كەریم پەرویزی، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی حزبی دیموكراتی كوردستانە و سیاسەتمەدار و چاودێریی سیاسییە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو:

 

 

كاتێك لێرەدا دەمەوێت لەسەر بابەتێكی وا هەستیار قسە بكەم، نامەوێت كاتەكەتان بە تێپەڕین بە ناو كۆمەڵێك داتا و ئاماری تەكنیكی و فەننی بكوژم. من دەزانم كە ئێوە وەك پسپۆڕ و مامۆستا، لە هەموو كەس شارەزاترن بە وردەكارییە ژمارەییەكان و گۆڕانكارییەكانی بازاڕی وزە. ئەوەی من دەمەوێت لێرەدا تیشكی بخەمە سەر، زۆر لە ئامارەكان قووڵترە، دەمەوێت باسی شێوازی بیركردنەوەمان بكەم وەك كورد، وەك نەتەوەیەك كە لەناو جەرگەی ناوچەیەكی پڕ لە ئاڵۆزیدا دەژی. دەمەوێت بپرسم: ئێمە چۆن بڕیار لە چارەنووسی خۆمان دەدەین؟ دیدگای ئێمە بۆ سیاسەت چییە و دەمانەوێت بەرەو كام ئاسۆ هەنگاو بنێین؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارەو بۆ ئەوەی بتوانین سیاسەتێكی نیشتمانیی دروست دابڕێژین، دەبێت سەرەتا پێناسەیەكمان بۆ خودی «سیاسەت» هەبێت. بە بڕوای من، سیاسەت تەنیا یەك مانا هەڵناگرێت. لای هەندێك، سیاسەت تەنیا بریتییە لە «ئیدارەدان»، واتە بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی كاروباری خەڵك و ڕاپەڕاندنی ئەركە كارگێڕییەكان. لای هەندێكی دی، سیاسەت گەمەیەكی بەرژەوەندییە، چۆن بەرژەوەندییەكانی خۆت لەگەڵ ئەوانی دیكەدا گرێ دەدەیت و چۆن زۆرترین دەستكەوت بۆ خۆت و گرووپەكەت فەراهەم دەكەیت.

بەڵام تێگەیشتنی من بۆ سیاسەت، لەمانە بەرزتر و قووڵترە. لای من، سیاسەت بریتییە لە «هزر، ئەندێشە و فیكر». سیاسەت ئەو ڕوانینە دوورمەودایەیە كە تۆ لەسەر بنەمای فیكرێكی ڕوون دایدەڕێژیت، پاشان هەموو ئەو ئامراز و كەرەستانەی لەبەردەستتدان، دەیانخەیتە خزمەت ئەو ڕوانینە ستراتیژییەوە. فیكر ناتوانێت تەنیا لەناو خانەكانی مێشكدا قەتیس بێت، خودی بیركردنەوە، هەوڵێكی بەردەوامە بۆ گۆڕینی واقیع و جێبەجێكردنی ئەندێشەكان لەسەر زەمینی ڕاستی.

كاتێك باسی سیاسەتی نیشتمانی دەكەین، مەبەستم پرۆسەی گەورەی «بونیادنانی نیشتمان»ـە لە كوردستاندا. ئەم پرۆسەیە هێندە فرەڕەهەند و پەلكێشە، ڕەنگە لێرەدا بوار نەبێت هەمووی ورد بكەینەوە، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بكەین، كە هەر چوار پارچەكەی كوردستان، بەپێی هەلومەرجی ژێئوستراتیژیی خۆیان، ئەركی جیاوازیان لەسەرشانە.

لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان، ئەولەوییەت بۆ دروستكردنی «گوتارێكی نەتەوەیی» و گوتارسازییە. لە باكووری كوردستان، پێویستە لە ڕێگەی ئامرازە دیموكراسییەكان و خەباتی پەرلەمانییەوە پێگەی نەتەوەیی جێگیر بكرێت. لە ڕۆژئاوای كوردستاندا، ئەركەكە دەچێتە خانەی یاسایی و مافی شارۆمەندیی لە ژێر تیشكی یاسا و پەیماننامەی نێودەوڵەتییەوە. بەڵام كاتێك دێینە سەر باشووری كوردستان، گەمەكە دەگۆڕێت. لێرەدا ئێمە قۆناغی شۆڕشی ڕزگاریخوازی نەتەوەییمان بڕیوە و ئێستا لە بەردەم قۆناغێكی چارەنووسسازداین: قۆناغی گەشەی ئابووری، سەقامگیری و دامەزراوەییبوون. باشووری كوردستان دەبێت ببێتە چەق و پێگەی گەشەی ئابووری بۆ هەموو نەتەوەكە.

