د.خەزال عوزێر هۆستانی، بەڕێوەبەری گشتیی كاروباری ئابووری و گرێبەستەكانە لە وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

 

لە جیهانی هاوچەرخی ئەمڕۆماندا، چەمكی وزە لە بازنەی تەسكی كاڵایەكی بازرگانی و ئابووری دەرچووە و ڕەهەندێكی جیۆپۆلیتیكی قووڵی وەرگرتووە. وزە چیتر تەنیا ئامرازێك نییە بۆ بەگەڕخستنی كارگەكان، بەڵكو بووەتە زمانێكی بێدەنگی دیپلۆماسی و كارتێكی فشاری كاریگەر لە كاتی ململانێ توندە نێودەوڵەتییەكاندا. لەم سۆنگەیەوە، هەر لایەن، یان دەوڵەتێك بتوانێت دەست بەسەر سەرچاوەكانی بەرهەمهێنان، یان ڕێڕەوە ستراتیژییەكانی گواستنەوەی وزەدا بگرێت، بە كردەیی دەبێتە خاوەنی «هێزی بڕیار» و دەتوانێت ئاراستەی ڕووداوە سیاسییەكان بە قازانجی خۆی بگۆڕێت.

لە سەدەی بیست و یەكەمدا، ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر هەیە كە هاوكێشە سیاسییەكان چیتر تەنیا لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیا و بیروباوەڕەكان داناڕێژرێن، بەڵكو چەمكی «ئاسایشی وزە -Energy Security « بووەتە چەق و مەكۆی سەرەكی بۆ هەر جۆرە ڕێككەوتن، یان ململانێیەك. ئاسایشی وزە تەنیا دابینكردنی پێداویستی نییە، بەڵكو وەك قەڵغانێكی ستراتیژی وایە بۆ پاراستنی قەوارە سیاسییەكان. ئەو وڵات و هەرێمانەی كە دەتوانن بە دروستی و بە دیدگەیەكی نیشتمانییانەوە سیاسەتی وزە و سامانە سرووشتییەكانیان بەڕێوە ببەن، دەبنە خاوەنی پێگەیەكی بەهێز لە ناو هاوكێشە هەرێمی و جیهانییەكاندا و دەتوانن سامانەكانیان وەك ئامرازێكی سیاسی بۆ پاراستنی سەروەری خاك و گەلەكەیان بەكار بهێنن.

وزە و داڕشتنی سیاسەتی نێودەوڵەتی

وزە بە شێوەیەكی گشتی و سەرچاوەكانی وەك نەوت و گاز بە شێوەیەكی تایبەتی، وەك دوو كۆڵەكەی بنەڕەتی و سەرەكی بۆ ئابووریی جیهانی هەژمار دەكرێن. بەپێی داتا و ئامارەكانی ماڵپەڕی ئاماری جیهانی (Statista)، بڕی بەكارهێنانی ڕۆژانەی نەوت (Daily Oil Consumption) لە ساڵی ٢٠٢٥دا گەیشتووەتە ١٠٥ ملیۆن بەرمیل، هەروەها بۆ ساڵی ٢٠٢٦ خەمڵاندن و پێشبینییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەم بڕە بۆ ١٠٦ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا بەرز دەبێتەوە.

ئەم خواستە زۆر و بێوچانە وای كردووە كە ئەو وڵاتانەی خاوەنی سەرچاوە و یەدەگی گەورەی وزەن، وەك وڵاتانی كەنداو، ڕووسیا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕۆڵێكی كاریگەر و یەكلاكەرەوەیان هەبێت لە داڕشتنی نەخشەی سیاسیی جیهاندا، لێرەوە دەركەوێت كە وزە تەنیا بابەتێكی ئابووری و بازرگانی نییە، بەڵكو گۆڕاوە بۆ ڕەهەندێكی جیۆپۆلیتیكی و ستراتیژی كە دەتوانرێت وەك ئامرازێكی فشاری سیاسی بەكار بهێنرێت.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پێگەی ستراتیژی لە ئاسایشی وزەی جیهانیدا

ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك یەكێك لە گرنگترین و دەوڵەمەندترین جەمسەرە جیۆپۆلیتیكییەكانی جیهان هەژمار دەكرێت، كە ئەم پێگە تایبەتەشی بە پلەی یەكەم قەرزارباری ئەو پانتاییە فراوان و یەدەگە مەزنەی سامانە سرووشتییەكانە. بەپێی ئامار و ڕاپۆرتە جیهانییەكانی كۆمپانیای بی پی (BP)، بڕی یەدەگی سەلمێندراوی نەوت (Proven Oil Reserves) لەم ناوچەیەدا لە نێوان ٨٠٠ بۆ ٨٥٠ ملیار بەرمیل دەخەمڵێندرێت، ئەمەش بەو مانایەیە كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كلیل و بزوێنەری سەرەكی تێكرای پیشەسازییە جیهانییەكانە.

