پ.د.عەبدولحسێن شەعبان، یەكێكە لە بیرمەندە دیارەكانی عێراق كە لە ئاستی تەواوی دەوڵەتانی عەرەبی پێگەیەكی دیاری هەیە و یەكێكە لەو ڕۆشنبیرە گەورانەی ڕۆڵی دیار و بەرچاوی لە پەرەپێدانی دیالۆگی «كوردی و عەرەبی» هەبووە و، لەسەر لاپەڕەكانی گوڵانیش بەردەوام خامەی ئەم بیرمەندە جێگەیەكی دیاری هەبووە. بە بۆنەی ساڵیادی گۆڤاری گوڵانەوە بە وتارێكی بەپێز هەڵسەنگاندنی بۆ ڕۆڵی گوڵان كردووە لە كاروانی ڕۆژنامەگەریی كوردیدا، لێرەدا نووسینەكەی وەك خۆی بڵاوی دەكەینەوە.

 

تا ئەو شوێنەی ئاگادار بم، پێش دەركەوتنی گۆڤاری (گوڵان) كە سێ دەیە و دوو ساڵە بەردەوامە، میدیای كوردی، گۆڤارێكی فیكری و كولتووریی ئاوێتە بە سیاسەتی بە خۆوە نەبینیوە، ئەم ڕێڕەوەش كارێكی ساكار نەبوو، بەڵكوو ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئاستەنگی كوردستانی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەوە، هاوكات لەگەڵ ئەو گرفتە پیشەییانەی پەیوەست بوون بە ئەزموونە نوێیەكەی هەرێمی كوردستان، بەتایبەت لە بوارەكانی ئازادیی ڕادەربڕین و پاراستنی فرەیی و مافی جیاوازبوونەوە.

كایەی ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیری لە هەرێمی كوردستان، دوای كشانەوەی ستافی كارگێڕی و دارایی حكومەتی عێراق لە كۆتایی ساڵی ١٩٩١، كەوتە نێو تەوژمی سەختی و ئاڵۆزییە سیاسی و یاساییەكانەوە. ئەو كشانەوەیە دوای بڕیاری (ناوچەی ئارام) و قەدەغەی فڕین هات، كە پشتی بە بڕیاری ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش (٥ی نیسانی ١٩٩١) دەبەست بۆ ڕاگرتنی چەوساندنەوە، بەغداش بەو خەیاڵەی هەرێم ناتوانێت قەوارەیەكی سەربەخۆ سەرپێ بخات، ئەو هەنگاوەی نا.

ئەو سەردەمە كورد لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەلماندنی بوونی خۆیدا بوو، ئەمەش نەك تەنیا بۆ چەسپاندنی ڕەوایی مافەكانی، بەڵكو بۆ چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی كارگێڕیی ئەو ناوچانەی لێی بەجێمابوون، ئەمەش لە كرداردا بە واتای دامەزراندنی قەوارەیەك دەهات بۆ پیادەكردنی مافەكان. ئەم گرەوە چارەنووسسازە، لە نێو كەشێكی پڕ لە گومان و پرسیاری جەوهەریدا بوو: ئایا هەرێم چۆن ئیدارە دەدرێت؟ بەتایبەت كە تەنیا ساڵێك بەسەر سەركوتكردنی ڕاپەڕین و كۆچی ملیۆنیدا تێپەڕیبوو. ئایا هەرێم دەتوانێت بەرگەی ئاستەنگە نوێیەكان بگرێت؟ ئەمە ئەو تەحەددییانە بوون كە بەرۆكی ڕاگەیاندنی كوردی و گۆڤاری گوڵانیشیان گرت.

