خەباتی ئافرەتان بۆ یەكسانی و كۆتاییهێنان بە چەوسانەوە، لە وڵاتانی پێشكەوتوودا قۆناغی باشی بڕیوە، لە هەلومەرجی ئێستادا و لە هەرێمی كوردستانیش وێڕای هەوڵە چڕ و پڕەكانی حكومەت و ڕێكخراوەكان هێشتا بەشێك لە ئافرەتان قوربانی دەستی كولتوور و نەریتی كۆمەڵگەن، ئەگەرچی لە ئێستادا هەوڵەكانی خانمان بۆ تێكەڵبوون بە سیاسەت و حوكمڕانی و بەڕێوەبردنی جومگەكانی دەسەڵاتی سیاسی لە قۆناغێكی زۆر پێشكەوتوودا نییە، بەڵام لە خەبات و تێكۆشانی بێ وچان بەردەوامن و قۆناغێكی سەختیان تێپەڕاندووە.

لەم سۆنگەیەوە و لە ڕاپۆرتێكی گۆڤاری گوڵاندا دەپرسین ئایا دیدگای تاك بۆ ئاییندەی پێگەی ئافرەتی كورد لە كایەی سیاسی و حوكمڕانیی هەرێمی كوردستاندا چییە؟ چ پێشنیازێكی كراوە بۆ لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ زیاتر بەهێزكردنی پێگەی خانمان لە حوكمڕانیدا هەیە؟ بەشداربووانی ڕاپۆرتەكە وەڵامی پرسیارەكە دەدەنەوە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

زیا بەترس چالاك لە بواری مافی مرۆڤ و سیاسەتمەداری سەربەخۆ، لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا هێما بۆ ئەوە دەكات كە «لەم دیمەنەی ئێستا كە پڕە لە گۆڕانكاری و ململانێ سیاسییە نیشتمانی و هەرێمییەكان، ئافرەت خەباتی بۆ سەلماندنی بوونی خۆی كردووە، نەك تەنیا لە چوارچێوەی خێزاندا، بەڵكو هەوڵی داوە ڕۆڵی خۆی لە ڕێگەی بەشداری لە بڕیاری سیاسیدا لە ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا دەربخات..

ئەگەر ژنانی كورد و ژنانی پێكهاتە كوردستانییەكانی دیكە وەك نموونە وەربگرین، دەبینین هاوبەشی خەبات و قوربانیدان بوون لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستاندا، شانبەشانی پیاوان چەكیان هەڵگرتووە لە ڕیزەكانی پێشمەرگە، و سەركردایەتی شانە تێكۆشەرەكانی كردووە، تا بە خۆڕاگری و تواناكانی، مێژوویەكی پڕ لە شانازی بۆ بونیادنانی قەوارەی كوردستان تۆمار بكات، دامەزراندنی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی تایبەت بە ژنان، گوزارشت لە هۆشیارییەكی پێشوەختە لە مافەكانیان دەكات، ڕێكخراوەكانی ژنان و مافی مرۆڤ لە هەرێم ڕۆڵێكی بەرچاویان بینیوە لە بەدیهێنانی دەستكەوتی مەدەنی، ئەویش لە ڕێگەی هەمواركردنەوەی یاسای باری كەسی و بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی و كوشتنی ژنان بە پاساوی شەرەف.

بۆ بەهێزكردن و بەرجەستەكردنی ڕۆڵی ژن، هەرێمی كوردستان پێشەنگ بوو لە پەسەندكردنی بڕیاری (1325)ی ئەنجومەنی ئاساییشی نێودەوڵەتی تایبەت بە ژن و ئاساییش و ئاشتی، ئەوەش لە ڕێگەی كاراكردنی پایەكانی بە شێوەیەكی قووڵتر و بەپێی ئەو پلانە هەرێمییەی كە لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە ئامادە كراوە، وەك چوارچێوەیەكی ستراتیژی بۆ مسۆگەركردنی بەشداریی ژنان لە ناوەندەكانی بڕیار و پاراستنیان، ئەمەش بە سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێم بەڕێوە دەچێت، لە ساڵانی ڕابردوودا ئامادە و بەشدار بووین لە زۆرێك لە گفتوگۆ و وۆرك شۆپەكان سەبارەت بەم بابەتە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ویستێكی ڕاستەقینەی حكومەتی هەرێمە بۆ بەستنەوەی كێشەكانی ژنان بە سیستەمی ئاسایشی نەتەوەیی و سەقامگیری سیاسییەوە.»

