هەڤاڵ عەبدولحافز مایی، بەڕێوەبەری گشتی پێشووی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستە ڕوو:

 

یەكێك لە دیارترین پێشكەوتنەكانی جیهان لەم چەرخەدا بۆ مسۆگەركردنی بەردەوامی لە سەرجەم كایەكانی ژیاندا، دابینكردنی وزەیە كە گرنگییەكی ستراتیژیی بۆ كەرتە ئابووری و پیشەسازییەكان و تێكڕای هاووڵاتیان هەیە، بەتایبەتیش نەوت و غاز كە هەریەكەیان وەرچەرخانێكی مێژوویین لە ژیانی مرۆڤدا، چونكە لە كایەكانی گواستنەوە، بەرهەمهێنانی كارەبا و پێشخستنی پیشەسازییە پترۆكیمیاییەكاندا بەكاردێن، كە پێداویستییەكی حەتمیی ژیانن. وزە بووە جێی ململانێ نێوان وڵاتانی بەریتانیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا بۆ بە دەستهێنانی وزە، هەر ئەمەش بۆ كە بەریتانییەكان هاتوونەتە -كوردستان و ئاگری «بابە گوڕگوڕ» سەرنجی راكێشاون، كاریان كردووە بۆ بەدەستهێنانی وزە.

یەكێك لەو ناوچانەی سەرنجی بەریتانییەكانی بۆ باشووری كوردستان ڕاكێشا، ئاگری هەمیشەیی «بابەگوڕگوڕ» بوو كە وەك بەڵگەیەكی متمانەپێكراو بۆ دۆزینەوەی نەوت لە ئاستی جیهانیدا دەبینرا. ئەم سامانە سرووشتییە بووە مۆتیڤی ڕكابەرییە سیاسییەكانی نێوان بەریتانیا، فەڕەنسا و عوسمانییەكان، بەتایبەت لە قۆناغی پێش جەنگی یەكەمی جیهانیدا. دواجار بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیای نەوتەوە، لە ساڵی ١٩٢٧ نەوتی بابەگوڕگوڕ دۆزرایەوە و دەست بە هەڵكۆڵین و دەرهێنانی كرا، پاشان لە ساڵی 1934كۆمپانیای نەوتی عێراقی (IPC) دەستی بە بەرهەمهێنان كرد و لە ڕێگەی هێڵی بۆڕییەوە بۆ تەرابلوس لە لوبنان و حەیفا لە فەلەستین گوازرایەوە. هاوكات لە ساڵانی ١٩١٩ تا ١٩٢٢ لە پارێزگای دیالە و نزیك مەندەلی و خانەقین، چەند كێڵگەیەكی نەوت دۆزرانەوە. دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ كێڵگەی عەین زالە لە زوممار و كێڵگەكانی بوتنە و سەفییە لە تكریت دۆزرانەوە و پەرەیان پێ درا.

ئەو كۆمپانیا جیهانییانەی لە بواری وزەدا كار دەكەن، توانیویانە ئاسۆیەكی نوێ بۆ پیشەسازیی پترۆڵ لە ناوچەكەدا بكەنەوە و وەرچەرخانێكی گەورە لە پرۆسەی دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی نەوتدا دروست بكەن، لە ڕێگەی ئەم هەوڵە ستراتیژییانەوە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی خاو گەیشتە زیاتر لە پێنج ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا، هاوكات بەرهەمی غازیش بە هەمان شێوە گەشەی سەند و گەیشتە نزیكەی دوو ملیۆن و پێنج سەد هەزار مەقاسەت (كە هاوتایە لەگەڵ بەرمیلێكی نەوت). ئەم قەبارە گەورەیەی بەرهەمهێنان تەنیا بۆ مەبەستی بازرگانی نەبووە، بەڵكو ئامانج لێی ناردنەدەرەوە و تێركردنی بازاڕەكانی وزە بووە لە ئاستی جیهاندا، كە ئەمەش پێگەی هەرێمی كوردستانی وەك یاریزانێكی سەرەكی لە كایەی وزەی نێودەوڵەتیدا چەسپاندووە.

