دەستوورە تەنیا لەسەر كاغەز ماوەتەوە و لە بواری پراكتیكیدا جێبەجێ ناكرێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە فەلسەفەی حوكمڕانی لە عێراقدا هێشتا نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی بڕوا بە دابەشكردنی دەسەڵات و فیدڕاڵیزم بهێنێت، بۆ گۆڕینی ئەم ئەقڵییەتە مەركەزییەی بەغدا بۆ دیدگایەكی فرەیی و فیدڕاڵی، تەنیا سێ ڕێگەی سەرەكی لەبەردەمدایە كە ئەستەمە بەبێ ئەوان گۆڕانكاریی ڕاستەقینە ڕوو بدات، یەكەمیان بوونی فشارێكی نێودەوڵەتیی كاریگەرە، بەتایبەتی لەلایەن ئەمریكا و وڵاتانی ئەوروپاوە، چونكە ئەو وڵاتانە خۆیان خاوەن ئەزموونی فیدڕاڵین و دەزانن بەبێ جێبەجێكردنی ئەو سیستەمە سەقامگیری نایەتە كایەوە، ڕێگەی دووەمیش پەیوەستە بە هێزی ناوخۆیی كوردەوە، ئەگەر كورد لە ناوخۆی خۆیدا یەكگرتوو بێت و خاوەن یەك گوتار و یەك هێزی نیشتمانی بێت، دەتوانێت بەغدا ناچار بكات مافە دەستوورییەكان و فیدڕاڵیزم جێبەجێ بكات، ڕێگەی سێیەمیش ئەوەیە كە لایەنە عەرەبییەكان خۆیان لە ناوخۆدا تووشی كێشەی قووڵ بن، وەك ئەوەی لەنێوان شیعە و سوننە یان لەنێوان پارێزگاكاندا ڕوو دەدات، كە ناچاریان بكات بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆیان پەنا بۆ دابەشكردنی دەسەڵات و فیدڕاڵیزمی هەرێمەكان بەرن.

لە لایەكی دیكەوە، عێراق لە ئێستادا وەك وڵاتێكی خاوەن سەروەریی ناتەواو دەردەكەوێت، چونكە بڕیاری سیاسی و ئەمنی و سەربازی لە ژێر هەژموونی توندی دەرەكیدایە، كە كاریگەرییەكی ڕەهای بەسەر جومگە هەستیارەكانی دەسەڵات لە بەغدا هەیە، و دیارە وڵاتانی دراوسێ لە بەرژەوەندیاندا نییە عێراق ببێتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و دیموكراتی ڕاستەقینە، هەروەها وڵاتانی عەرەبیش بە هەمان شێوە نایانەوێت ئەزموونی فیدڕاڵی لە عێراقدا سەركەوتوو بێت، چونكە مەترسییان هەیە ئەم ئەزموونە كار بكاتە سەر ناوخۆی وڵاتەكانی خۆیان.

جگە لەم هەژموونە سیاسی و ئەمنییە، عێراق لە ڕووی دارایی و ئابوورییەوە بارمتەی دەستی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە، چونكە داهاتی نەوتەكەی لە بانكەكانی ئەمریكادایە، ئەم دۆخە عێراقی كردووە بە وڵاتێكی «بارمتە» كە ناتوانێت بە سەربەخۆیی بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی بدات، بۆیە ئەو حكومەتانەی لە بەغدا پێك دەهێنرێن، تەنیا ئەركیان دابەشكردنی پۆست و دەستكەوتە لەنێوان لایەنە بەهێزەكان و میلیشیاكان و خێڵەكاندا، نەك خزمەتكردنی هاووڵاتییان و چەسپاندنی دادپەروەری.

