د. مەولوود باوەمراد، جیا لەوەی ئەكادیمیست و مامۆستای زانكۆیە، لە هەمان كاتدا یەكێكە لە سیاسەتمەدارە دیارەكانی كوردستان و لە چەندین وێستگەی كاری سیاسی لە پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستان و عێراقدا ڕۆڵی دیاری هەبووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەمجۆرە دیدو تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

زۆر سوپاس بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتۆگۆیە گرنگە و ئامادەبوونی هەموو ئەم بەڕێزانەی لێرە ئامادەبوون. ئەوجا بۆ ئەوەی بتوانین خوێندنەوەیەكی ورد و بابەتییانە بۆ عێراقی ئێستا و قۆناغی پاش ساڵی ٢٠٠٣ بكەین، پێویستە پێش هەموو شتێك لە كولتووری سیاسیی ئەم وڵاتە بكۆڵینەوە. دەبێت بپرسین: ئەم دەسەڵاتە سیاسییەی ئێستا، بەرهەم و پاشماوەی كام كولتوور و كام پاشخانی مێژووییە؟

لە ڕاستیدا، لە ساڵی ١٩٢١ـەوە تاوەكو ساڵی ٢٠٠٣، دەسەڵات لە عێراقدا تەنیا لەلایەن یەك پێكهاتەی دیاریكراوەوە كە ئەویش پێكهاتەی سوننە بوو قۆرخ كرابوو. لە سەردەمی كۆماریدا، عێراق گۆڕەپانی ململانێیەكی خوێناوی و ناسەقامگیر بووە، بە جۆرێك كە مێژوونووسان باس لەوە دەكەن، لەو ماوەیەدا نزیكەی ٢٢ كودەتای سەربازیی سەركەوتوو و سەرنەكەوتوو ئەنجام دراون، هەرچەندە هەندێك سەرچاوە ژمارەكە بۆ ٣٥ كودەتاش بەرز دەكەنەوە. سەبارەت بە دەستووری هەمیشەیی عێراق، دەتوانین بڵێین ئەو نوخبە سیاسییەی ڕەشنووسەكەیان داڕشت، چاویان لە ئاسۆیەكی فراوان بوو و دەستوورێكیان نووسی كە بە هەموو مانایەك دیموكراسییە، بەڵام كێشە گەورەكە لێرەدا ئەوەیە كە ئەو نوخبە فیكری و سیاسییەی خەمی جێبەجێكردنی دەستووریان بوو، ئێستا لە گۆڕەپانەكەدا نەماون. ئەوانەی ئێستا جڵەوی دەسەڵاتیان لەدەستە، كۆمەڵێك حزب و لایەنن كە بەشێكی زۆری سیاسەتەكانیان لەژێر كاریگەریی ئەو «داخ» و فشارە دەروونی و سیاسییەدایە كە لە سەردەمی دەسەڵاتی پێشوودا چەشتوویانە.

وەك ئاماژەیەكیش بۆ جۆری تێگەیشتنی عەرەب بۆ چەمكی فیدڕاڵیزم، دەكرێت ئاماژە بە مەوقیفێكی كۆمێدی و سیاسی بدەین، كاتێك باسی چەسپاندنی فیدڕاڵی بۆ هەرێمی كوردستان كرا، دەوڵەتی ئیمارات بەیاننامەیەكی دەركرد و تێیدا ڕایگەیاند كە فیدڕاڵییەتی هەرێم مەترسییە بۆ سەر «ئاسایشی نەتەوەیی ئیمارات». ئەمە لە كاتێكدایە كە ڕووبەری ئەو وڵاتە ئەوەندە نییە فڕۆكەی تێدا بسووڕێتەوە. لە لایەكی دیكەوە، لە كاتی نووسینەوەی دەستووردا، لایەنە شیعەكان گومان و ترسێكی زۆریان هەبوو لەوەی نەتوانن بە تەنیا حوكمی هەموو عێراق بكەن، بۆیە سەرەتا پڕۆژەی ئەوەیان هەبوو عێراق دابەش بكەن بۆ چەند هەرێمێكی فیدڕاڵی وەك: فیدڕاڵییەتی بەسرا، فیدڕاڵییەتی شارە پیرۆزەكان (نەجەف و كەربەلا)، فیدڕاڵییەتی بەغدا و هەرێمی كوردستان. بەڵام هەر كە هەستیان كرد دەتوانن تەواوی دەسەڵاتی ناوەند كۆنتڕۆڵ بكەن و «پاروەكە قووت بدەن»، یەكسەر پاشەكشەیان لەو بیرۆكەیە كرد.