دوای گۆڕانكارییە سیاسییەكانی ساڵی ٢٠٠٣، كەرتی دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی پترۆڵ لە هەرێمی كوردستان پێی نایە قۆناغێكی نوێ و گۆڕانكاریی ڕیشەیی تێدا كرا. حكومەتی هەرێمی كوردستان بە دیدێكی ستراتیژییەوە سەیری بازاڕی نەوت و غازی كردووە و ئەم كەرتەی وەك پایەیەكی سەرەكی بۆ بەهێزكردنی ژێرخانی ئابووری و دابینكردنی ئاسایشی وزە بەكار هێناوە، ئەم هەنگاوانە بوونە هۆی ئەوەی كوردستان وەك یەكێك لە ناوچە هەرە دەوڵەمەند و گرنگەكانی وزە لە جیهاندا بناسرێت، كە هەمیشە لە هاوكێشە سیاسییەكانیشدا جێگەی بایەخ بووە، چ لە ڕووی دابینكردنی پێداویستیی ناوخۆیی و چ لە ڕووی ڕەخساندنی هەلی كار و بووژاندنەوەی بازاڕەكان.

ئەم ژینگە لەبار و ستراتیژییە وای كرد كە گەورە كۆمپانیاكانی جیهان ڕوو لە هەرێمی كوردستان بكەن و سەرمایەگوزاریی گەورە لەم كەرتەدا ئەنجام بدەن، لەوانە كۆمپانیاكانی: (ئێكسۆن مۆبێل، تۆتاڵ، گەنەڵ ئینێرجی، دی ئێن ئۆ، ماراسۆن، شێڤرۆن، دانە غاز، ئێچ كەی ئێن، هەنت) و چەندین كۆمپانیای دیكەی نێودەوڵەتی. ئەمە نیشانەی متمانەی جیهانییە بە سامانی سرووشتیی ئەم خاكە.

لەلایەكی دیكە دۆزینەوەی كێڵگە نەوتییە زەبەلاحەكان لەو ناوچە كوردستانییانەی كە دەكەونە دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان، بەتایبەت لە ناوچە ستراتیژییەكانی وەك كەركووك و گەرمیان، هەمیشە وەك چەقی ململانێیەكی قووڵ لە نێوان نەتەوەی كورد و دەسەڵاتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقدا ماوەتەوە. دەوڵەتی عێراق هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە بیستەكانی سەدەی ڕابردوودا، بە باشی لە بایەخی بێوێنەی ئەم ناوچانە گەیشتووە و دەركی بەوە كردووە كە كێڵگەكانی (كەركووك، خانەقین، مەخموور، شنگال و ناوچە جیاكراوەكانی دیكە) بڕبڕەی پشتی ئابووری و وزەی ناوچەكەن، هەر بۆیە بەغدا بەردەوام سیاسەتێكی چەسپاوی هەبووە بۆ هێشتنەوەی ئەم ناوچە دەوڵەمەندانە لەژێر ڕكێف و هەژموونی ڕەهای خۆیدا، بە ئامانجی بێبەشكردنی گەلی كورد لەو سامانە سرووشتییانەی كە لەسەر خاكی خۆیدا هەیە و وەك سەرچاوەی هێز دەبینرێن.

