ئاڤێستا مام یەحیا پەرلەمانتاری فراكسیۆنی پارتی بۆ گوڵان: پێویستە كاركردن لەگەڵ بەغدا لەسەر بنەمای دیالۆگی ئاشتییانە بێت، بە مەرجی ڕێزگرتن لە قەوارەی هەرێم و جێبەجێكردنی هەموو ماددە دەستوورییەكان
دوای ئەوەی پەرلەمانی عێراق متمانەی بە 14 وەزیری كابینە وەزارییەكەی عەلی زەیدی بەخشی و كارنامەكەی راگەیاند، بەمەش ئەم كابینەیە تا ڕادەیەكی باش پشتیوانیی نێوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتی هەیە. لەگەڵ ئەمەشدا ئەرك و بەرپرسیارێتی و تەنانەت جێبەجێكردنی كارنامەكە هەروا بەئاسانی و بێ ئاستەنگ و بەربەست تێناپەڕێت، قەیرانە ئابووری و ئەمنییەكان و چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەرێم و حكومەتی عێراق جارێكی دیكە دێتەوە بەرباس و گفتوگۆ. لەسەر ئەم پرسە و چەند تەوەری دیكەی پەیوەندیدار گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ ئاڤێستا مام یەحیا پەرلەمانتاری فراكسیۆنی پارتی لە پەرلەمانی عێراق سازدا.
* هەڵبەتە گەڕانەوەی فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ بەغدا و دووبارە هێوربوونەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و حكومەتی عێراق دوای سەردانەكەی نێچیرڤان بارزانی بۆ بەغدا و كۆبوونەوەی لەگەڵ لایەنە سیاسییەكان دێت. با سەرەتای پرسیارەكەمان لەم هەنگاوەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەست پێبكەین، ئایا ئەمە تا چەند بنەمایەك بوو بۆ پاراستنی ماف و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان؟
- ڕێزدار نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان و جێگری سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی ڕاسپاردە حەكیمانەكانی جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی و بە ئامانجی داكۆكیكردن لە مافە دەستوورییەكان و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان، زنجیرەیەك گفتوگۆ و چاوپێكەوتنی گرنگی لەگەڵ جەمسەرە سیاسییەكانی شیعە و سوننە لە بەغدا ئەنجام دا. ئامادەبوونی بەڕێزیان لە ڕێوڕەسمی متمانەبەخشین بە عەلی زەیدی و كابینە وەزارییەكەی، هاوشان لەگەڵ پەیامە پیرۆزباییەكەی كە تێیدا جەختی لەسەر كاركردنی هاوبەش لەسەر بنەمای دەستوور كردەوە، وەرچەرخانێكی مەزن و هەنگاوێكی ستراتیژی بوو لە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، چونكە لای پارتی دیموكراتی كوردستان، سیاسەت تەنیا لە پێناو خزمەتكردنی بەرژەوەندییەكانی گەل و نیشتمانە، لەسەر بنەمای ڕێبازەكەمان كە خزمەتكردنی میللەت بە باڵاترین ئەرك دەزانێت.
زۆر گرنگە سەركردە و لایەنە سیاسییەكانی ئێمە بەردەوام بن لە دیالۆگی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەركردە و سەرۆك فراكسیۆنەكانی بەغدا بۆ ئەوەی هەموو كێشەكان بخرێنە سەر مێزی چارەسەری ڕاستەقینە. لەم قۆناغەدا پێویستمان بە بەهێزكردنی پەیوەندییەكانە لەگەڵ سەرجەم لایەنەكان، تاوەكو بتوانرێت لە ڕێگەی جێبەجێكردنی ماددە دەستوورییەكان و بڕگە یاساییەكانەوە، تەواوی ماف و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان دەستەبەر بكرێن و قەوارەی هەرێمی كوردستان وەك نموونەیەكی گەشاوەی دیموكراسی بپارێزرێت.