سەبارەت بە هەرێمی كوردستانیش، دەبێت ئەوە بزانین كە هەرێم بەر لەوەی لە دەستووردا بچەسپێنرێت، بەپێی بڕیاری ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش، وەك ئەمری واقیع (دیفاكتۆ) بوونی هەبوو. بەڵام گرێ كوێرەی سەرەكی و كێشەی بنەڕەتیی ئێمە لەوەدایە كە تەیاری سیاسیی سوننە لە عێراقدا، تا ئەمڕۆش، هەر لەسەر بنەمای «دەوڵەتی تاكڕەو» و «تەنیا یەك دەنگ» و ناوەندێتییەكی توندڕەو بیر دەكەنەوە و ناتوانن فرەیی و فیدڕاڵیزم قبووڵ بكەن.

پێویستە هەموو لایەكمان ئەو ڕاستییە مێژووییەمان لەبەرچاو بێت كە پڕۆژەی دابەشبوونی عێراق بەسەر سێ پێكهاتەی سەرەكیی (شیعە، سوننە و كورد)، بۆ یەكەمجار لە كۆنگرەی «هاوكاریی گەلانی عێراق» لە تاران لە ساڵی ١٩٨٦ بڕیاری لێ دراوە. لەوێدا جەخت لەوە كرایەوە، كە پێویستە عێراق وەك سێ پارچەی تەواوكەری یەكدی سەیر بكرێت. بەڵام جێگەی داخە، ئێستا دەبینین ئەو لایەنانەی كە وەك «حووت» دەمیان بۆ قووتدانی هەموو شتێك كردووەتەوە، ئامادە نین ئەم هاوسەنگییە قبووڵ بكەن و هێشتا بەو عەقڵییەتە كار دەكەن كە پێیانوایە دەبێت پێكهاتەیەك هەمیشە سەردەست بێت و ئەوانی دی ژێردەست.

لە لایەكی دیكەوە، كاتێك سەیری كاریگەرییەكانی ئێران دەكەین لە عێراقدا، دەبینین پەیوەندیی نێوانیان تەنیا لە چوارچێوەیەكی مەزهەبیی سادەدا كورت نابێتەوە، بەڵكو پەیوەندییەكی قووڵی ئایدیۆلۆژییە. لە ڕوانگەی سیاسییەوە، لایەنە شیعەكان، یان دەبێت بە تەواوی عەلمانی بن، یانیش دەبێت لەژێر چەتری مەزهەبیی «ویلایەتی فەقهی»دا كار بكەن، ئەمەش وا دەكات، عێراق وەك كارتێكی گوشار دژی هەرێمی كوردستان بەكار بهێنرێت.

ئەگەر سەیری مێژووش بكەین، دەبینین كورد هەمیشە لە كاتی دروستكردنی قەوارە و كیانی سەربەخۆدا لەگەڵ گوشاری هەرێمایەتیی توند بەرەوڕوو بووەتەوە. بۆ نموونە، لە ساڵانی ١٩٤٥-١٩٤٦ كاتێك كۆماری كوردستان لە مەهاباد بە پاڵپشتیی سۆڤیەت دامەزرا، حكومەتی ئەو كاتەی توركیا بە سەرۆكایەتیی «عیسمەت ئینۆنۆ» چەندین یاداشتی ناڕەزایەتیی ئاراستەی «ستالین» كرد و پێیوابوو دروستبوونی حكومەتێكی كوردی لە تەنیشت سنوورەكانیان، مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر توركیا. بە هەمان شێوە، هیچ دوور نییە كە ئێستا حكومەتی عێراق لەژێر كاریگەری و گوشاری وڵاتانی دراوسێی وەك توركیا، سووریا و تەنانەت خودی ئێرانیشدا بێت، بۆ ئەوەی ڕێگری لە چەسپاندنی ڕاستەقینەی فیدڕاڵیزم بكات.