ئەم ململانێ مێژووییە تەنیا لە ئاستی سیاسی و ئیداری نەمایەوە، بەڵكو گۆڕا بۆ بەكارهێنانی هێزی سەربازی، گەمارۆی جۆراوجۆر و فشارە توندی ئابوورییەكان بە مەبەستی گۆڕینی ناسنامەی ناوچەكان و كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانی وزە. لە بەرانبەر ئەم سیاسەتەدا، حكوومەتی هەرێمی كوردستان هەمیشە جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە پرسی ئەم ناوچانە دەبێت لە ڕێگەی دەستووری هەمیشەیی عێراق و بە شێوەیەكی یاسایی و دادپەروەرانە چارەسەر بكرێت. هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی شەرعی و دەستووری، داوای گەڕانەوەی ئەو ناوچانە دەكات بۆ سەر ئیدارەی هەرێم، چونكە پێی وایە بەڕێوەبردنی ئەم كێڵگانە و سەرپەرشتیكردنی ئەو كۆمپانیا نێودەوڵەتییانەی تێیاندا كار دەكەن، مافێكی ڕەوا و بنەڕەتیی گەلی كوردستانە، ئەم داواكارییە لەسەر ئەو بنەمایەیە كە كوردستان وەك وڵاتێكی دەوڵەمەند بە كانزا و وزە، مافی سرووشتیی خۆیەتی سەرپەرشتی پەرەپێدانی كێڵگە نەوتییەكانی بكات، بەمەش دەتوانێت بە ئیدارەدانێكی دروست و شەفاف، نەك تەنیا بۆ بووژاندنەوەی ژێرخانی ئابووریی ناوچەكە، بەڵكو وەك فاكتەرێكی سەقامگیری بۆ بازاڕەكانی وزەی جیهانیش ڕۆڵ بگێڕێت. پاراستنی ئەم مافانە و دابینكردنی سەروەری بەسەر سەرچاوە سرووشتییەكاندا، كلیلی سەرەكییە بۆ گەیشتن بە گەشەپێدانی بەردەوام و چەسپاندنی دادپەروەری لە دابەشكردنی سامانی نیشتمانیدا، كە چەندین دەیەیە گەلی كورد لە پێناویدا قوربانی دەدات.

• یەدەگی نەوت و گاز لە هەرێمی كوردستاندا

لە جیهانی هاوچەرخی ئەمڕۆماندا، وزە تەنیا وەك سەرچاوەیەك بۆ دابینكردنی پێداویستییە مادییەكان نابینرێت، بەڵكو وەك چەكێكی سیاسی و ئابووریی یەكجار بەهێز لەپێناو پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و گەیشتن بە سەربەخۆیی سیاسی ڕەفتاری لەگەڵ دەكرێت. هەرێمی كوردستان كە خاوەنی سەروەتێكی سرووشتیی زەبەلاحە، توانیویەتی ئەم سامانە بۆ چەسپاندنی پێگەی خۆی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەكار بهێنێت. لە ئێستادا هەرێمی كوردستان توانای بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی پێنج سەد هەزار بەرمیل نەوتی خاوی هەیە، ئەمەش لە پاڵ بوونی یەدەگێكی بێوێنە كە دەتوانێت بۆ چەندین دەیەی داهاتوو نەك تەنیا پێداویستییەكانی ناوخۆ، بەڵكو بەشێكی گرنگی پێداویستیی بازاڕەكانی جیهانیش دابین بكات. ئەم توانستە وای كردووە كوردستان وەك یاریزانێكی كاریگەر لە كایەی دیپلۆماسیی وزەدا دەربكەوێت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و زلهێزەكانی جیهاندا لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش دابڕێژێتەوە.