سەبارەت بە پێگەی كورد لەم هاوكێشەیەدا، ئێمە لەبەردەم دیاردەیەكداین كە دەتوانین ناوی بنێین «دووالیزمی نەتەوەی بێ دەوڵەت»، كە تێیدا نەتەوەی كورد لەنێوان دوو ئاراستەی دژبەیەكدا دابەش بووە، ئاراستەیەك كە دەیەوێت قەوارەی هەرێمی كوردستان بپارێزێت و وەك فشارێك بەرانبەر بەغدا بەكاری بهێنێت بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی یان فیدڕاڵیزمێكی ڕاستەقینە، ئاراستەیەكی دیكە كە هەموو هێلكەكانی خستووەتە سەبەتەی بەغداوە و ئامادەیە قەوارەی هەرێمیش بكاتە قوربانی بۆ ڕازیبوونی ناوەند، ئەم دابەشبوونە وای كردووە كە كورد لە «سێگۆشەی نایەكسان»دا گیر بخوات، كە لایەكی بڕیاری كوردە، لایەكی دیكەی وڵاتانی هەرێمایەتییە و لای سێیەمیش بارودۆخی نێودەوڵەتییە، كە تا ئێستا ئەم سێگۆشەیە لە بەرژەوەندیی مافە ڕەواكانی كورد نەشكاوەتەوە، بەتایبەت دوای ئەزموونی ڕیفراندۆم كە تێیدا دەركەوت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و وڵاتانی ناوچەكە چۆن دژی هەر جووڵەیەك دەوەستنەوە كە یەكپارچەیی عێراق بخاتە مەترسییەوە، هەرچەندە ئەو یەكپارچەییە تەنیا لەسەر كاغەز بێت و لە ناوەڕۆكدا وڵاتەكە پارچەپارچە بێت.

لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، «گرێبەستی كۆمەڵایەتی» بنەمای هەموو دیموكراسییەكە، لە عێراقدا هیچ دەقێكی باشترمان لە دەستوور نییە، كە بتوانین وەك پەیمانێكی نیشتمانی پشتی پێ ببەستین، هەر بۆیە گەڕانەوە بۆ دەستوور و جێبەجێكردنی ماددەكانی، بەتایبەتی ماددەی ١٤٠ و ماددە پەیوەندیدارەكان بە دارایی و پێشمەرگە، تەنیا ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوون لەم چەقبەستووییە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە نە لایەنی عەرەبی جددییە لە جێبەجێكردنی و نە نوێنەرانی كوردیش لە بەغدا و هەولێر توانیویانە وەك پێویست بەرگری لەو مافە دەستوورییانە بكەن، ئەمەش وای كردووە كە بڕیاری سیاسیی كورد لاواز بێت، سیاسەت لە بنەڕەتدا هونەری گفتوگۆ و دانیشتنە بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتن، بەڵام گفتوگۆیەك ئەنجامی دەبێت كە پشتئەستوور بێت بە هێز، چونكە لە فەلسەفەی سیاسیدا ماف بەبێ هێز ناپارێزرێت، كورد تا ئەو كاتەی نەبێتە خاوەن هێزێكی یەكگرتووی نیشتمانی، ناتوانێت مەرجەكانی خۆی بەسەر بەغدادا فەرز بكات.

لێرەدا دەبێت ئاماژە بەوەش بكەین كە نەبوونی متمانە لەنێوان هەولێر و بەغدا تەنیا ئەنجامە نەك هۆكار، هۆكاری سەرەكی بۆ ئەو ئەقڵییەتە دەگەڕێتەوە كە دەوڵەت وەك غەنیمەت و دەستكەوتی نەتەوەیەك یان مەزهەبێكی دیاریكراو دەبینێت، هەروەها تا ئەو كاتەی فەلسەفەی دەسەڵات لە عێراقدا لەسەر بنەمای «سەركەوتوو و شكستخواردوو» بێت، هیچ جۆرە دیموكراسییەك ناتوانێت ماف و ئازادییەكان بپارێزێت، بۆیە ئەركی ڕۆشنبیران و سیاسییەكانە كە كار لەسەر گۆڕینی ئەم دیدگا چەقبەستووە بكەن و فشار بخەنە سەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ ئەوەی عێراق لە وڵاتێكی «بارمتە»وە ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ و خاوەن بڕیار، كە تێیدا دەستوور سەروەر بێت و مافی هەمووان بەبێ جیاوازی پارێزراو بێت، ئەمەش تەنیا ڕێگەیە بۆ ڕێگریكردن لە دووبارەبوونەوەی كارەساتە مێژووییەكان و دابینكردنی ژیانێكی شایستە بۆ نەوەكانی داهاتوو لە عێراق و كوردستاندا.