لە سەردەمی ئێستادا كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە قۆناغێكی نوێی ئاڵوگۆڕی جیۆپۆلەتیكیدا تێدەپەڕێت، گفتوگۆكردن لەسەر ئاسایشی ناوچەیی، ڕێڕەوەكانی وزە و هاوسەنگیی هێزە نێودەوڵەتییەكان، بوونەتە یەكێك لە گرنگترین بابەتەكانی گفتوگۆ. لەم چوارچێوەیەدا، پڕۆفیسۆر نەبیل تكریتی یەكێكە لەو توێژەرانەی كە بە دیدی مێژوویی و شیكاریی قووڵی خۆی، توانایەكی تایبەتی هەیە بۆ تێگەیشتن لە ئاڵوگۆڕە ستراتیژییەكان. ئەو پڕۆفیسۆری بەشی مێژوو و دیراساتی ئەمریكییە لە زانكۆی ماری واشنتۆن، دكتۆرای لە مێژووی عوسمانیدا هەیە. بوارەكانی وانەوتنەوە و توێژینەوەی بریتین لە مێژووی توركیا لە قۆناغی ئیمپراتۆریەت بۆ سەردەمی كۆماری، شارستانیەتی عەرەبی، مێژووی ناكۆكییە عەرەبی– ئیسرائیلییەكان و هەروەها عێراقی مۆدێرن. لەم چاوپێكەوتنەدا، تیشك دەخرێتە سەر چەند پرسیاری بنچینەیی كە پەیوەستن بە دۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: هەر لە گرنگی ستراتیژیی گەرووی هورمز و كاریگەرییەكانی لە هاوسەنگیی هێز، تا ئەوەی ئایا ناوچەكە بە ڕاستی بەرەو «دووبارە داڕشتنەوەی جیۆپۆلەتیكی» دەچێت، یان نا، هەروەها پرسی ئەوەی كە دەوڵەتەكان تا چەند توانایان ماوە لە بەرانبەر هێزە نادەوڵەتییەكان و چۆنیەتی گۆڕانی شێوازی شەڕ بە هۆی هاتنەئارای تەكنەلۆژیا نوێیەكانەوە، وەك درۆنەكان. لە كۆتاییدا، ئەم گفتوگۆیە هەوڵ دەدات بە دیدێكی مێژوویی–شیكاری، پەیوەندیی نێوان ڕابردوو و ئێستا ڕوون بكاتەوە و ڕووناكی بخاتەسەر ئەوەی، ئایا سیستمی جیهانی لە قۆناغی گۆڕانێكی قووڵ و درێژخایەندایە.

 

* وەك ئاشكرایە لە ئێستادا گەرووی هورمز بووەتە چەقی گفتوگۆكانی پەیوەست بە ئاسایشی جیهانی، بە تایبەتی ئاسایشی وزە، لە ڕووی مێژوییەوە، كۆنتڕۆڵكردنی ڕێگەكانی بازرگانی لە ڕێی ڕێڕەوە ئاویییەكانەوە بوونەتە هۆی هەڵكشان و داڕووخانی ئیمپراتۆریەتەكان. بە تێڕوانینی ئێوە تا چەند ململانێی پەیوەست بە گەرووی هورمز دەبێتە هۆی دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگیی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟

- بە بڕوای من، ئێمە لە ئێستادا لە بەردەم وەرچەرخانێكی مێژوویی و جیۆپۆلەتیكی یەكجار گەورەداین، كە تەواوی هاوكێشەكانی ناوچەكەی گۆڕیوە، ئەم پەرەسەندنانە بوونەتە هۆی دروستبوونی گومانێكی قووڵ و جددی لەسەر ئەو بونیاد و سیستمە ئەمنییەی كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ چەندین دەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیری كردبوو، مەبەستم لەم بونیادە، ئەو تۆڕە ئاڵۆزەی هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتییانەیە كە لە نێوان واشنتۆن و ئیسرائیل و وڵاتانی ناوچەكەدا هەبوون، بەتایبەت ئەو دەوڵەتانەی كە میوانداریی بنكە سەربازییە زەبەلاحەكانی ئەمریكا دەكەن.