سەبارەت بە هێزە چەكدارەكان و دروستكردنی «حەشدی شەعبی»، ئەمە لە ڕاستیدا «دووبارە بەرهەمهێنانەوە» یان تەدویركردنی هەمان ئەو ئەزموونانەیە كە لە مێژووی عێراقدا هەبوون، لە «المقاومة الشعبیة»ی سەردەمی عەبدولكەریم قاسمەوە بگرە تا دەگاتە «الجیش الشعبی» و ئێستاش «الحشد الشعبی». ئەمە نیشان دەدات كە سیستمەكە هەر جارە و بە ناوێكی نوێوە دەیەوێت هەیمەنەی خۆی بسەپێنێت.

گەورەترین كێشەی ئێمە ئەوەیە كە چەمكی فیدڕاڵیزم تەنیا لای ئێمە (كورد) وەك سیستمێكی دەستووری و سیاسی ناسێنراوە، دەنا لە ناوەڕاست و خوارووی عێراقدا هیچ سنوورێكی جوگرافی و سیاسیی ڕوونی بۆ دیاری نەكراوە. ئێستا سنوورەكانی ئێمە تەنیا ئەو هێڵانەن كە وڵاتانی دراوسێ دیارییان كردوون، بەڵام لە ناوخۆی عێراقدا هیچ سنوورێكی جێگیر نییە و هەموو شتێك بەستراوەتەوە بە مەزاجی سیاسیی هێزە دەستڕۆیشتووەكان و هەژموونی حەشدی شەعبی. لەبەر تیشكی ئەمانەدا، ئێمە هیچ ڕێگەیەكی دیكەمان لەبەردەمدا نییە جگە لە بەردەوامبوون لەسەر پرەنسیپی گفتوگۆ بۆ پاراستنی مافەكانمان.

وەك پێشتر ئاماژەم پێ دا، ئەو نوخبە سیاسییەی كورد كە ئێستا لە بەغدا لەژێر ناوی نوێنەرانی گەلی عێراق لە پەرلەماندا ئامادەن، لە ڕاستیدا دابەشبوون بەسەر دوو بەرەی جیاوازدا، بەشێكیان، بێجگە لە پارتی دیموكراتی كوردستان كە وەك هێزی سەرەكیی حوكمڕان مامەڵە دەكات، ئەوانی دیكە لە ناو جەرگەی پەرلەمانی عێراقدا بوونەتە بەشێك لە ئۆپۆزیسیۆنی دژ بە هەرێمی كوردستان. ئەوان بەو پاساوەی كە لە هەرێمدا دەسەڵاتێكی نادادپەروەر هەیە، یان حكومەت مل بۆ یاساكان نادات، لە بەغداوە دژایەتیی قەوارەی هەرێم دەكەن. ئەم جۆرە لە پەرتەوازەیی وای كردووە كە زۆرجار دایالۆگ و گفتوگۆكانی ئێمە لەگەڵ بەغدا، لە جیاتی ئەوەی ببێتە گۆڕینەوەی بیروڕای بەرهەمدار، ببێتە «مۆنۆلۆگ»؛ واتە ئێمە تەنیا بۆ خۆمان و لەگەڵ خۆماندا قسە دەكەین، بێ ئەوەی لایەنی بەرانبەر گوێی بۆ گرتبین.

