فەلاح سەید مەولوود، بەڕێوەبەری گشتیی وەبەرهێنانی كانزاییە لە وەزارەتی سامانە سرووشتیەكان و خاوەنی ئەزموونێكی دێرینە لە بواری وەبەرهێنانی نەوت و كانزاكان. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو:

 

 

 

ئەو بەڕێزانەی پێش من قسەیان كرد، بە وردی و تێگەیشتنێكی قووڵەوە تیشكیان خستە سەر ئەو ڕاستییەی كە وزە لەم سەردەمەدا بووەتە چەق و بزوێنەری سەرەكیی داڕشتنی ستراتیژە نێودەوڵەتییەكان و گۆڕینی هاوكێشە سیاسییەكان لە ئاستی جیهاندا. دیارە وزە، كاریگەری و ڕەهەندی گەورەی لە ڕووداو و گۆڕانكارییە سیاسی و ئابوورییەكان هەیە. بێگومان ئەو واقیعە حاشاهەڵنەگرەی لەبەردەمماندایە، ئەوەمان بۆ دەردەخات، كە نەوت تەنیا سەرچاوەیەكی سادەی وزە نییە، بەڵكو كۆڵەكەیەكی بنەڕەتییە كە وڵاتانی خاوەنی ئەم سامانە، جڵەوگیریی بڕیارە سیاسییەكان و سەقامگیریی ئابووری و خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیانیانی پێوە گرێ دەدەن.

ئەگەر وەكو نموونەیەك بە وردی لەو كێشمەكێش و ململانێیە توندە بڕوانین كە ئێستا لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێراندا هەیە، دەبینین بنەمای زۆربەی گرژییەكان بۆ كەرتی وزە و نەوت دەگەڕێتەوە و جەنگەكەش بە هۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە شوێنەوارەكانی بە سەر هەموو جیهاندا كاریگەری هەبووە. هەر لەبەر ئەم هۆكارە ستراتیژییەشە كە وڵاتانی وەك ئەمریكا و ئیسرائیل و چەندین جەمسەری دیكە دژایەتییەكی توند بەرانبەر بە دەوڵەتی ئێران پەیڕەو دەكەن.

لە لایەكی دیكەوە دەبینین، هەندێك لە دەوڵەتان لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكانی خۆیان لە كەرتی وزەدا، هاوكاری و پشتیوانیی كۆماری ئیسلامیی ئێران دەكەن. ئەم هاوكاری و پشتیوانییانە وەكو ئەوەی كە لە میدیاكان باسی لێوە دەكرێت و گوێبیستی دەبین، بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ و لە پەنای كایەی تەكنەلۆژیای پێشكەوتوودا ئەنجام دەدرێن لە بواری سەربازیدا، بۆ نموونە وەك دابینكردنی هاوكاریی تەكنیكی بۆ سوودوەرگرتن لە مانگە دەستكردەكان بۆ دیاریكردنی شوێنی تەواوی ئامانجەكان، هەموو ئەم هەوڵانەش تەنیا بۆ یەك مەبەستە، ئەویش پاراستنی ئەو بەرژەوەندییە ئابوورییە تایبەت و گەورانەیە كە لەگەڵ وڵاتی ئێراندا هەیانە، بە تایبەتی لە بواری نەوتدا، تاوەكو ڕێگری بكەن لە لەدەستدانی ئەم سەرچاوە گرنگەی كە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ئاسایشی وزەی جیهانی هەیە.