ئەو چالاكەی بواری مافەكانی مرۆڤ لە درێژەی قسەكانیدا گوتی: « ژنان لە پاڵ پەراوێزخستنی سیاسی، ڕووبەڕووی گوشارێكی دووسەرە دەبنەوە، هێرشی ڕێكخراو لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیاوە كە هەوڵی لەكەداركردنی ناوبانگی چالاكوانانی سیاسی و مەدەنی دەدات بۆ ساردكردنەوەیان، ئەم ژینگەیە پێویستی بە هەڵوێستێكی جدی هەیە بۆ دووبارە بیركردنەوە لە چۆنیەتی خوڵقاندنی ژینگەیەك كە گونجاو بێت بۆ داهێنانی سیاسی ژنان، دیارترین پێشنیاریش بە بۆچوونی من بریتییە، لە دووبارە داڕشتنەوەی پەیڕەوی ناوخۆی پارتە سیاسییەكان بۆ گەرەنتی گەیشتنی ژنان بە مەكتەبی سیاسی و سەركردایەتییەكان لە ڕێگەی هەڵبژاردنی ئازاد و لەسەر بنەمای لێهاتوویی، جگە لەوەش پێویستە میكانیزمەكانی چاودێریكردن بەهێزبكرێن بۆ گەرەنتیكردنی ژینگەیەكی سەلامەتی كاركردن دوور لە هەراسانكردنی سیاسی و پیشەیی، هەروەها پێویستە سەرچاوەیەكی دارایی تەرخان بكرێت بۆ پاڵپشتیكردنی پڕۆژەكانی سەركردایەتی و بنیاتنانی توانا لە بوارەكانی بەڕێوەبردن و زانستی سیاسیدا.

لە لایەكی ترەوە دەبێت ئەو وێنەیەی كە سەركردایەتی تەنیا بە پیاوەوە دەبەستێتەوە هەڵبووەشێنرێتەوە، كار بكرێت بۆ بونیادنانی سیستەمێكی ژیرانە كە ئافرەت لە ناو هەموو جومگەكانی حوكمڕانیدا تێكەڵ بكرێت، ئەمەش پێویستی بە ئیرادەیەكی سیاسی هەیە كە ئەم قۆرخكارییە بشكێنێت و وەزارەتە سیادییەكان وەك بەرگری، دارایی یان پلاندانان بە ژنان بسپێرێت، چونكە داهاتووی هەرێم بەستراوەتەوە بە ڕادەی توانای وەبەرهێنان لە وزەی نیوەی كۆمەڵگەكەیدا كە ئافرەتە، بەشداری ژنان لە حوكمڕانیدا تاكە گەرەنتییە بۆ بەرهەمهێنانی سیاسەتی مرۆڤدۆستانە كە پێداویستییەكانی هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە لەبەرچاو بگرێت، بەبێ ئەو گۆڕانكاری بە ناتەواوی دەمێنێتەوە.

هەڵوێست و هەوڵەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ دەرخستنی ئەم ڕۆڵە ڕوونن، یاسا و یاساكانیش لە ماوەی ڕابردوودا هەنگاوی پێشكەوتوویان ناوە بۆ دادپەروەری بەرامبەر بە ژنان، لەوانە دامەزراندنی ئەنجومەنی باڵای كاروباری خانمان كە بە سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیرانەوە بەستراوەتەوە، و بۆ ئەوەی وەك چەترێكی فەرمی خزمەت بكات، تەحەدای هەرە گەورە لەبەردەم ژنان لە كاری سیاسیدا، پەراوێزخستنی لێهاتووییانە لە ناو پێكهاتەیەكی سیاسی تەقلیدیدا كە هێشتا بە عەقڵیەتێكی داخراو بەڕێوە دەچێت و عەقڵییەتی خێڵەكی ئاستێكی دیاریكراو دادەنێت بە سەقفی شووشەیی كە ڕێگری دەكات لە گەیشتنیان بە ناوەندەكانی بڕیاری ئاسایش و دارایی سیادی و تەنها بۆ پیاوان دەهێڵێتەوە.»