لەو سەردەمەدا، كورد بڕیاری دا لە ڕێگەی سندووقەكانی دەنگدانەوە بەرەو هەڵبژاردن هەنگاو بنێت، تا نوێنەرانی ڕاستەقینەی خۆی بۆ بەڕێوەبردنی هەرێم دەستنیشان بكات، ئەم گرەوە پڕ بوو لە مەترسی و دڵەڕاوكێ لە ئەگەری شكستخواردنی ئەزموونەكە، كە دەكرا پاشەكشەیەكی مەترسیداری لێ بكەوێتەوە. ئەگەرچی یەكەم هەنگاو بەهۆی كۆمەڵێك گرفتی بابەتی و خودییەوە سەختترین بوو، بەڵام دواجار لایەنە كوردییەكان دوای مشتومڕێكی زۆر، پەنایان بۆ بژاردەی «تەوافوق و دابەشكاریی نیوەبەنیوە (پەنجا بە پەنجا)» برد، هەرچەندە ئەمە چارەسەرێكی كاتی بوو، بەڵام لە جەوهەریدا تۆوی جیاوازییەكی تێدا بوو كە بەرەبەرە گەشەی كرد و بووە هۆی هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ، كە چوار ساڵی خایاند (١٩٩٤ تا ١٩٩٨).

لە نێو جەرگەی ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەدا، گۆڤاری «گوڵان» وەك پڕۆژەیەكی سیاسی، كولتووری و فیكری لەدایك بوو. ئەركێكی سەخت لەسەر شانی گوڵان بوو بۆ چەسپاندنی ناسنامەكەی و خستنەڕووی گوتارێكی نوێ، هەر ئەوەش بوو كە كاری بۆ كرد، سەرەڕای ئەو تەحەددییە ناوخۆیی و دەرەكییانەی لە كاتی دامەزراندنیدا ڕووبەڕووی دەبوونەوە. جێبەجێكردنی ئەم ئەركە لەو هەلومەرجەدا، كارێكی ئێجگار گران و ئاڵۆز بوو.

بە پشتبەستن بە تێڕوانینی بیرمەند «شێرزاد نەجاڕ» و لە ڕوانگەی دیدگای «هابرماز»ی بیرمەندی ئەڵمانییەوە، گوڵان لە ڕاستیدا وەك «كردارێكی پەیوەندیگەرایی» دەركەوت، توانی كارلێكە سیاسییەكان لەگەڵ ڕای گشتی و هێزە كاریگەرەكاندا چوارچێوەدار بكات. من لە سەرەتای دەرچوونییەوە چاودێریی وردی گوڵانم كردووە، بەتایبەت ئەو چاوپێكەوتنە سیاسییانەی لەگەڵ كاراكتەرە دیارەكان و خاوەن بیروڕاكان ئەنجامی دەدان، ئەوانەی كاریگەرییان لەسەر دروستكردنی گوتاری میدیایی هەبوو، كە خۆی لە خۆیدا ڕەنگدانەوە و تەواوكەری گوتاری سیاسی بوو. تێبینیم كرد كە گۆڤارەكە مەیلی بەرەو فرەدەنگی هەبوو لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی دیدگە جیاوازەكانەوە، ئەمەش بە مەبەستی هاندانی دیالۆگ كە وەك پێویستییەكی حەتمی دەبینرا نەك تەنیا بژاردەیەك.

گوڵان هەوڵی دەدا ڕوانگەی تایبەتی كورد، یان ئەو ئاراستە سیاسییەی نوێنەرایەتیی دەكات بخاتە ڕوو، لە هەمان كاتدا و تا ئەو شوێنەی بارودۆخەكە ڕێگەی دەدا، پانتایی بۆ ڕای جیاواز دەڕەخساند، ئەمەش لە سۆنگەی بڕوابوونی بە ئازادیی ڕادەربڕین، كە ئەو كات لە هەرێم و عێراق و تەنانەت لە ئاستی جیهانیشدا (دوای ڕووخانی ڕژێمە تۆتالیتارەكانی ئەورووپای ڕۆژهەڵات) ئەزموونێكی نوێ بوو.

یەكێك لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەكانی گوڵان ئەوە بوو كە تەنیا گۆڤارێكی «پشت مێز» و دابڕاو نەبوو، بەڵكو گۆڤارێكی مەیدانی بوو كە بەدوای ڕووداوەكانەوە بوو بۆ گواستنەوەی وێنە ڕاستەقینەكان. گوڵان هەم ئامرازێك بوو بۆ گەیاندنی هەواڵ بە جەماوەر و هەم سەكۆیەك بوو بۆ كارلێككردن لە ڕێگەی گفتوگۆی بونیادنەرەوە، بە ئامانجی چەسپاندنی بەهاكانی ئازادیی ڕادەربڕین و مافی بەشداریكردن، ئەمەش بە پشتبەستن بە پەیام و ئامانجە باڵاكانی «ڕۆشنگەری».