* زۆر باس لە پابەندبوون بە دەستوور دەكرێت، بەڵام حكومەتی فیدڕاڵی هەرگیز پابەندی جێبەجێكردنی ئەو ماددە دەستوورییانە نەبووە كە تێیدا ماف و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان زامن دەكات. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا گەرەنتی چییە كابینەكەی عەلی زەیدی وەكو سەرجەم كابینەكانی پێشوو پابەندی جێبەجێكردنی دەستوور بێت؟
- ئەگەر بە وردی و بە دیدێكی ڕەخنەگرانە لە واقیعی سیاسیی ئێستای عێراق بڕوانین، دەبینین حكومەتی فیدڕاڵی لە چەندین جومگەی هەستیار و جیاوازدا، بنەما بنەڕەتییەكانی دەستووری پێشێل كردووە. لە ڕاستیدا، زیاتر لە 40 ماددەی دەستووری و چەندین بڕگە و وردەكاریی یاسایی هەن كە ڕاستەوخۆ پەیوەندیدارن بە مافە نەتەوەیی و دەستوورییەكانی گەلی كورد و قەوارەی هەرێمی كوردستان، كەچی حكومەتی ناوەند، یان بە تەواوی فەرامۆشی كردوون، یان بە شێوەیەكی شێوێندراو و ناتەواو مامەڵەی لەگەڵدا كردوون. ئەم پێشێلكارییە سیستماتیكییانە تەنیا لە چوارچێوەی لایەنی دارایی كورت نابنەوە، بەڵكو ڕەهەندی مەترسیداری دیكەیان هەیە كە بوارەكانی سەربازی، ئابووری، نەوت و گاز و بەتایبەتیش پرسی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم (ماددەی ١٤٠) دەگرێتەوە.
یەكێك لە گەورەترین شكستە یاساییەكانی بەغدا، جێبەجێ نەكردنی ماددەكانی ١١١ و ١١٢ی پەیوەست بە سامانە سرووشتییەكان و بەردەوامیی كێشەی یاسای نەوت و گازە، كە تا ئێستاش گەورەترین گرێ كوێرەی نێوان هەولێر و بەغدایە و وەك كارتێكی فشار دژی هەرێم بەكار دەهێنرێت. ئەمە وێڕای پشتگوێخستنی ماددەی ٦٥ بۆ دامەزراندنی «ئەنجومەنی فیدڕاڵی»، كە بڕیار بوو وەك پارێزەرێكی دەستووری بۆ مافی هەرێمەكان كار بكات و ڕێگری بكات لەوەی زۆرینەی پەرلەمانی بڕیاری تاكلایەنە و شۆڤێنییانە دژی پێكهاتەكان بدات، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٥ـەوە تا ئێستا بە مەبەست ڕێگری لە دروستكردنی دەكرێت.
لە ڕووی هاوسەنگیی نیشتمانییەوە، ئێمە لەبەردەم پرۆسەیەكی مەترسیداری پەراوێزخستنداین. ڕێژەی كورد لەناو سوپا، باڵیۆزخانەكان و پلە باڵاكانی دەوڵەت بە شێوەیەكی بەرچاو كەم كراوەتەوە، كە ئەمەش پێچەوانەی بنەمای شەراكەتی ڕاستەقینەیە. جێبەجێ نەكردنی ئەم ماددانە وای كردووە، متمانەی سیاسی لە نێوان هەولێر و بەغدا بگاتە نزمترین ئاست. هەرچەندە لە كارنامەی كابینەكانی پێشوودا بەڵێنی زۆر درا، بۆ نموونە لە كارنامەكەی محەمەد شیاع سوودانیدا مافەكانی هەرێم بە ڕوونی ئاماژەیان پێ كرابوو، بەڵام لە كرداردا جیاوازییەكی زۆر هەبوو. تەنانەت لە كارنامەكەی عەلی زەیدیشدا، تەنیا وشەی «هەرێم» بەكارهێنرا و ناوی پیرۆزی «كوردستان» فەرامۆش كرا، هەرچەندە لە كاتی پێشوازیكردن لە سەرۆكی هەرێم ناوی هێنا، بەڵام ئەمە گوزارشت لە عەقڵییەتێكی دیاریكراو دەكات.