شەڕ و ئاڵۆزییەكانی ئەم دواییە، وای كردووە كە دەوڵەتانی ناوچەی كەنداو بە جۆرێكی دیكە سەیری كارایی و كاریگەریی ئەو بنكە سەربازییانە بكەن، ئێستا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە كە ئایا ئەم هێزانە تا چەند دەتوانن لە كاتی تەنگانەدا ئاسایشی نیشتمانیی ئەم دەوڵەتانە بپارێزن؟ ئێمە هێشتا لە قۆناغی سەرەتای تێگەیشتنی ئەم گۆڕانكارییە گەورەیەداین و بە تەواوی ڕوون نییە كە ئایندەی ئەم ململانێیانە بەرەو كام ئاراستە هەنگاو دەنێت.

ئەگەر سەیری نەخشەی پەیوەندییەكان بكەین، دەبینین كە هاوسەنگییەكان وەك جاران نەماون، بۆ نموونە قەتەر بۆ ماوەیەكی درێژ پەیوەندییەكی توندوتۆڵ و ستراتیژیی لەگەڵ ئێراندا هەبوو، لە كاتێكدا ئێستا دەبینین وڵاتانی وەك ئیمارات، ئیسرائیل و عەرەبستانی سعوودی، هەر یەكەیان بەپێی بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان بە ئاراستە و ڕێڕەوی جیاوازدا دەڕۆن و چیتر تەنیا یەك چەتر كۆیان ناكاتەوە. بە كورتی، دەتوانین بڵێین: هەژموون و ئیپمراتۆریەتی ئەمریكی لە ناوچەكەدا تووشی پاشەكشە و داكشانێكی بەرچاو بووە، ئەم پاشەكشەیەش بۆشاییەكی گەورەی دروست كردووە كە هێشتا دیار نییە، چ هێز، یان سیستمێكی نوێ دەتوانێت جێگەی بگرێتەوە.

* كەواتە ئێوە هاوڕان لەگەڵ ئەو لێدوان و شرۆڤەیەدا كە پێیوایە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە قۆناغێكدا تێدەپەڕێت كە پێی دەگوترێت «دووبارە داڕشتنەوەی ناوچەكە». ئایا دەكرێت بڵێین ئەمە داڕووخانی سیستمی دوای جەنگی یەكەمی جیهانییە، یان ئەوەتا ئەمە تەنیا قۆناغێكی درێژخایەنتری ئاڵوگۆڕی جیۆپۆلەتیكییە؟