پرسیار لێرەدا ئەوەیە: بۆچی گەشەی ئابووری هێندە گرنگە؟ چونكە لە دوای شۆڕشی پیشەسازییەوە، «وزە» بووەتە دڵی لێدەرەی هەموو گۆڕانكارییەكانی جیهان. پێش ئەو سەردەمە، وزە بایەخێكی ئەوتۆی نەبوو، بەڵام لەگەڵ دەركەوتنی پیشەسازیدا، وزە بوو بە سەرچاوەی یەكەمی گەشە و لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا نەوت بوو بە بڕیاردەری یەكەم. ململانێی بەریتانیا و فەڕەنسا لە عێراق و ئێران بۆ دەستگرتن بەسەر كێڵگە نەوتییەكاندا، گەواهیدەری ئەم ڕاستییەن. تەنانەت هێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر یەكێتیی سۆڤیەت، تەنیا داگیركاریی خاك نەبوو، بەڵكو گەیشتن بوو بە سەرچاوە نەوتییەكانی باكۆ لە ئازەربایجان.

لە سەدەی بیستەمدا، وزە مێژووی ناوچەكەمانی نووسییەوە. كودەتاكەی دژی حكومەتی محەمەد موسەدیق لە ئێران نموونەیەكی زەقە، تەنیا لەبەر ئەوەی ویستی نەوت بخاتە خزمەت بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان و ئەمریكاش دەترسا بیرە نەوتەكانی ئێران بكەوێتە بەرژەوەندیی سۆڤیەت، بۆیە ڕژێمەكەیان ڕووخاند. جەنگی كوێتیش بە هەمان شێوە، شەڕی وزە بوو. بەڵام تێبینییەكی گرنگ لێرەدا هەیە: ئەمڕۆ تەنیا «سەرچاوەی وزە» گرنگ نییە، بەڵكو «ڕێڕەوەكانی گواستنەوە» بایەخێكی ژێئوپۆلیتیكی یەكجار گەورەتر و مەترسیدارتریان پەیدا كردووە.

ئێستا جیهان لەبەردەم ململانێی كۆریدۆرە گەورەكاندایە. چین پڕۆژەی «كەمەربەند و جادە»ی هەیە. لە بەرانبەردا، ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی پڕۆژەی (IMEC)یان هەیە كە هندستان بە ئەوروپا دەبەستێتەوە لە ڕێگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە. هەموو ئەم هەوڵانە بۆ ئەوەیە كە جیهان تەنیا پشت بە «گەرووی هورمز» نەبەستێت. گەرووی هورمز كە ڕۆژانە ٢٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی پێدا تێدەپەڕێت و ٢٥٪ی بازرگانیی جیهانی پێكدەهێنێت، بووەتە خاڵێكی مەترسیدار كە ئەگەر «قوفڵ» بكرێت، ئابووریی جیهان دەخنكێنێت.

لەبەر ئەوە، دەوڵەتانی دەوروبەرمان خەریكی دۆزینەوەی ڕێگەی بەدیلن، سعودیە هێڵی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوای هەیە، ئیمارات لوولەی فوجەیرەی هەیە، میسر هێڵی سۆمێدی هەیە و ئێران خەریكی كۆریدۆری باكوور-باشوورە. لەم نێوەندەدا، هەرێمی كوردستان لە كوێی ئەم هاوكێشەیەدایە؟

هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە «هاب»، یان مەڵبەندێكی ستراتیژیی وزە. بۆڕیی نەوتی كەركووك-جەیهان، یەكێكە لەو ڕێگایانەی كە بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ نابێت. ئەمە دەرفەتێكی زێڕینە بۆ دابینكردنی ئاسایشی وزەی ئەوروپا. گازی سرووشتیی كوردستان (كۆرمۆر و خۆرمەڵە) دەتوانێت لە كاتی قەیرانە نێودەوڵەتییەكاندا، وەك ئەوەی لە جەنگی ئۆكرانیا بینیمان، ببێتە جێگرەوەیەكی كاریگەر.

پرسیارە سەرەكییەكە لێرەدایە: ئایا ئێمە توانیومانە سوود لەم پێگە خودایی و ستراتیژییە وەربگرین؟ بەداخەوە وەڵامەكە بەو شێوەیە نییە كە چاوەڕوان دەكرێت. گەورەترین گرفتی ئێمە «نەبوونی یاسا»یە. لە جیهانی ئابووریدا دەستەواژەیەك هەیە دەڵێت: «سەرمایە ترسنۆكە». سەرمایە ناچێتە شوێنێك كە ژینگەیەكی یاسایی و دڵنیایی تێدا نەبێت.