هەرچی پەیوەستە بە پێكهاتەی وەزارییەوە، متمانەدان بە چەند وەزیرێك كە مێژوویەكی پڕ لە دوژمنایەتییان بەرانبەر بە هەرێم هەیە، وای كردووە بڵێین «سەد خۆزگە بە كفن دز»، چونكە ئەم كەسانە دەستی باڵایان هەبووە لە بڕینی مووچە و بوودجە و دژایەتیكردنی بژێویی خەڵكی كوردستان. بە كورتی حكومەتی ناوەندی هێشتا لەژێر هەژموونی عەقڵییەتێكی مەركەزیی تونددایە، كە تێیدا پەرلەمانتار و بەرپرسانی وای تێدایە، نەك هەر سەردانی هەرێمیان نەكردووە، بەڵكو شانازی بە بیرۆكە كۆنەپەرست و شۆڤێنییەكانیانەوە دەكەن لە دژی كورد. ئەم عەقڵییەتە نەك هەر ڕێگرە لە جێبەجێكردنی دەستوور، بەڵكو هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆشە بۆ سەر پێكەوەژیان و ئایندەی سیاسیی وڵات.
* هەر ئەمە بوو كە وای كرد لە كاتی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت بە سەرۆكایەتیی عەلی زەیدی، كێشەی زۆر لە ناو پەرلەمان دروست بوو، دەتوانیت زیاتر تیشك بخەیتە سەر ئەو دۆخە؟
- لە كاتی بەڕێوەچوونی دانیشتنی پەرلەمان بۆ متمانەبەخشین بە كابینە وەزارییەكە، دۆخێكی یەكجار ئاڵۆز و پڕ لە گرژی باڵی بەسەر هۆڵەكەدا كێشابوو. هەندێك لایەنی سیاسی، بەتایبەتی فراكسیۆنی «سادقوون»، بە ئاشكرا هەوڵیان دەدا ئاستەنگ و پشێوی دروست بكەن بۆ تێكدانی ڕێڕەوی یاسایی دانیشتنەكە. ئەم بێسەروبەرییە لە مامەڵەكردن لەگەڵ كاندیدە كوردەكاندا گەیشتە لووتكە. بۆ نموونە دكتۆر فوئاد حوسێن، كە كاندیدی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بۆ پۆستی وەزارەتی دەرەوە، بە شێوەیەكی نادەستووری ناوی خرایە ڕیزبەندی ژمارە ١٣، لە كاتێكدا دەبوو وەك وەزیرێكی سیادی لە سەرەتای لیستەكەدا بێت.
سەرۆكی پەرلەمان، هەیبەت حەلبووسی، نەك هەر نەیتوانی كۆنتڕۆڵی دانیشتنەكە بكات، بەڵكو وا دەركەوت كە مەرامی تایبەتی هەبێت لە پشتگوێخستنی ڕێكارەكان، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی پەرلەمانتارانی كورد ناڕەزایەتیی توند دەربڕن و دانیشتنەكە بایكۆت بكەن. لووتكەی ئەم پیلانگێڕییە كاتێك دەركەوت كە ناوی كاندیدەكانی وەزارەتی ناوخۆ و ڕۆشنبیری هێنرا و شەڕ و ئاڵۆزییەكی گەورە دروست بوو، دواتریش كاتێك گەیشتە سەر ناوی كاندیدی وەزارەتی ئاوەدانكردنەوەی سەر بە پارتی، سەرۆكی پەرلەمان بە دەنگێكی نزم و تەنانەت بە هەڵە ناوی كاندیدەكەی خوێندەوە و بەبێ ئەوەی كاتی پێویست بداتە پەرلەمانتاران، تەنیا دوای ١٥ چركە چاوەڕوانی، یەكسەر ڕایگەیاند كە متمانەی بەدەست نەهێناوە. ئەم جۆرە مامەڵە نادیموكراسی و پڕ لە پەلەپەلە، گوزارشت لە عەقڵییەتێكی پەراوێزخستن دەكات كە دەیەوێت بە هەموو شێوەیەك ڕێگری لە بەدەستهێنانی مافە ڕەواكانی هەرێمی كوردستان بكات لە ناوەندی بڕیاردانی فیدڕاڵیدا.
