لە دوای ساڵی 2003 و ڕووخانی ڕژێمی سەدام حسێن، عێراق بەردەوام وەك یەكێك لە سەرەكیترین گۆڕەپانەكانی جەنگی بەوەكالەت لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و كۆماری ئیسلامیی ئێران ناسراوە. ئەم ململانێیە لە دوای گۆڕانكارییە دراماتیكییەكانی ناوچەكە و بە تایبەت هەڵگیرسانی شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئەمریكا لە دژی ئێران ڕەهەندی مەترسیدارتری بەخۆیەوە بینیوە. ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئێستا ئەمریكا و ئێران گەیشتوونەتە ئاگربەست و دانوستاندنی ڕاستەوخۆ بە ناوبژیوانیی شەهباز شەریف سەرۆك وەزیرانی پاكستان، بەڵام هێشتا ئەو هەڵوێستە ڕوون نییە كە عێراقیش وەك لوبنان لە دەرەوەی ئەو ئاگربەستە دەمێنێتەوە یان نە، بەڵام ئەوەی دۆخەكەی نیگەران كردووە، بە تایبەتی لە ڕووی سیاسییەوە ئەوەیە كە لەناو پرۆسەی سیاسیی عێراقدا جۆرێك لە ناسەقامگیری هەیە و جیا لەوەی لە سایەی حكومەتێكی كاربەڕێكەردا هەنگاو دەنێت، لە هەمان كاتدا بە هۆی هێرشی میلیشیاكانی «بەرەی مقاوەمە و هێزەكانی حەشدی شەعبی»یەوە بۆ سەر بنكە و هێزەكانی ئەمریكا و دەوڵەتانی ناوچەكە، بەرەو دۆخێكی زۆر نادیار هەنگاو هەڵدەگرێت و گەیشتووەتە ئەو ئاستەی جیا لە واشنتۆن پایتەختی دەوڵەتانی كەنداو و ناوچەكەش بانگهێشتی باڵیۆزەكانی عێراق بكەن و یاداشتنامەی ناڕەزایی لە دژی ئەو هێرشانە بدەنە حكومەتی عێراق.

ئەم دیمەنە تەمومژاوییە، ئاڵۆزییەكی بێوێنەی لە بەردەم بڕیارە سیاسییەكانی بەغدا دروست كردووە. پارادۆكسی سەرەكی لێرەدا ئەوەیە كە ئەم میلیشیایانە، سەرەڕای ئەوەی لە ڕووی ئایدیۆلۆژی و سەربازییەوە لەلایەن تارانەوە ئاراستە دەكرێن، بەڵام لە ڕووی یاسایی و دامەزراوەییەوە بەشێكن لە پێكهاتە ئەمنییەكانی دەوڵەت و بوودجەی مانگانەیان لە خەزێنەی عێراقەوە بۆ دابین دەكرێت، ئەمەش حكومەتی عێراقی خستووەتە دۆخی ئیحراجییەكی گەورەوە، چونكە لە لایەك ناتوانێت كۆنتڕۆڵی ئەو هێزانە بكات كە لە ناو عێراقدان و باڵە سیاسییەكانیان لەناو پەرلەمانی عێراق بوونیان هەیە، لە لایەكی دیكەشەوە بەرپرسیارە لە پاراستنی نێردە دیپلۆماسی و سەربازییە نێودەوڵەتییەكان.

لە پشتی پەردەی پرۆسەی سیاسیی عێراقەوە، هاوپەیمانیی شیعەی فەرمانڕەوا، كە باڵە سیاسییەكانی ئەم میلیشیایانە لەخۆ دەگرێت، لە ململانێیەكی ناوخۆیی تونددایە. هەرچەندە لەبەردەم ڕاگەیاندنەكاندا وەك هاوپەیمانییەكی یەكگرتوو دەردەكەون، بەڵام لە ڕاستیدا جەمسەرە جیاوازەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لەسەر شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ واشنتۆن و تاران هاوڕا نین. زۆرێك لە سەركردەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی هەست بەو ڕاستییە دەكەن كە پچڕانی تەواوەتی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئەمریكا، عێراق ڕووبەڕووی گۆشەگیرییەكی نێودەوڵەتی و داڕمانی ئابووری دەكاتەوە.