ئەم دەوڵەمەندییە بێوێنەیە وای كردووە كە ناوچەكە ببێتە ناوەندی ڕاكێشانی سەرنجی زلهێزە جیهانییەكان و وڵاتانی خاوەن پیشەسازیی گەورە، كە بەردەوام هەوڵ دەدەن لە ڕێگەی هاوپەیمانێتی، یان ململانێوە بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی خۆیان لەم ناوچەیەدا بپارێزن. لێرەوە دەردەكەوێت كە زۆربەی هاوكێشە سیاسییەكان و گۆڕانكارییە دیپلۆماسییەكان، لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای «ئاسایشی وزە» داڕێژراون، بە شێوەیەك كە كێشەی وزە زۆر جار دەبێتە هۆكاری سەرەكی بۆ هەڵگیرسانی جەنگەكان، یان قووڵكردنەوەی قەیرانە سیاسییەكان.

ململانێ لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی كێڵگە نەوتییەكان، پاراستنی ڕێڕەوەكانی هەناردەكردن و كێبڕكێ لەسەر شێوازی دابەشكردنی داهاتی وزە، ئەو سێ كۆچكە سەرەكییەن كە نەخشەی ناكۆكییەكانیان لە ناوچەكەدا كێشاوە. كەواتە دەتوانین بڵێین: وزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنیا فاكتەرێكی گەشەی ئابووری نییە، بەڵكو گۆڕاوە بۆ مەكۆیەكی سەرەكی، كە تێیدا بڕیارە سیاسییە جیهانییەكان و چارەنووسی سەقامگیریی هەرێمیی تێدا یەكلا دەكرێتەوە.

عێراق و هەرێمی كوردستان

مێژووی وزە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەبێ ناو هێنانی خاكی كوردستان و عێراق تەواو نابێت. سەرەتای دۆزینەوەی ئەم «زێڕە ڕەشە» دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، كاتێك یەكەم بیری نەوت لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ناوچەی «چیا سووڕخ» لێدرا، كە دەكەوێتە سنووری كوردستانی باشوور و لە نزیك سنوورەكانی ئێستای ئێران. ئەمە وەك یەكەم چەخماخەی ململانێی جیۆپۆلیتیكی لەسەر ئەم خاكە هەژمار دەكرێت. دواتر و پاش جەنگی یەكەمی جیهانی و داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەكە و دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، وەرچەرخانێكی گەورە لە ساڵی ١٩٢٧دا ڕووی دا، ئەویش دۆزینەوەی نەوت بوو لە بیری «بابە گوڕگوڕ» لە پارێزگای كەركووك، ئەم ڕووداوە نەك هەر ئابووریی عێراقی گۆڕی، بەڵكو كەركووكی كردە چەقی ململانێیەكی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی كە تا ئەمڕۆش ئاسەوارەكانی بەردەوامن.

نەوت وەك ئامرازی حوكمڕانی: سەردەمی بەعس و خۆماڵیكردن

بە درێژایی مێژووی سیاسیی عێراق، نەوت هەمیشە كاراكتەری سەرەكی بووە لە داڕشتنی بڕیارە سیاسییەكاندا. حزبی بەعس لە ساڵی ١٩٧٢ بڕیاری «خۆماڵیكردنی نەوت»ی دا، كە داهاتێكی خەیاڵی و بوودجەی بۆ خەزێنەی دەوڵەت گەڕاندەوە، بەڵام لەبری ئەوەی ئەم سامانە مەزنە بۆ ئاوەدانكردنەوە و خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان بەكار بهێنرێت، لە سایەی حوكمڕانییەكی دیكتاتۆریدا، گۆڕدرا بۆ كڕینی چەك، بارووت و تەماعی سەربازی. دەرئەنجام، نەوت بووە سووتەمەنیی جەنگە وێرانكەرەكانی عێراق دژ بە دراوسێیەكانی (ئێران و كوەیت) و ئامرازێك بۆ سڕینەوە و وێرانكردنی كوردستان لە ڕێگەی شاڵاوەكانی ئەنفال و كیمیابارانەوە. لێرەدا نەوت لە «نیعمەتێكەوە» گۆڕدرا بۆ «نەفرەتێك» كە ژێرخانی مرۆیی و ئابووری وڵاتەكەی وێران كرد.