* پێگەی پارتی دیموكراتی كوردستان لەم هاوكێشە سیاسییەدا چۆن دەبینیت، بەتایبەت لە بەرانبەر فراكسیۆنە گەورەكانی دیكەی عێراق؟
- پارتی دیموكراتی كوردستان وەك هێزێكی پێشەنگ، هەمیشە ستراتیژیی خۆی لەسەر بنەمای پاراستنی یەكڕیزیی نەتەوەیی و بەكارهێنانی زمانێكی دیپلۆماسیی ژیرانە بۆ بەدەستهێنانی مافە دەستوورییەكان بونیاد ناوە. هەر بە هۆی ئەم هەڵوێستە نیشتمانییە جێگیرانە و داكۆكیكردنە سەختەی لە قەوارەی هەرێمی كوردستان، پارتی بەردەوام ڕووبەڕووی شەپۆلێكی توند لە دوژمنكاری و هێرشی سیاسیی ناڕەوا دەبێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە واقیعی سیاسیی بەغدا بە وردی بخوێندرێتەوە. كورد لەوێ لە ڕووی ژمارەی كورسییەكانەوە كەمینەیە و بە تەنیا ناتوانێت بەرەنگاری بلۆكێكی گەورەی پەرلەمانی ببێتەوە كە خاوەنی ١٨٠ بۆ ١٩٠ كورسییە. ئەم دۆخە وا دەخوازێت كە لایەنە كوردستانییەكان پێداچوونەوەیەكی جددی بە كارنامەی سیاسیی خۆیاندا بكەن و یەكدەنگییەكی ڕاستەقینە بونیاد بنێن، چونكە تەنیا لە ڕێگەی یەكڕیزی و یەك گوتارییەوە دەتوانین لە بەرانبەر ئەو فشارە نادەستوورییانەدا بوەستینەوە كە دەكرێنە سەر هەرێمی كوردستان و قووتی هاووڵاتیانمان.
* پەیامی كۆتاییت چییە بۆ باشتركردنی ئەم دۆخە؟
- پێویستە كاركردنی ئێمە لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵ لە بەغدا، هەمیشە لەسەر بنەمای دیالۆگی ئاشتییانە و زمانێكی دیپلۆماسیی مۆدێرن بێت، بەڵام ئەمە دەبێت بە مەرجی سەرەكیی ڕێزگرتن لە قەوارەی یاسایی و دەستووریی هەرێمی كوردستان و جێبەجێكردنی تەواوی ماددە دەستوورییەكان بێت. لەم سۆنگەیەوە، سەردانە مەیدانییەكان و گفتوگۆ چڕەكانی جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی و هەردوو سەرۆكایەتیی هەرێم و حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ كاربەدەستانی بەغدا، بایەخێكی ستراتیژییان هەیە بۆ تێپەڕاندنی ئەو پێشێلكارییە سیستماتیكییانەی دەرهەق بە مافەكانمان دەكرێن، هەروەها بۆ ڕێگریكردن لەو پەلامارە تیرۆریستییە ناڕەوایانەی كە بەردەوام دەكرێنە سەر هەرێم و هاووڵاتیانی مەدەنی. لە ئێستادا، لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر، پێویستە هەموو هێز و لایەنە سیاسییە كوردستانییەكان بەرژەوەندییە باڵاكانی نیشتمان بخەنە پێش هەموو شتێك و بە یەكدەنگی و یەكڕیزی كار بكەن، چونكە تەنیا لە ڕێگەی ئەم یەكڕیزییەوە دەتوانین چیتر ڕێگە نەدەین مافە دەستوورییەكانمان پێشێل بكرێن و قەوارەی هەرێمەكەمان بە سەلامەتی و بەهێزییەوە لەم قۆناغە هەستیار و پڕ لە ئاڵۆزییە دەرباز بكەین.