لە بەرانبەردا، هەرێمی كوردستان و لایەنە سیاسییەكانی عەرەبی سوننە، بوونی سەربازیی ئەمریكا لە عێراق تەنانەت ئەگەر ڕاوێژكاریش بێت، زۆر بە گرنگ دەبینن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە هێشتا مەترسیی دووبارە سەرهەڵدانەوەی تیرۆریستانی داعش هەر بوونی هەیە و لە هەمان كاتیشدا وەك پاراستنی جۆرێك لە هاوسەنگی لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق گرنگیی خۆی هەیە.

كەواتە ئەم واقیعە ئەوەی لێدەخوێنرێتەوە كە پرۆسەی سیاسیی عێراق لەسەر لێواری هاوكێشەیەكی مەترسیدارە، لەلایەك ئەوانەی بە فەرمی نوێنەرایەتی دەوڵەت و حكومەتی عێراق دەكەن و دەیانەوێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هەڵوێستی عێراق وەك بێلایەنێك پیشان بدەن، بەڵام تیایدا سەركەوتوو نەبوون و گرووپە چەكدارەكانی بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی ڕاشكاوانە پیشانی هەموو لایەكیان دا، كە ئەوان خاوەنی بڕیاری سەربەخۆی ڕاگەیاندنی شەڕن و ئامادەن بەرژەوەندییە باڵا نیشتمانییەكان بكەن بە قوربانی دۆسێیە هەرێمییەكان، بێگومان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ئەمە بۆ عێراق دەبێتە كارێكی ئەستەم و دەیخاتە بەردەم دووڕێیانێك كە یان دەبێت وەك لوبنان بە فەرمی هەڵوێستی خۆی یەكلایی بكاتەوە، یان بەرەو ئایندەیەكی نادیار هەنگاو هەڵدەگرێت.

 قەیرانی ناو پرۆسەی سیاسی

نەبوونی ئەقڵییەتی دەوڵەتداری بۆ تێپەڕاندنی ئالنگارییەكان

لە دوای هەڵبژاردنەكانی تشرینی دووەمی 2025 جارێكی دیكە پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا كەوتووەتە ناو تونێلێكی تارێكی چەقبەستوویی، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ماوەی زیاتر لە پێنج مانگ بەسەر پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق تێپەڕیوە و هێشتا بەرچاوڕوونییەك بۆ پێكهێنانی حكومەتی تازە دیار نییە، كە لێرەدا مەبەست لە دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت نییە، لەبەر ئەوەی لە مێژووی سیاسیی عێراق لە دوای ساڵی 2005 هەندێك جار پێكهێنانی حكومەت زیاتر لە ساڵێكی خایاندووە، بەڵام دواكەوتنی ئەمجارەی پێكهێنانی حكومەت لەگەڵ جارەكانی پێشوو جیاوازییەكی ڕیشەیی هەیە. پێشان هۆكاری دواكەوتنی حكومەت ئەوە بوو كە لایەنە سیاسییەكانی شیعە كێبڕكێیان لەسەر كاندیدكردنی كەسێك بۆ سەرۆك وەزیران زۆر توند بوو، بەڵام ئەمجارەیان لەگەڵ ئەوەی لە ماوەیەكی زۆر كورتدا، چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە توانییان بە زۆرینەی دەنگ نووری مالیكی وەك كاندید بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران هەڵبژێرن، بەڵام ئەم پرۆسەیە بە تویتێكی دۆناڵد ترەمپ (سەرۆكی ئەمریكا) كێشەی تێكەوت. ئەوەش لە لایەك پرۆسەی سیاسی بۆ پێكهێنانی حكومەت پەك خست، لە لایەكی دیكەوە لایەنەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگیشی خستووەتە دووڕێیانێكەوە. ڕاشكاوانەتر ئەگەر لەسەر كاندیدێك وەك جێگرەوەی نووری مالیكی ڕێك بكەون، ئەوا ئەمەیان بە دیوێكدا وەك چۆكدادان بۆ بڕیارەكەی ترەمپ دەخوێنرێتەوە، تەنانەت ئەگەر تەحەددای تویتەكەی ترەمپیش بكەن، ئەوا نانزانرێت كاردانەوەی ئیدارەی ئەمریكی سەبارەت بە پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی داهاتووی عێراق چۆن دەبێت.