- من بەو پەڕی وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو چەمكە دەكەم كە پێیوایە ئێمە لە بەردەم داڕووخانی یەكجاریی سیستمی «دەوڵەت-نەتەوە»داین، كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لەسەر بنیاد نراوە، چونكە ئەمە بانگەشەیەكی مێژوویی یەكجار گەورەیە و پێویستی بە بەڵگەی یەكلاكەرەوە هەیە، بەڵام بێگومان ناتوانین ئەو ڕاستییە پشتگوێ بخەین كە ئەم سیستمە لە ئێستادا ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئالنگاریی ناوخۆیی و دەرەكیی ئەوتۆ بووەتەوە، كە بە تەواوی شێوازی بەردەوامبوونی خستووەتە ژێر پرسیارێكی جددییەوە. بۆ نموونە، لە ئاسۆی ڕووداوەكاندا سیناریۆیەك بەدی دەكرێت كە تێیدا پرۆسەیەكی لەسەرخۆ و كارای لێكنزیكبوونەوەی ستراتیژی لە نێوان سێ جەمسەری سەرەكی (چین، ڕووسیا و ئێران) بەڕێوە دەچێت. ئەم بەرەیە خەریكە هاوپەیمانێتییەك پێك دەهێنن كە ڕەنگە لە ئایندەیەكی نزیكدا ببێتە ڕكابەرێكی یەكجار كاریگەر و بەهێزتر لە چاو هاوپەیمانێتیی كلاسیكیی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئیسرائیل و ئیمارات. ئەم گۆڕانكارییە لە هاوسەنگیی هێزدا، تەنیا گۆڕانكارییەكی سەربازی نییە، بەڵكو گۆڕینی تەواوی نەزمی سیاسیی ناوچەكەیە. هاوكات، سیناریۆیەكی دیكەی مەترسیدار كە پەیوەستە بە ئاسایشی وزە و بازرگانیی جیهانییەوە، پرسی گەرووی هورمزە. ئەگەری ئەوە لە ئارادایە كە ئەم ڕێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییە ببێتە كێشەیەكی سەروەری، بە جۆرێك كە تێپەڕبوون تێیدا مەرجدار بكرێت، یان باج و كرێی تێپەڕبوون بە وڵاتانی وەك عومان، یان ئێران بدرێت. ئەم بارودۆخە هاوشێوەی كۆنتڕۆڵكردنی گەرووی بۆسفۆر و دەردەنێڵ دەبێت لەلایەن توركیاوە، یان كۆنتڕۆڵكردنی كەناڵی سویس لەلایەن دەوڵەتی میسرەوە. بێگومان ئەمە دۆخێكە كە ئەمریكا بە هیچ شێوەیەك بە ئاسانی قبووڵی ناكات، چونكە تێكدانی تەواوی ئەو نەزمە ئابوورییەیە كە واشنتۆن پارێزگاریی لێ دەكات. لە كۆتاییدا، كاتێك دەبینین ئابووریی جیهان لە ژێر گوشارێكی تاقەتپڕووكێندایە، دەگەینە ئەو بڕوایەی كە ئەو دۆخە جیۆپۆلەتیكییەی لە مەودای دووردا دێتە ئاراوە، بە هیچ شێوەیەك لە بەرژەوەندیی ستراتیژیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا نابێت.

* لە نووسینێكتاندا لەبارەی عێراق و پەرەسەندنەكانی دوای ساڵی 2003وە، باس لەوە دەكەن كە دەستتێوەردانی دەرەكی كاریگەریی دەبێت لەسەر كۆمەڵگەی مەدەنی، ئایا پێتانوایە لە ئێستادا ئەم ناوچەیە بەرەو سەروەرییەكی بەهێزتری دەوڵەت دەڕوات، یان ئایندەیەك كە كاراكتەرە غەیرە-دەوڵەتییەكان بەسەریدا زاڵ دەبن؟

- لە ڕاستیدا دەوڵەتی عێراق لە دوای ساڵی 2003وە وڵاتێكی لاواز بوو، تەنانەت پێش ئەو ساڵەش هەر دەوڵەتێكی لاواز بوو، بە چەشنێك لە ساڵی 1991ـەوە عێراق لاواز و لاوازتر دەبوو، و گەیشتە ئەو پەڕی لاوازیی خۆی لە میانەی ساڵانی 2004 و 2005، دواتر لە ساڵی 2006ـەوە هەوڵی بنیادنانەوەی عێراق درا، بەڵام شەپۆلی تایفەگەری لە هەڵكشاندا بوو، ئەمەش سەردەمێكی زۆر خراپ بوو. دوای ئەوەی مالیكی دەستی لە دەسەڵات هەڵگرت و داعش لە ساڵی 2017 تێكشكێندرا، دۆخەكە بەرەوپێش چوو، مەبەستم ئەوەیە دەوڵەتێك بەرەو بەهێزبوون چوو، ئەگەرچی هەمو كەس هاوڕا نەبوو لەگەڵیدا. ئەوەی پەیوەست بێت بە گرووپەكانی وەك داعشەوە، ئەوا پێموانییە لە ئێستادا لە هەڵكشاندا بن، بەڵكو لە باری لاوازی و داكشاندان. ئەگەرچی بۆی هەیە بارودۆخەكە گۆڕانكاریی بەسەردا بێت، ئەویش لەبەر ئەوەی تەكنەلۆژیا تا ڕاددەیەك هەلومەرجەكەی گۆڕیوە. ئەوەتا هەموومان ئەوە بەدی دەكەین كە چۆن فڕۆكەی بێفڕۆكەوان- درۆنەكان- سرووشتی شەڕیان گۆڕیوە. ئەمە ئاڵوگۆڕە بۆ یەكەمجار لە كێشەی ناگۆرنۆ-كاراباغ- لە نێوان (ئەرمینیا و ئازەربایجان)دا بەدی كرا، واتە ئەوە ئاماژەیەكی سەرەتایی بوو بۆ ئەو هەلومەرجەی دواتر دێتە ئاراوە. مەرج نییە گۆڕانی سرووشتیی ئەم شەڕەش لە بەرژەوەندیی ویلایەیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا بێت، كە خاوەنی كەشتیی گەورەی فڕۆكەهەڵگر و فڕۆكەی جەنگیی گەورەیە، بەڵكو دۆخەكە لە بەرژەوەندیی ئەو لایەنانە دەبێت كە دەتوانن چەكی بچووكتر بەرهەم بهێنن.