نەبوونی یاسایەكی هاوچەرخ و نیشتمانی بۆ نەوت و گاز، گەورەترین بەربەستە لەبەردەم ڕاكێشانی سەرمایەی بیانی. سەرمایەگوزار كاتێك دێتە وڵاتێك، پێویستی بە دڵنیاییە، دەیەوێت بزانێت ئەگەر ئەمڕۆ بڕێك پارە خەرج دەكات، پاش دە ساڵی دیكە پێگە یاساییەكەی چی بەسەر دێت. بێ یاسایی، نیگەرانی دروست دەكات و نیگەرانیش سەرمایە ڕاو دەنێت.

ئێمە بۆ پەرەپێدانی كێڵگەكانمان و ڕێگەكانی گواستنەوە، پێویستمان بە سەرمایەی ئەوروپی، ئەمریكی، چینی و هیندی هەیە. ئابووریی ناوخۆیی عێراق، یان وڵاتانی دراوسێ، بە تەنیا ناتوانن ئەو بازدانە گەورەیە لە ژێرخاندا دروست بكەن. بۆیە، ئەركی یەكەمی ئێمە وەك داڕێژەری سیاسەت، دروستكردنی ئەو چوارچێوە یاساییە پتەوەیە كە جیهان ناچار بكات، مامەڵە لەگەڵ پێگە ستراتیژییەكەماندا بكات.

لێرەوە دەبێت پەردە لەسەر ڕاستییەكی تاڵ و حاشاهەڵنەگر لابدەین، ئەویش پرسی ڕكابەری و دوژمنایەتییە ڕاستەوخۆكانی دەوروبەرمانە. كاتێك سەیری جووڵەكانی ئێران دەكەین بەرانبەر بە هەرێمی كوردستان، دەبینین باسەكە لە «ڕكابەریی ئاسایی» تێپەڕیوە و گەیشتووەتە ئاستی «دوژمنایەتیی ژێرخانی». هێرشە بەردەوامەكانی درۆن و مووشەك بۆ سەر كێڵگە گازی و نەوتییەكانی ئێمە، بە تایبەت كێڵگەی گازی «كۆرمۆر»، تەنیا پەیامێكی سەربازی نین، بەڵكو هەوڵێكی سیستماتیكن بۆ پەكخستنی هەر هەوڵێكی كوردستان كە بیەوێت ببێتە كارەكتەرێكی سەربەخۆ لە كەرتی وزەدا. ئەمەش بەو مانایەی ئێران نایەوێت هیچ ڕكابەرێكی دیكە لە ناوچەكەدا هەبێت كە بتوانێت گاز بۆ عێراق، توركیا، یان بازاڕەكانی جیهان دابین بكات. ئەوان دەیانەوێت مۆنۆپۆلی بازاڕی وزە لای خۆیان بێت. لێرەدایە كە جیاوازیی نێوان «زمان» و «كردار» دەبینین، لە كاتێكدا دیپلۆماتكارەكانیان لە كۆنسووڵخانەكاندا بە پێكەنینەوە باس لە پەیوەندیی دۆستانە دەكەن، درۆنەكانیان لە ئاسمانەوە وێرانكاری دەنێننەوە. ئەمە جەنگێكی ئاشكرای ئابوورییە. لەتەك ئەمەشدا، مەترسیی گرووپە چەكدارەكان و میلیشیاكان دێتە ئاراوە. ئەم هێزە سێبەرانە، كە لە دەرەوەی یاسا و دەوڵەتن، گەورەترین دوژمنی گەشەپێدانن. چونكە یاسایەكی زێڕین هەیە دەڵێت: «سەرمایە لەو شوێنەدا دەگیرسێتەوە كە ئەمنییەتی تێدا بێت». میلیشیاكان بە تێكدانی ئەمنییەت، دەبنە هۆی هەڵاتنی سەرمایە و بێ ئومێدكردنی كۆمپانیا جیهانییەكان.

لەم چوار چێوەیەدا ئەگەرچی گرفتە دەرەكییەكان گەورەن، بەڵام ناكرێت چاو لە كێشە ناوخۆییەكانی خۆمان بپۆشین. لە ناو خودی هەرێمی كوردستاندا، دوو بەربەستی سەرەكی لەبەردەم گەشەی جیوستراتیژیدا هەن:

• ململانێی سیاسیی نێوان لایەنەكان، كە جۆرێك لە ناڕوونی و ناسەقامگیریی دروست كردووە، بە جۆرێك كە سەرمایەگوزار ناتوانێت دڵنیایی بە داهاتووی خۆی بكات.