گەشەسەندنی كەرتی پترۆڵ لە كوردستان بەتایبەتی لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ـەوە وەرچەرخانێكی مێژوویی بە خۆیەوە بینی، كاتێك حكومەتی هەرێم بە یاسایەكی سەردەمیانە دەرگای بۆ كۆمپانیا گەورەكانی جیهان واڵا كرد، ئەم هەنگاوە بووە هۆی بووژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری و گۆڕانكاری لە سیمای شارستانیی ناوچەكەدا، كە دەرەنجامەكەی هاتنی سەدان كۆمپانیای بیانی بوو بۆ وەبەرهێنان لەم كەرتەدا. ئەگەر سەیری ئامارە جیهانییەكانی یەدەگی نەوت بكەین، دەبینین عێراق بە گشتی لە پلەی پێنجەم و شەشەمی جیهاندایە بە یەدەگێكی سەلمێندراو كە دەگاتە (١٤٥) ملیار بەرمیل. لەم ڕیزبەندییەدا ڤەنزوێلا بە (333) ملیار بەرمیل لە پلەی یەكەمدایە، بە دوای ئەویشدا عەرەبستانی سعوودیە (٢٥٨) ملیار، ئێران بە (208) ملیار، كەنەدا (١٧٠) ملیار و عێراق بە (١٤٥) ملیار بەرمیل دێن. هەروەها كوەیت، ئیمارات، ڕووسیا، لیبیا و ئەمریكا بە ڕیزبەندی لە پلەكانی دواتردا جێ دەگرن. لە نێو ئەم هاوكێشە جیهانییەدا، هەرێمی كوردستان خاوەنی چل و پێنج (٤٥) ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتە، كە ئەمەش دەكاتە «32.14%» كۆی گشتیی یەدەگی عێراق، ئەم ڕێژەیە وای كردووە، هەرێمی كوردستان بە تەنیا لە پلەی دەیەمی جیهانیدا بێت بۆ یەدەگی نەوت، كە ئەمەش گرنگییەكی جیۆپۆلیتیكی بێوێنە بەم ناوچەیە دەبەخشێت.

هاوشانی نەوت، گازی سرووشتی وەك سەرچاوەیەكی تری وزەی پاك و دۆستی ژینگە، پێگەیەكی باڵای لە هەرێمی كوردستاندا هەیە. گازی سرووشتی بە هۆی كەمیی تێچوو و كەمكردنەوەی پیسبوونی ژینگە، لە ئێستادا وەك جێگرەوەیەكی سەرەكی بۆ نەوت لە بەرهەمهێنانی كارەبا و پیشەسازییە پترۆكیمیاییەكاندا بەكار دێت، لە كوردستاندا دوو جۆری سەرەكی لەم گازە هەیە، یەكەمیان «گازی سرووشتی»ـە كە بە تەنیایە و لەگەڵ نەوتدا تێكەڵ نییە، وەك غازی میسان (CH4) كە زۆر پاكە و بۆ پیشەسازییە وردەكان گونجاوە. دووەمیان «گازی تێكەڵ»ـە كە لەگەڵ پرۆسەی دەرهێنانی نەوتدا دێتە دەرەوە و پێویستی بە پرۆسەی جیاكردنەوە و پاككردنەوە هەیە لە ماددە گۆگردییەكان.

هەرێمی كوردستان خاوەنی چەندین كێڵگەی گازیی ستراتیژییە كە گرنگترینیان كێڵگەی كۆرمۆر و چەمچەماڵن بە یەدەگی هەشت پۆینت دوو (8،2) تریلیۆن پێی سێجا، كێڵگەی میران « 8» ترلیون پێ سێ جایە، كێڵگەی  بنەباوێ بە پێنج  تریلیۆن و كێڵگەكانی دیكەی وەك تۆپخانە و شێخان و كوردەمیر، یەدەگی گشتیی غازی كوردستانیان گەیاندووەتە (33) تریلیۆن پێی سێجا. ئەم قەبارە زەبەلاحە كە سێ لە سەدی (٣٪)ی یەدەگی غازی جیهان پێكدەهێنێت، كوردستان دەخاتە سەر نەخشەی ئەو وڵاتانەی كە دەتوانن لە ئایندەدا ببنە دابینكەری سەرەكیی وزە بۆ ئەوروپا و وڵاتانی ناوچەكە. ئەم سامانی غازە نەك تەنیا بۆ بەرهەمهێنانی كارەبای ناوخۆیی و سووتەمەنیی ماڵان، بەڵكو وەك بنەمایەك بۆ پیشەسازیی پلاستیك و پەیین، دەبێتە بزوێنەری سەرەكیی ئابووریی نیشتمانی لە قۆناغی داهاتوودا. بەم شێوەیە، تێكەڵكردنی سامانی نەوت و غاز و بەڕێوەبردنیان بە ستراتیژیەتێكی مۆدێرن، كلیلی سەرەكیی گەشەپێدانی شارستانی و پاراستنی قەوارەی هەرێمی كوردستانە لە جیهانێكی پڕ لە كێبڕكێدا.