 نەوت وەك سەرچاوەیەكی وزەی ستراتیژی، پێگەیەكی بێوێنەی لە هاوكێشە نێودەوڵەتی و هەرێمییەكاندا داگیر كردووە، هەر ئەم پێگە بایەخدارەشە وای كردووە، كە زۆربەی وڵاتان لە كێبڕكێ و ناكۆكییەكی بەردەوامدا بن، بۆ بەدەستهێنانی پشكی شێر و چەسپاندنی هەژموونی خۆیان بەسەر ئەم كەرتەدا. ئەوەی ئێمە لە وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان وەك بەرپرسیارێتییەكی مێژوویی و نیشتمانی هەستی پێ دەكەین، ئەو ماندووبوونە بێوچان و هەوڵە بێسنوورانەیە كە سەرجەم هاوكارانمان كێشاویانە. ئێمە لە پێناو چەسپاندنی ناسنامەی ئابووریی هەرێمی كوردستان و سەلماندنی ئەو ڕاستییەی كە گەلی كوردستان خاوەنی ڕاستەقینەی سامانە سرووشتییەكانی خۆیەتی، شەو و ڕۆژمان خستووەتە سەر یەك. ئامانجی سەرەكیی ئێمە لە داڕشتنی یاسایەكی سەربەخۆ بۆ نەوت و گاز و وەرگرتنی بڕیاری سیاسیی ئازادانە، تەنیا و تەنیا بۆ دابینكردنی ژیانێكی شایستە و خۆشگوزەرانییەكی بەردەوام بووە بۆ هاووڵاتیانی خۆشەویستی هەرێمەكەمان، ئەمەش بەپێی دەستوور و یاساكانی عێراق و عورفی نێودەوڵەتی مافی ئاسایی هەرێمی كوردستان و حكومەتەكەیەتی، بەڵام وەك چۆن دكتۆر حەمدی شنگالی بە وردی تیشكی خستە سەر، كاتێك ئاوڕ لە مێژووی گفتوگۆ و دانیشتنە چەندبارەكانی نێوان هەولێر و بەغدا دەدەینەوە، بۆمان دەردەكەوێت كە لایەنی بەرانبەر نە خاوەن نییەتێكی پاكە بۆ چارەسەری ڕیشەیی و نە ئارەزوویەكی جددیشی تێدایە بۆ یارمەتیدانی هەرێم. بەڵكو بە پێچەوانەوە، ئامانجی ستراتیژیی حكومەتی ناوەند بریتییە لە دروستكردنی بەربەست و كۆسپ لە بەردەم ئەو كاروانی گەشەپێدان و پێشكەوتنەی كە لە كوردستاندا دەستی پێكردوە و بەردەوامە.

ئەگەر بە وردی و بە دیدێكی بەراوردكارییانە بڕوانینە واقیعی ئاوەدانی لە پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان، دەبینین سەرەڕای هەموو ئاستەنگەكان، گەشەكردنێكی بەرچاو بەدی دەكرێت، كە دەرەنجامی سوودوەرگرتنی دروستە لە كەرتی وزە. ئەمە لە كاتێكدایە كە لە زۆربەی پارێزگاكانی عێراقدا، سەرەڕای بوونی یەدەگێكی یەكجار زۆری نەوت و بەرهەمهێنانی بڕێكی بێشومار، هێشتا شوێنەواری ئەو سامانە لەسەر ژیانی خەڵك و ژێرخانی ئابووریی ئەو ناوچانە نابینرێت. ئەم ڕاستییە تاڵە ئەوە دەسەلمێنێت كە جۆرێك لە دژایەتیی سیاسی و ئابووریی ڕێكخراو بەرانبەر بە قەوارەی هەرێمی كوردستان هەیە، تاوەكو ڕێگری بكەن لەوەی كوردستان ببێتە نموونەیەكی سەركەوتووی گەشەپێدان لە ناوچەكەدا.

لە ڕوانگەی بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلی كوردستان و پاراستنی سەروەریی ئابووریی نیشتمانەكەمان، من بە تەواوی هاوڕام لەسەر ئەوەی كە هەرێمی كوردستان پێویستییەكی مێژوویی و یاسایی بە بوونی یاسایەكی سەربەخۆ و تایبەت بە نەوت و گازی خۆی هەیە. ئەگەر بە ڕاشكاوی و بە بێ پەردە قسە بكەین، دەبێت بڵێین: ئەو یاسا و چوارچێوە یاساییانەی لە لایەن حكومەتی فیدڕاڵیی عێراقەوە سەپێنراون، نەك هەر نەیانتوانیوە خزمەت بە بەرژەوەندییەكانی خەڵكی كوردستان بكەن، بەڵكو لە زۆر ڕەهەنددا بوونەتە ئاستەنگ و بەربەست لە بەردەم گەشەپێدانی ئابووریی هەرێمەكەماندا.