ئەو لایەنانەی ئێستا لە عێراقدا دەستڕۆیشتوون، بە تایبەت هێزەكانی ناو «چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە»، ئەو قۆناغەیان تێپەڕاندووە كە ڕێگە بدەن هەرێمی كوردستان هەژموونی بەسەریاندا هەبێت. بەپێچەوانەوە، ستراتیژیی ئێستای ئەوان چڕ بووەتەوە لەسەر ئەوەی هەژموونی ڕەهای خۆیان بەسەر هەرێمی كوردستاندا بسەپێنن. لەگەڵ ئەوەشدا، من هێشتا پێموایە هیچ ڕێگەیەكی دیكە نییە جگە لە دانیشتن و گفتوگۆ، بەڵام پرسیارە جەوهەرییەكە لێرەدایە: كێ ئەم گفتوگۆیانە بەڕێوە دەبات؟ كێ دەتوانێت مانا و ئەنجامی ڕاستەقینە بە دانیشتنەكان ببەخشێت؟ دانیشتنێك كە تەنیا بۆ موجامەلە و پێكەنین بێت و بگوترێت «عێراق هی هەموومانە»، هیچ سوودێكی نییە. گفتوگۆ تەنیا ئەو كاتە بەرهەمی دەبێت كە بچێتە ناو سێ چوارچێوەی سەرەكییەوە: یەكەم، چوارچێوەی سیاسی، دووەم، بنەما یاساییەكان، سێیەم، بڕیارە فەرمییەكانی ئەنجومەنی وەزیران. بێ ئەم سێ مەرجە، هەموو دانیشتنەكان تەنیا كات كوشتنن.

من بۆ ماوەی ساڵێكی تەواو وەك جێگری ئەمینداری گشتی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان لە ئەنجومەنی حوكمدا بووم و لە نزیكەوە ئاگاداری وردەكاریی داڕشتنی یاساكان و ئەو هێڵە سوورانە بووم كە كێشرابوون. لەو سەردەمەدا، كاتێك كێشەیەك بۆ هەرێم دروست دەبوو، ڕەوانشاد مام جەلال و جەنابی كاك مەسعود ڕێككەوتننامەكانی كۆنگرەی لەندەنیان (تشرینی دووەمی ٢٠٠٢) دەخستە ڕوو و داوای پابەندبوونیان لە لایەنەكان دەكرد. لەو كاتەدا نوخبەیەكی سیاسیی وەك عەدنان پاچەچی و نەدیم چادرچی و هاوشێوەكانیان لە گۆڕەپانەكەدا بوون كە تێگەیشتنیان بۆ داخوازییەكانی كورد هەبوو و خۆیان بە بەڵێنەكانیانەوە پابەند دەكرد. بەڵام ئێستا كە ئەو نوخبە تێگەیشتووە غائیبە، ئێمە پێویستمان بە «عەقد» و گرێبەستێكی نوێ هەیە كە قسەكانمان بگۆڕێت بۆ ڕێكار و یاسا و تەفسیرێكی ڕوونی دەستووری، تا جارێكی دی تووشی وێڵات و سەرگەردانی نەبینەوە.

لە كۆتاییدا، دەبێت ئەوە بڵێم كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە هیچ شێوەیەك ڕێگە نادات قەوارەی هەرێمی كوردستان هەڵبوەشێتەوە. ئەم هەرێمە خاوەنی پێگەیەكی جیۆپۆلیتیكی گرنگ، سامانی نەوت و گاز، و سەدان وەبەرهێنەری بیانییە، بۆیە بەرژەوەندیی جیهانی لە مانەوەیدایە. ئەو كەسانەشی كە مەڵاسیان بۆ تێكدانی ئەم ئەزموونە گرتووە، خۆیان گرفتار و دەستەوستانی هەزار و یەك كێشەی ناوخۆیین. من هیوادارم گفتوگۆ و ئاشتی سەركەوتوو بن، بەڵام ئەمە پێویستی بە ئامادەكارییەكی تۆكمە و جددییەتی تەواوی خۆمان هەیە بۆ بەرگریكردن لە مافەكانمان.