• یەدەگی گاز لە جیهاندا

پرسی وزە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا تەنیا لە نەوتدا كورت نابێتەوە، بەڵكو گازی سرووشتیش وەك جەمسەرێكی سەرەكیی ئەم هاوكێشەیە و بزوێنەری ئابووریی جیهانی هەژمار دەكرێت. كاتێك سەیری نەخشەی یەدەگی گازی جیهانی دەكەین، ڕووسیا بە یەدەگی «1321» تریلیۆن پێی سێجا لە پێشەنگی وڵاتاندایە، پاشان ئێران بە « 1133» تریلیۆن و قەتەر «885» تریلیۆن پێی سێجا لە پلەكانی دووەم و سێیەمدا دێن. هەروەها توركمانستان پلەی چوارەمی گرتووە بە «400» تریلیۆن، لە كاتێكدا ئەمریكا خاوەنی « 333»  و  عەرەبستانی سعوودیە خاوەنی» 491» تریلیۆن پێی سێجا یەدەگی غازن.

لە نێوەندی ئەم كێبڕكێیە جیهانییەدا، هەرێمی كوردستان بە دیدێكی ستراتیژییەوە كار لەسەر پەرەپێدانی كەرتی گاز دەكات. لە ئێستادا ئاستی بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی گاز لە هەرێم دەگاتە نزیكەی چوارسەد ملیۆن پێی سێجا، بەڵام حكوومەتی هەرێم پلانێكی تۆكمەی داڕشتووە بۆ ئەوەی لە ئاییندەیەكی نزیكدا ئەم ڕێژەیە بۆ هەزار ملیۆن پێی سێجا بەرز بكاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی دابینكردنی پێداویستیی تەواوی وێستگەكانی كارەبا و پەرەپێدانی پیشەسازییە قورسەكان.

بۆ بەنیشتمانیكردنی ئەم كەرتە و ڕێكخستنی كارەكان بە شێوەیەكی یاسایی، حكوومەتی هەرێمی كوردستان یاسای نەوت و گازی دەركرد، كە وەك چوارچێوەیەكی یاسایی بۆ پاراستنی مافە دەستوورییەكانی هەرێم و ڕێكخستنی گرێبەستەكان كار دەكات. هاوكات بۆ بەڕێوەبردنی ئەم پرۆسە ئاڵۆزە بە شێوازێكی زانستی و مۆدێرن، بەپێی یاسای نەوت وگازی كوردستان ژمارە 27ی ساڵی 2007ی پەسەندكراو پیویستە ژمارەیەك كۆمپانیا دابمەرزێت وەك   (كێپكۆ - KEPCO  بۆ گەڕان و بەرهەمهێنان، كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی كوردستان)، (كەی ئێن ئۆ سی -   KNOC) كۆمپانیای (كۆمۆ -   KOMO) بۆ مەبەستی بەبازاڕكردنی نەوت و گاز و كۆمپانیای (كۆدۆ - KODO  بۆ سەرپەرشتیكردنی كارە خزمەتگوزارییەكانی خواروو)، ئامانجی سەرەكیی ئەم دامەزراوانە ئەوەیە كە كەرتی وزە بكەنە بڕبڕەی پشتی ئابوورییەكی سەربەخۆ و زۆرترین سوودی دارایی و خزمەتگوزاری بۆ هاووڵاتیانی كوردستان فەراهەم بكەن.