لەناو ئەم ئاڵۆزییەی لەناو پرۆسە سیاسییەكەی عێراق بوونی هەیە، هاوكات گوشاری ئیدارەی ئەمریكی لەسەر حكومەتی كاربەڕێكەری سوودانی توندتر بووە و زۆر ڕاشكاوانە پێداگری لەسەر هەڵوەشانەوەی تەواوی گرووپە چەكدارەكانی هێزەكانی حەشدی شەعبی دەكەنەوە، كە بێگومان ئەم پێداگرییە باڵی سیاسیی ئەو گرووپە چەكدارانەش دەگرێتەوە كە ئێستا لە ناو پەرلەمانی عێراق بە ژمارەیەكی زۆر بوونیان هەیە، ئەمەش مانای ئەوەیە كاتێك داوا دەكرێت ئەم هێزە چەكدارانە هەڵبوەشێنرێنەوە و ڕێگری توند هەیە بۆ ئەوەی یاسای حەشدی شەعبی لە پەرلەمانی عێراق دەربچێت و لە چوارچێوەی ئەو یاسایە تێكەڵاوی هێزەكانی سوپا و پۆلیسی عێراق بكرێنەوە، ئەوا مەحاڵە ئیدارەی ئەمریكا ئەوە لە حكومەتی عێراق قبووڵ بكات، كە باڵە سیاسییەكانیشان لە ناو حكومەتی داهاتووی عێراقدا وەك شایستەیی هەڵبژاردن پلە و پۆستی هەستیاریان پێ بدرێت.

هەر بۆیە لێرەوە چەقبەستوویی ناو پرۆسەی سیاسی قووڵتر دەبێتەوە، كە ئەویش ناتەباییە لەسەر دیاریكردنی كاندیدێكی «تەوافوقی» بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران كە بتوانێت لە نێوان داواكارییەكانی میلیشیاكان و پێویستییەكانی دەوڵەتداری و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا هاوسەنگی ڕابگرێت، ئەمەش لەسەر ئەرزی واقیع پرۆسەی سیاسی پەك خستووە.