هێشوو دارا سەلیم بەرپرسی ئەنجومەنی دەوروبەری سلێمانی/ یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا ئافرەتی كورد توانیویەتی پێگەیەكی گرنگ لە ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەرێمی كوردستاندا بەدەستبهێنێت، بەڵام هێشتا پێویستی بە هەنگاوی زیاتر هەیە بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی ڕاستەقینە ببێتە بەشێكی كاریگەر لە بڕیاردان و حوكمڕانیدا. دیدگای ئێمە بۆ ئاییندەی پێگەی ئافرەت ئاییندەیەكی بەهێزتر و فراوانترە كە تێیدا خانمان بتوانن بە ئازادی و شایستەیی، لە هەموو ئاستەكانی دەسەڵات و دامەزراوە سیاسییەكاندا بەشداری بكەن، ئافرەتانی كورد لە بوارەكانی وەزارەت و پەرلەمان و ڕاگەیاندن و دیپلۆماسی و چالاكی مەدەنی توانیویانە نموونەیەكی سەركەوتوو پیشان بدەن، بەڵام هێشتا بەربەستە كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەكان هەروەها كەمبوونی دەرفەتی یەكسانی ڕێگرن لە بەهێزبوونی پێگەی ئافرەتان، بۆیە پێویستە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكان، لە حكومەت و پەرلەمانەوە بگرە تا ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و میدیا هاوكاری بكەن بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی گونجاو بۆ پێشكەوتنی خانمان

لە گرنگترین پێشنیارەكانیش:

زیادكردنی ڕێژەی بەشداری خانمان لە پۆستە بڕیاردەرەكاندا بە پشتبەستن بە شایستەیی و توانایان. دابینكردنی بەرنامەی فێركاری و ڕاهێنان بۆ دروستكردنی سەرۆكایەتییەكی بەهێز لە نێو ئافرەتاندا. پشتگیریی یاسایی و كۆمەڵایەتی بۆ پاراستنی ماف و ئازادییەكانی خانمان. هاندان و پشتگیری میدیا بۆ نیشاندانی ڕۆڵ و كاریگەریی ئافرەت لە حوكمڕانیدا. كاركردن بۆ گۆڕینی ئەو بیركردنەوانەی كە هێشتا بە شێوەیەكی نەرێنی سەیری بەشداریی سیاسی ئافرەت دەكەن.

لە كۆتاییدا ئاییندەی هەرێمی كوردستان بەبێ بەشدارییەكی چالاك و كاریگەری خانمان ئاییندەیەكی تەواو نابێت و بەهێزكردنی پێگەی ئافرەت تەنیا پشتگیرییەك بۆ خانمان نییە، بەڵكو هەنگاوێكی گرنگە بۆ دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی دادپەروەرو پێشكەوتووتر».

د. ماجید خەلیل مامۆستای زانكۆیە و لەلای خۆیەوە بەمجۆرە گوزارشت لە پرسەكە دەكات: «ئێمە لە ڕووی مێژووییەوە، خەبات و تایبەتمەندییەكانی ئازادیخوازیی ئافرەتانی كوردمان خستووەتەڕوو، هەر وەك چۆن كەموكورتییەكان و لەمپەرەكانی بەردەم ئافرەتی كوردمان بەوردی و بابەتییانە بینیوەتەوە.

لە ئێستادا پێگەی ئافرەتی كورد، لە ئاستی ئەو هەوڵانەدایە كە لە چوارچێوەی دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵگەی كوردیدایە، هەتاوەكو هێزی دیموكراتی و بڕستی نیشتمانسازی بە هەموو ڕەهەندەكانییەوە بەرەوپێشەوە بڕوات، ئەوا پرسی ئافرەتی كوردیش دەتوانێت لە شوێنی شیاوی خۆیدا چارەسەر بكرێت.

ئافرەتانی كورد گیرۆدەی چەند گرفتێكی گەورە و گرێیەكی زیهنی ناو زەمینە كۆمەڵایەتییەكەن كە لێرەدا دیارییان دەكەین:

1-لەئێستادا ئافرەتی كورد لەبەردەم ئیشكالییەتی مرۆڤبوونیدایە. مرۆڤبوون بە مانای مەعریفەی ژیان و تێگەیشتنی ڕەگەزیی. ئەوان ئافرەت وەك سەرچاوەیەكی سەنگینی سروشتی نابینن. چونكە لە ڕووی لۆژیكە سروشتییەكەوە، ئافرەت ئاستەنگێكی نییە، بەڵكو ئاستەنگی ئافرەتی كورد كاتێ داڕێژرا، كە چەند پارتێكی سیاسی بە دەسگرۆیی وڵاتە هەرێمییەكان ئافرەتیان كردە چەكی ستراتیژی سیستەمەكەی خۆیان.