• پرسی گەندەڵی و نەبوونی شەفافییەت. عێراق بەگشتی لە ڕیزی پێشەوەی وڵاتە گەندەڵەكانی جیهاندایە و هەرێمی كوردستانیش لەم ژینگەیە بەدەر نییە. نەبوونی شەفافییەت لە داهات و خەرجییەكاندا، وای كردووە كە دامەزراوە داراییە جیهانییەكان بە گومانەوە سەیری بازاڕی ئێمە بكەن. لە ئاستی جیهانیشدا، ئێمە لەناو جەرگەی شەڕێكی جیوستراتیژیی قووڵداین لە نێوان ئەمریكا و چین. شەڕی ئەمریكا لەگەڵ ئێران تەنیا لەسەر پرسی ئەتۆمی نییە، بەڵكو لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی ڕێڕەوەكانی وزەیە. داخستنی گەرووی هورمز، یان هەڕەشەكردن لێی، وای كردووە ئەمریكا خۆی ببێتە یەكێك لە گەورەترین هەناردەكارانی نەوت و ئێستا تەنانەت پێش سعودیەش كەوتووە. لەم كێشمەكێشەدا، هەرێمی كوردستان دەبێت پێگەی خۆی وەك ڕێڕەوێكی جێگرەوە و دڵنیا جێگیر بكات.

ئێمە دەتوانین وانە لە وڵاتانی وەك ئیمارات، قەتەر و تەنانەت سعودیەش وەربگرین. ئەم وڵاتانە سیاسەتێكی نیشتمانیی ڕوونیان پەیڕەو كرد: گەشەی ئابوورییان كردە ئەولەوییەت، خزمەتگوزارییان بۆ خەڵك دابین كرد و بەرژەوەندییەكانی خۆیان بە توندترین شێوە لەگەڵ ئەمریكادا گرێ دا. ئەوان تێگەیشتن كە تەنیا بە پارە ناتوانرێت وڵات بپارێزرێت، بەڵكو دەبێت «ڕازیبوونی ناوخۆیی» و «شەفافییەتی ئابووری» هەبێت تا سەرمایە نەفەوتێت.

ئێستا دەبینین عێراق و توركیا خەریكی پڕۆژەی «ڕێگەی گەشەپێدان»ـن كە لە بەسرەوە دێت و بە دەوری هەرێمی كوردستاندا دەسووڕێتەوە بۆ ئەوەی بمانخاتە پەراوێزەوە. ئەمە زەنگێكی مەترسیدارە. هەرێمی كوردستان پێویستی بەوەیە كە ڕێگەی دیكە بدۆزێتەوە و ڕێگە نەدات لە هاوكێشە ئابوورییەكاندا بپەڕێنرێتەوە.

بۆ دەربازبوون لەم دۆخە، پێویستمان بە «بوێریی سیاسی» هەیە. سیاسەت تەنیا دروشم نییە، بەڵكو بیركردنەوە و قوربانیدانە. هێزە سیاسییەكانی كوردستان دەبێت «باجی سیاسی» بدەن، دەبێت لە بەرژەوەندییە حزبییەكانیان كەم بكەنەوە بۆ خاتری بونیادنانی نیشتمان.

من پێشنیار دەكەم كە باشترین میتۆد بۆ كەمكردنەوەی ئاڵۆزییە ناوخۆییەكان، پەیڕەوكردنی جۆرێك لە «فیدڕاڵیزمی ناوخۆیی» یان نامەركەزییەتێكی یاسایی بێت لە نێوان پارێزگاكاندا. ئەمە وادەكات لایەنەكان هەست بە پەراوێزخستن نەكەن و دڵنیایی زیاتر بۆ سەرمایەگوزار بگەڕێتەوە. لەگەڵ بەغداش، پێویستە بە زمانێكی بەرژەوەندیخوازانە قسە بكەین. دەبێت عەرەبی عێراق تێبگەیەنین كە گەشەی كوردستان بە مانای گەشەی عێراقیش دێت. دەبێت یاسای نەوت و غاز نەك وەك چەكێك، بەڵكو وەك پردێك بۆ ڕێككەوتن بەكار بهێنرێت.

بونیادنانی نیشتمان پێویستی بە مێشكێكی كراوە، دەستێكی پاك و ئیرادەیەكی پۆڵایین هەیە. كاتەكە درەنگە، بەڵام هێشتا دەرفەتمان لەبەردەستدا ماون، ئەگەر بتوانین لە ناوخۆدا یەكدەست بین و لە دەرەوەشدا بەرژەوەندییەكانمان بە دروستی بناسینەوە.