* هەر لە پەیوەندی بە گەرووی هورمزەوە، پێدەچێت وڵاتان بیر لەوە بكەنەوە سەرچاوەی بەدیلی وزە بەدی بهێنن، ئایا ئەمە نابێتە هۆی كەمبوونەوەی گرنگیی ستراتیژیی ناوچەی كەنداو، یان ئەم ناوچەیە لە پەیوەندی بە ئاسایشی وزەوە لەسەر ئاستی جیهان بایەخی خۆی لەدەست نادات؟

- ئەمە سەرگوزشتەیەكی بیرهێنامەوە لەبارەی ئەوەی یەكێك لە نیشتەجێبووەكانی ناوچەی كەنداو كە گوتبووی: «‌باپیرە گەورەم بە حوشتر هاتوچۆی دەكرد و باوكم بە ئۆتۆمبێلی كادیلاك، بەڵام نەوەكان دووبارە بە حوشتر هاتوچۆ دەكەنەوە». لێرەدا مەبەستم ئەوەیە كە من سیناریۆیەك بەدی دەكەم كە ئەگەر جیهان بەرەو وزیەكی بەدیل بڕوات، ئەوا ناوچەی كەنداو گرنگییەكەی كەمتر دەبێت، هەر لەبەر ئەم هۆكارەشە كە وڵاتی ئیمارات ڕەوتی وڵاتەكەی گۆڕیوە بە هەمەچەشنكردنی ئابوورییەكەی، ئەمەش سەركەوتوو دەبێت، بە مەرجێك سەقامگیری بەدی بێت، واتە ئەمە لە هەلومەرجی شەڕ و ناكۆكیدا سەركەوتن بەدەست ناهێنێت. ئەم تێڕوانینە درێژخایەنە ڕێی تێدەچێت، بەڵام ڕەنگە نەتوانرێت لە ڕووی ژینگەییەوە بەردەوامیی پێ بدرێت، ئەویش لەبەر ئەوەی دەبێت ئاو لە كارخانەكانی سازگاركردنی ئاو ڕابكێشێت، و دەبێت كارەبا لە شوێنی دیكە بەرهەم بهێنێت، بەڵام ئایا تا سەر هەروا بە دەوڵەمەندی دەمێنێتەوە؟ مەبەستم ئەوەیە ئەگەر بێت و لە پشتبەستن بە نەوت دوور بكەونەوە، ئەوا ئەمە لە مەودای دووردا زیانیان پێ دەگەیەنێت.