عێراقی ئێستا: دەوڵەتی ڕەیعی و هاوكێشەی بەرهەمهێنان

لە ئێستادا ئابووریی عێراق بە شێوەیەكی مەترسیدار و بە ڕێژەی زیاتر لە ٩٠٪ پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، ئەمەش وای كردووە عێراق ببێتە نموونەی «دەوڵەتی ڕەیعی - Rentier State»، واتە دەوڵەتێك كە تەنیا لەسەر فرۆشتنی سەرچاوە سرووشتییەكان دەژی و كەرتەكانی دیكەی وەك كشتوكاڵ و پیشەسازیی فەرامۆش كردووە. پێش ئاڵۆزییەكانی ئەم دواییەی نێوان ئەمریكا و ئێران، عێراق ڕۆژانە نزیكەی چوار ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەم دەهێنا، كە یەك ملیۆنی بۆ پێداویستی ناوخۆ و سێ ملیۆنەكەی دیكەی بۆ بازاڕەكانی جیهان هەناردە دەكرد. لەم چوارچێوەیەدا، هەرێمی كوردستان وەك كاراكتەرێكی كارا، ڕۆژانە ٢٥٠ هەزار بەرمیلی بەرهەم دەهێنا، كە ٥٠ هەزاری بۆ ناوخۆ و ٢٠٠ هەزار بەرمیلیشی لە ڕێگەی كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی عێراق (سۆمۆSOMO) و بەپێی ڕێككەوتنی سێ قۆڵی (Tri-Party Agreement) هەناردە دەكرد، ئەم ڕێككەوتنە هیوایەكی دروست كردبوو بۆ سەقامگیریی دارایی و سیاسیی نێوان هەولێر و بەغدا.

هەڕەشە ئەمنییەكان و پەككەوتنی ژێرخانی وزە

سەرهەڵدانی ململانێی توندی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل لە لایەك و ئێران لە لایەكی دیكەوەوە، عێراق و هەرێمی كوردستانی خستووەتە ناو گێژاوێكی مەترسیدار. هێرشی بەردەوامی گرووپە چەكدارە «لەیاسادەرچووەكان» كە لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵ جێگیرن، بۆ سەر دامەزراوە نەوتی و گازییەكانی هەرێمی كوردستان (بە تایبەت كێڵگەی كۆرمۆر)، بووەتە هۆی تێكدانی ئاسایشی وزە، ئەم ناسەقامگیرییە وای كردووە، كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی نەوت (IOCs) بەرهەمهێنان ڕابگرن و وەبەرهێنانەكانیان بخەنە ژێر پرسیارەوە، كەمبوونەوەی بەرهەمهێنان لە كوردستان تەنیا زیان بە هەولێر ناگەیەنێت، بەڵكو هاوكێشەی وزەی تەواوی عێراق و بازاڕی جیهانییش تێك دەدات.

گەرووی هورمز: شادەماری ئابووری لە بەردەم مەترسیدا

یەكێك لە گەورەترین هەڕەشە ستراتیژییەكان بۆ سەر عێراق، پرسی «گەرووی هورمز - Strait of Hormuz)ـە. ئەم تەنگەبەرە شادەماری ژیانی ئابووریی عێراقە، چونكە زۆرینەی هەرە زۆری نەوتی هەناردەكراوی عێراق لەوێوە تێپەڕ دەبێت. هەر جۆرە ناسەقامگیرییەك، یان داخستنی ئەم ڕێڕەوە نێودەوڵەتییە بەهۆی ململانێ ناوچەییەكانەوە، واتا بڕینی سەرچاوەی بژێوی ملیۆنان هاووڵاتیی عێراق. داخستنی گەرووی هورمز واتا كورتهێنانی كوشندەی دارایی، پەككەوتنی مووچەی فەرمانبەران و لە كۆتاییشدا دروستبوونی تەقینەوەی كۆمەڵایەتی و سیاسی. ئەمە ڕاستییەكی تاڵە كە پێمان دەڵێت ئاسایشی نیشتمانیی عێراق بەندە بە سەقامگیریی ئەم ناوچە ئاوییە و دوورخستنەوەی لە ململانێی وڵاتانی دیكە.

ئەنجام: وزە لە نێوان هێزی گەشەپێدان و ئاگری ململانێدا

لە كۆتاییدا، دەتوانین بڵێین: وزە لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا شمشێرێكی دوو دەمە، لە داڕشتنەوەی ستراتیژیی نوێی ناوچەكەدا، وزە دەتوانێت بێتە هێزێكی بونیادنەر بۆ گەشەپێدانی ژێرخان و دابینكردنی ژیانێكی شایستە بۆ هاووڵاتیان، ئەگەر بە ژیریی سیاسی و دوور لە دەستوەردانی دەرەكی بەڕێوەببرێت. سامانە سرووشتییەكان یان دەبنە «سووتەمەنی» بۆ بزوێنەری ئابووری، یان دەبنە «ئاگرێك» كە هەموو ناوچەكە دەسووتێنێت. ژیریی سیاسی لەوەدا دەردەكەوێت كە عێراق و هەرێمی كوردستان خۆیان لە گۆڕەپانی جەنگی وڵاتانی دیكە بپارێزن و ژێرخانەكانی وزە وەك ناوچەیەكی بێلایەن و پیرۆز سەیر بكرێن. عێراق لەبەردەم دوو بژاردەدایە: یان ببێتە شەریكێكی باوەڕپێكراوی سیستمی وزەی جیهانی، یان ببێتە قوربانیی ململانێی ئەو هێزانەی كە دەیانەوێت نرخ و ڕێڕەوەكانی وزە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار بهێنن. چارەنووسی نەوەكانی داهاتوو بەندە بەو بڕیارە ستراتیژییانەی كە ئەمڕۆ لەبارەی وزەوە دەدرێن.