بە درێژایی پتر لە سێ دەیەی ڕابردوو، گۆڤاری «گوڵان» هاوكار و سەكۆیەكی بەردەوام بووە بۆ بڵاوكردنەوەی دیدگە و بۆچوونەكانم لە چوارچێوەی زنجیرەیەك چاوپێكەوتن، وتار و توێژینەوەی چڕوپڕدا، ئەم بابەتانە تەنیا لە بازنەی دیالۆگی «كورد و عەرەب» یان گفتوگۆی ڕۆشنبیرانی هەر چوار نەتەوەكە (كورد، عەرەب، تورك و فارس) قەتیس نەمان، بەڵكو ڕەهەندە فیكری و كولتوورییەكان و لایەنە تیۆری و پراكتیكییەكانیشی گرتەوە. گوڵان بەردەوام و وردبینانە چاودێریی بەرهەمە فیكرییەكانی منی كردووە و خوێندنەوەی بۆ كتێب و تێڕوانینەكانم سەبارەت بە ململانێ نێودەوڵەتییەكان ئەنجام داوە، كە ئەمەش جێگەی بایەخ و شانازیی منە.

وەك نموونەیەك بۆ ئەم هاوكارییە فیكرییە، لە ساڵی ٢٠٠٠دا وانەیەكم لەژێر ناوی «سەروەری و پرەنسیپی دەستێوەردانی مرۆیی» پێشكەش كرد، لەوێدا هەوڵم دا لەژێر تیشكی گۆڕانكارییەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و یاسای نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا، شیكردنەوە بۆ دۆخی عێراق بكەم. لەو وانەیەدا بە درێژی لەسەر بڕیاری ٦٨٨ وەستام و وەك «بڕیارە هەتیو، ونبوو و فەرامۆشكراوەكە» ناساندم، چونكە بە پێچەوانەی بڕیارەكانی دیكەی ئەنجومەنی ئاسایش، لەژێر بەندی حەوتەمدا دەرنەچووبوو، سەرەڕای ئەوەی تاقە بڕیار بوو كە پشتیوانی لە مەزڵوومییەتی گەلی كورد و عەرەب لە عێراقدا دەكرد. گۆڤاری گوڵانیش لەو كاتەدا لە ڕووماڵكردن و بڵاوكردنەوەی ئەم پرسەدا، هاوكار و هەماهەنگم بوو.

ئەو كات بە دەنگی بەرز پرسیم: بۆچی ئەنجومەنی ئاسایش ئەم بڕیارەی لە نێوان دەیان بڕیاری پێش و پاش خۆی جیا كردەوە و پەراوێزی خست؟ بۆچی وەك بڕیاری ٦٨٧ جەختی لەسەر جێبەجێكردنی نەكردەوە؟ شایانی باسە بڕیاری ٦٨٧ كە تەنیا دوو ڕۆژ پێش ٦٨٨ دەرچوو، درێژترین و مەترسیدارترین بڕیار بوو لە مێژووی نەتەوە یەكگرتووەكاندا و كۆمەڵێك پابەندیی نادادپەروەرانەی بەسەر عێراقدا سەپاند. ئەم پرسیارە هەڵوێستی ویلایەتە یەكگرتووەكانیشی دەگرتەوە كە تەنیا لە ئاست بڕیاری ٦٨٨دا خەمسارد بوو.

حكومەتی عێراق لەو سەردەمەدا، هەموو بڕیارە نادادپەروەر و سووكایەتی پێكەرەكانی قبووڵ كرد، بەڵام بە توندی دژی هەر باسێكی بڕیاری ٦٨٨ دەوەستایەوە، تەنانەت ئۆپۆزسیۆنی فەرمیی عێراقیش كە داوای جێبەجێكردنی بڕیارە نێودەوڵەتییەكانی دەكرد (تەنانەت ئەوانەشی گەمارۆیان بەسەر خەڵكدا سەپاندبوو)، نەیانتوانی دیدگایەكی گشتگیر بۆ بڕیاری ٦٨٨ بخەنە ڕوو، كە دەبووە هۆی گواستنەوەیەكی ئاشتییانەی دەسەڵات لە ڕێگەی هەڵبژاردنێكەوە بە سەرپەرشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ڕەنگە ئەمەش بەهۆی بێمتمانەیی بووبێت بە خۆیان، یان چاوەڕوانی «ڕزگاركەرێكی دەرەكی» بوون.