* ئەوەی پەیوەست بێت بە داكشانی ئیمپراتۆریەتەكان و پەرتبوون، یان ئاڵوگۆڕی ناوچەیی لە ڕووی مێژووییەوە، چ شتێك زیاتر ئێوە نیگەران دەكات، لە ئەگەری هەڵگیرسانەوەی شەڕی ناوچەیی، كە ڕەنگە ئەم جارە هێزە جیهانییەكانی دیكەش تێوەبگلێن؟

- لە ڕاستیدا ڕەنگە لە مەودای دووردا ئەمە ڕوو بدات، ئەوەی زیاتر من نیگەران دەكات، ئەوەیە كە ناتوانرێت متمانە بە سەرۆكی ئەمریكا بكرێت لەم ساتەوەختەی كە كاروبارە نێودەوڵەتییەكان پێیدا تێدەپەڕن، تەنانەت ڕەنگە سەرۆك ترەمپ چەكی ناوكییش بەكار بهێنێت، ئەمەش پێشتر ڕووی داوە، چونكە ئەمریكا تاكە وڵاتە كە ئەم چەكەی بەكار هێنابێت. هەروەها ڕەخنەلەخۆگرتنی ئەمریكا لە پەیوەندی بە بەكارهێنانی ئەم چەكەوە، واتە ئەم ڕەخنەلەخۆگرتنەی ئەمریكا هێندەی ئەوەی ئەڵمانیا بەهێز نییە كە لەسەر ڕووداوەكانی جەنگی دووەمی جیهانی ڕەخنەی لەخۆی گرت. كەواتە من سیناریۆیەك بەدی دەكەم كە تێیدا دۆناڵد ترەمپ قەناعەتی پێ بكرێت، یان خۆی قەناعەت بە خۆی بكات كە پێویستە پەنا بباتەبەر بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی، خۆ ئەگەر ئەمە ڕوو بدات، ئەوا هەموو شتێك دەگۆڕێت، ئەمەش مایەی نیگەرانییەكی زۆرە. هەروەها من هەندێ نیگەرانم لەبەر ئەوەی هاووڵاتییەكی ئەمریكیم، چونكە ڕەنگە دۆخێك بێتە ئاراوە كە دەوڵەتی ئەمریكا بەرەو داكشان و پاشەكشە و هەڵوەشاندنەوە بچێت، ئەمەش لە مەودای مامناوەند و ڕەنگە لە دەیەی داهاتوودا مایەی نیگەرانی بێت، هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە كە چارەنوسی دۆلاری ئەمریكی بە دەردی لیرەی توركی بچێت، واتە بەهای خۆی لەدەست بدات. بە دڵنیاییەوە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا چەندین بژارەی ئابووریی گرتووەتەبەر كە زۆر مەترسیدارن. ئەوەتا خەرجییەكانی زۆر لە بوودجەكەی زیاترە و وەك پێویست باج بەسەر دەوڵەمەندەكاندا ناسەپێنێت و داراییەكی زۆر بۆ بواری بەرگری تەرخان دەكات، لە كاتێكدا چاودێریی تەندروستیی فەرامۆش كردووە، هەروەها دانیشتووان و هاووڵاتییانی ئەمریكا زیاتر بەرەو نائومێدی دەچن و ڕەنگە بەرەو دۆخێك بچن كە دۆخی داڕووخان بن، خۆ ئەگەر ئەمە ڕوو بدات، ئەوا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تووشی دۆڕانێكی گەورە دەبێت، ڕەنگە ئەمە هاوشێوەی ئەو چارەنووسە بێت كە تووشی یەكێتیی سۆڤییەت هات لە دوای ساڵی 1993 و 1994ـەوە، كاتێك نوخبەیەكی كەم گوشاری زۆریان لەسەر خەڵك دروست كردبوو و زۆرینەی هەر زۆری خەڵكەكەش بەدەست هەژارییەوە دەیانناڵاند. مەبەستم ئەوەیە كە هەندێ لەم لایەنانە لە ئەمریكای ئێستادا بەدی دەكرێت لە پەیوەندی بە ژیانی ئابووری و سیاسیی ئەم وڵاتەوە هەم لەسەر ئاستی ناوخۆیی و هەم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. لێرەدا دەمەوێت نیگەرانی خۆم دووپات بكەمەوە لەبارەی دابەزینی بەهای دراوی وڵاتەكەم، واتە ئەوەی پاشەكەوتم كردووە كە لە ئایندەدا هیچ بەهایەكی نەمێنێت.