2-لە ئاییندەدا ئافرەتی كورد ڕووبەڕووی ئەم كێشانە دەبیتەوە-كێشەی شوناسی ئافرەت،گرفتی ئەو میتۆد و پڕۆگرامە ئەنیانانەی كە كار لەسەر دواكەوتنی ئافرەتان دەكەن، ئافرەتی كورد تاوەكو لە سیستەمێكی سەربەخۆیی كلتووریدا بارنەهێنرێ، ناتوانرێ بە وابەستەبوون بە بیری نەتەوە سەردەستەكان بێداربێتەوە. شوناسی ئافرەتی كورد لە ئاستی ئازادییەكی ئێجگار بەرزدا كاتێك دێتەدی كە دیموراسی بەرجەستەبێ. چونكە كرۆكی دیموكراسی بریتییە لە پرسی ئافرەت، ئەم پرسە پەیوەندیدارە بە مرۆڤبوونی ئافرەتەوە».

نازەنین عەزیز چالاكی مافناسە و لە ڕوانگەی خۆیەوە ئەو پۆسە تاو و توێ دەكات و دەڵێت: «بێ گومان پرسی ئافرەتان پرسێكی گشتگیری مرۆڤایەتییە لە سەرانسەری جیهاندا، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دەوڵەتانی پێشكەوتووی بواری دیموكراسی جەختی لەسەر دەكەنەوە. ئافرەتان بە دڕێژایی مێژوو خەباتیان كردووە بۆ بەدەستهێنانی مافە سیاسی و مەدەنییەكانی خۆیان، ئەمەش لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕەنگدانەوەی هەبووە، هەروەك لە جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ لە ساڵی 1948 لە ماددەی یەكەمی باس لەوە دەكات كە بەدیهێنانی گشت ماف وئازادییەكانی مافی هەر تاكێكە بەبێ لەبەرچاوگرتنی جیاوازی ڕەگەزی نێوان پیاو و ئافرەت، گرنگی ڕۆلی ئافرەت لە سیاسەت و حوكمڕانیدا ناكرێ ئینكاری لێ بكرێت و بەشداریپێكردنی ئافرەتان لە جومگەكانی دەسەڵات دەرفەتێكی گرنگە بۆ بەدیهاتنی یەكسانی لە مافەكان لەناو چینی كۆمەڵگەدا، هەر لە ئەنجامی ئەو دەرەنجامانە نەتەوە یەكگرتووەكان ڕۆڵێكی گەورەی بینیوە لە هاتنە كایەی ڕێككەوتننامەی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافە سیاسییەكانی ئافرەت، كە لە ڕێككەوتننامەكە لە 20ی دیسەمبەری 1952دەرچوو، لەساڵی 1954 یش چووە بواری جێبەجێكردنەوە كە تیایدا مافی ئافرەت لە دەنگدان و خۆ كاندیدكردن چەسپێنراوە، هەر لەو ڕوانگەیەوە چەندین ڕێكخراوی مەدەنی و حزبی و حكومی دروست بوون. لە هەرێمی كوردستانیش چەندین دەستەو ڕێكخراو هەن بۆ پارێزگاریكردن لە پرسی ئافرەتان و كاركردن بۆ دروستكردن و هێنانەپێشەوەی توانای ئافرەتان، هەر سەبارەت بە نەهێشتنی جیاكاری جارێكی تر نەتەوە یەكگرتووەكان لە 7ی نۆڤەمبەری 1948جاڕنامەی نەهێشتنی جیاكاری دژی مێیینەی ڕاگەیاند، كە لە ماددەی 4دا باس لە ڕێوشوێنی پێویست بۆ یەكسانی نێوان پیاوو ئافرەت دەكات لە مافی دەنگدان و خۆكاندیدكردن بۆ سەرجەم پۆستەكان و بەشداریپێكردنی لە داڕشتنی سیاسەتی حكومەتدا. خۆشبەختانە لە دوای ڕاپەرینی بەهاری 1991و دروستبوونی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان زەمینە سازیەیەكی باش بۆ هاتنەپێشەوەی ئافرەتی بەتوانا و لێهاتوو كراوە،،سەرەڕای ئەو هەموو دەرفەت و زەمینەسازییانەی لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ئافرەتان كراون، خەباتی ئافرەتان پێویستە بەردەوام بێت لە پێناو گۆڕینی ئەو ڕوانگە خراپەی كە هەیە بەرامبەر‌ بەشداری ئافرەت لە كایەی سیاسیدا و كۆتایی بەوە بێت كە بەشداریپێكردنی ئافرەت وەك خێر و سەدەقە دەبینن».