ئەوەی ئێمە چەندین ساڵە لە كایەی سیاسی و ئابووریدا پێوەی دەناڵێنین، دەستوەردانە بەردەوامەكانی بەغدایە لە كاروبارە ناوخۆیی و دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان. نموونەی هەرە دیار و پڕ لە كارەساتی ئەم دەستوەردانانە، ڕاگرتنی پڕۆسەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستانە. كاتێك بە وردی لەم بڕیارە دەڕوانین، دەبینین كە جگە لە زیان گەیاندنێكی گەورە بە ژێرخانی ئابووریی كوردستان و تەنانەت زیانگەیاندن بە داهاتی گشتیی عێراقیش، هیچ سوود و دەستكەوتێكی دیكەی بۆ هیچ لایەك تێدا نەبووە، ئەمە تەنیا بڕیارێكی سیاسی بوو بۆ لاوازكردنی پێگەی هەرێمی كوردستان.

لەلایەكی دیكەوە، تێڕوانینی ئێمە بۆ بواری وزە نابێت تەنیا لە نەوتدا كورت بكرێتەوە. ئێمە وەك وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان، گەیشتووینەتە ئەو بڕوا تەواوەی كە هەرێمی كوردستان پێویستییەكی بنەڕەتی بە داڕشتنی «یاسایەكی تایبەت بە وەبەرهێنانی كانزایی» هەیە. كانزاكان سامانێكی نیشتمانیی گەورەن و دەكرێت ببنە یەكێك لە پایە هەرە بەهێزەكانی وزە و داهات لە داهاتوودا. جێگەی ئاماژەیە كە هەر لە ساڵی ٢٠٢١ـەوە، وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بە جددی و بە هاوكاریی شارەزایان، كاری لەسەر ئامادەكردنی ڕەشنووسی ئەم یاسایە كردووە و هەنگاوی باشیشی تێدا نراوە. بەڵام جێگەی داخە كە هەتا ئێستا ئەم ڕەشنووسە نەگەیشتووەتە قۆناغی كۆتایی و بڕیاردان، ئەمەش وای كردووە كە نەتوانین بە شێوەیەكی گشتگیر و مۆدێرن پشت بەم كەرتە ببەستین.

لە ئێستادا، ئێمە هێشتا بە ناچاری پەنا دەبەینە بەر یاسای ژمارە ٩١ی ساڵی ١٩٨٨ هەمواركراو لە ساڵی ١٩٨٩ یاسای ڕێكخستنەوەی وەبەرهێنانی كانزایی (قانون تنڤیم الاستپمار المعدنی)، كە ئێستا ئەم یاسایە بەركارە لە هەرێمی كوردستان و كاری پێ دەكرێت، كە یاسایەكی كۆن و ناوەندیی حكومەتی ئەو كاتەی بەغدایە. ئەم یاسایە لەگەڵ واقیعی سیاسی، دەستووری و ئابووریی ئێستای هەرێمی كوردستاندا ناگونجێت. ئەم یاسا كۆنە بووەتە هۆی ئەوەی كە نەتوانین كۆمپانیا گەورەكانی وەبەرهێنان لە بواری كانزاكاندا ڕاكێشینە ناو كوردستان. كاتێك یاسایەكی مۆدێرن و هاندەرمان نەبێت، چۆن دەتوانین ئەو سامانە لە ژێر خاكەكەماندا هەیە، دەری بهێنین و وەك سەرچاوەیەكی نوێی داهات و وزە بەكاری بهێنین.

ئامانجی كۆتایی ئێمە ئەوەیە كە ئەم سامانە سرووشتییانە بكەینە كەرەستەیەك بۆ ئاوەدانی، ڕەخساندنی هەلی كار و دابینكردنی خۆشگوزەرانییەكی شایستە بۆ سەرجەم هاووڵاتیانی كوردستان. بۆیە، لێرەوە دووپاتی دەكەمەوە كە پێویستە بە خێرایی و بە دیدێكی ستراتیژییەوە، كار بۆ پێداچوونەوە بە ڕەشنوسی ئامادەكراوی یاساكە بكرێت بۆ  تێپەڕاندن و جێبەجێكردنی یاسایەكی نوێ بۆ (ڕێكخستنەوەی وەبەرهێنانی كانزایی) لە هەرێمی كوردستاندا، تاوەكو وەكو هەرێمێكی سەربەخۆ، خۆمان بڕیاردەری چارەنووسی ئابووریی خۆمان بین.