جێی وەبیرهێنانەوەیە، ئەو دەنگانەی جیاوازییان لە نێوان گەلی عێراق و دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكەدا دەكرد، دەنگێكی كپكراو و پەراوێزخراو بوون، بۆیە بڕیارەكە تا ساڵی ٢٠٠٣ بە «هەتیوی» مایەوە و لە نێو ڕەفەی بیرچوونەوەدا هێڵدرایەوە. دوای وانەكەم، گۆڤاری گوڵان پوختەی توێژینەوەكەی بڵاوكردەوە و دواتریش لە لایەن كۆلێژی یاسا و سیاسەتی زانكۆی سەڵاحەدین بە شێوەی نامیلكە چاپ كرا. گوڵان پێشەنگ بوو لە ورووژاندنی ئەو بابەتانەی كە نەك هەر لە نێو عێراقییەكان، بەڵكوو لە ئاستی وڵاتانی وەك ئێران، سووریا و توركیاشدا جەدەلێكی گەورەی دروست كرد، بە جۆرێك كە بەرپرسە سیاسی و ئەمنییەكانی ئەو وڵاتانە بەردەوام لەسەر دۆخی هەرێمی كوردستان و ئەگەری چەسپاندنی «دەستێوەردانی مرۆیی» كۆ دەبوونەوە. ئەم بابەتانە تا ئەمڕۆش لەبەر ڕۆشنایی گۆڕانكارییەكانی ناوچەكەدا، پێویستییان بە تێڕامانی ورد هەیە بۆ داهاتووی پەیوەندیی گەلان و مافی پێكهاتەكان.

بە بڕوای من، گۆڤاری گوڵان سێ بەرپرسیارێتیی مێژوویی لەسەر شان بووە: یەكەم، بەرپرسیارێتییەكی نیمچە فەرمی وەك نوێنەری گوتاری فیكری و كولتووریی پارتی دیموكراتی كوردستان. دووەم، بەرپرسیارێتییەكی نیشتمانیی كوردستانی-عێراقی لە چوارچێوەی پڕۆژەی فیدڕاڵیزمدا. سێیەم، بەرپرسیارێتییەكی نەتەوەیی كوردی. لە هەموو ئەمانەدا گوڵان هەوڵی داوە كەرەستەیەكی ڕۆژنامەوانیی نوێ و جیاواز لە گوتارە باوەكاندا پێشكەش بكات، بەو ئاراستەیەی كە «ئەلبێر كامۆ» دەڵێت: «ڕۆژنامەنووس مێژوونووسی ساتەوەختەكەیە». گوڵان وەك بونیادنەری ڕووداو و بەشدارێكی كارا دەردەكەوێت كە هەمیشە هەوڵی داوە لە لێكترازان دوور بكەوێتەوە.

پێموایە گوڵان توانیویەتی بە شێوازێكی «نەرم» خۆی بخزێنێتە ناو كایە فیكرییەكان و ڕەنگدانەوەی گەشەپێدانی هەرێم بێت، بێگومان بە ڕەخنەی بونیادنەر و هەوڵدان بۆ بەرزكردنەوەی هۆشیاریی گشتی. ئێستا كە لەبەردەم «شۆڕشی چوارەمی پیشەسازی» و سەردەمی «ژیریی دەستكرد»داین، پێویستە گوڵان و میدیای كوردی خۆیان لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییانە بگونجێنن، تا ئەزموونەكە بەرەو ئاستێكی باڵاتر بەرن.

لە كۆتاییدا، سڵاو و ڕێز بۆ گۆڤاری گوڵان و ستافەكەی و سەرنووسەرە جیاوازەكەی (فەرهاد محەمەد). سڵاو لەو ڕێچكەی برایەتیی عەرەب و كوردەی كە پەیڕەوی دەكەن. سڵاو لەو دیالۆگەی نێوان ڕۆشنبیرانی هەر چوار نەتەوەكە، كە شازادە «حەسەن بن تەلال» ناوی ناوە: «دیالۆگی چوار كۆڵەكەكەی ئۆممەت».