پارادۆكسی پەیوەندییەكانی واشنتۆن و بەغدا

دوێنێ هاوپەیمانی میلیشیاكان بوون ئەمڕۆ داوای هەڵوەشاندنەوەیان دەكەن

دیمەنی ئەمنی و سیاسیی عێراق گۆڕانكارییەكی ڕادیكاڵ و دراماتیكی بەسەردا هاتووە. ئەگەر ئاوڕێك لە مێژووی نزیكی نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٧ بدەینەوە، دەبینین جۆرێك لە پارادۆكسی سیاسی و سەربازی لە مامەڵەی واشنتۆن لەگەڵ بەغدا بە ڕاشكاوانە دەبینرێت، لە ماوەی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعشدا، لەگەڵ ئەوەی هێزەكانی حەشدی شەعبی بە فەرمی هاوپەیمانی ئەمریكا نەبوون، بەڵام لەژێر چەتری بەرژەوەندییەكی هاوبەشدا كە تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش بوو، لە یەك سەنگەردا پێكەوە شەڕیان دەكرد، تەنانەت لە زۆرێك لە بەرەكانی شەڕەكەدا، فڕۆكە جەنگییەكانی هێزی ئاسمانیی ئەمریكا پاڵپشتیی ئەو ئۆپەراسیۆنانەی دەكرد، كە هەمان ئەو میلیشیایانە ئەنجامیان دەدا. دروست ئەم حاڵەتە بە شێوەیەك لە شێوەكان دووبارە بوونەوەی هەمان سیاسەتی ئەمریكایە كە لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو لە ئەفغانستان لەگەڵ چەكدارە ئیسلامییەكان دژی سۆڤیەتی پێشان پیادەی كرد و پاشان بە پێچەوانە بۆ بەرژەوەندیی ئەمریكا شكایەوە، هەر بۆیە ئەمڕۆش دەبینین كە هاوكێشەكە لە عێراقدا بە تەواوەتی هەڵگەڕاوەتەوە و ئەو گرووپە چەكدارانەی كە خۆیان بە «مقاوەمەی ئیسلامی» دەناسێنن، چیتر تیرۆریستانی داعش وەك مەترسیی یەكەم نابینن، بەڵكو ئامانجی سەرەكییان كۆتاییهێنانە بە هەژموونی ئەمریكا و چەسپاندنی باڵادەستیی ویلایەتی فەقهییە لە عێراقدا. ئەم گۆڕانكارییە لە ستراتیژدا، عێراقی كردووەتە گۆڕەپانی جەنگێكی كراوە و لە ساڵی 2018 هەتا ئێستا ئەم ململانێیە لە قۆناغی «گرژییەكی پچڕپچڕ»ـەوە گۆڕاوە بۆ «ڕووبەڕووبوونەوەی چڕ». ئیدارە یەك لە دوای یەكەكانی ئەمریكا، لە سەردەمی ترەمپ و بایدن و ئێستاش لە خولی دووەمی ترەمپدا، شێوازی مامەڵەكردنیان گۆڕیوە. ئەگەر پێشتر واشنتۆن تەنیا وەك كاردانەوە هێرشی دەكرد، ئێستا بەرەو ستراتیژی «هێرشی پێشوەختە» هەنگاوی ناوە. كوشتنی فەرماندە باڵاكانی میلیشیاكان لە شوباتی ٢٠٢٤ و دواتر دووبارەبوونەوەی لە شوباتی ٢٠٢٦ لە دژی كەتائیبی حزبوڵڵا، نیشانەی ئەوەن كە ئەمریكا چیتر هێڵە سوورەكان ناپارێزێت، لەمەش زیاتر پێشبینی دەكرێت، ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی ترەمپ، پارێزبەندی لەسەر هیچ ئامانجێكی ناوخۆیی عێراق نەمێنێت كە پەیوەندی بە میلیشیاكانەوە هەبێت. ئەم كێبڕكێی چەكدارییە، عێراق دەخاتە بەردەم دووڕێیانێكی مەترسیدار: یان سەروەریی دەوڵەت و پاراستنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، یان بوون بە سووتەمەنی جەنگێكی ئیقلیمی كە هیچ لایەنێكی ناوخۆیی تێیدا براوە نابێت.

نەهامەتیی هاووڵاتیانی عێراق

لە نێوان سەختی بژێوی و دەرهاویشتەی شەڕدا

لە كاتێكدا گۆڕەپانی سیاسی و سەربازیی عێراق بە هۆی ململانێی نێوان ئەمریكا و گرووپە چەكدارەكانی بەرەی مقاوەمە و حەشدی شەعبییەوە دەكوڵێت، پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا هاووڵاتی ئاسایی عێراق لە ناو ئەم هاوكێشە ئاڵۆزەدا لە كوێ وەستاوە؟ بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، دەبێت جیاكارییەكی ڕوون لە نێوان «هەژموونی میدیایی میلیشیاكان» و «ویستی ڕاستەقینەی خەڵك»دا بكەین. ڕاستییەكە ئەوەیە كە زۆرینەی ڕەهای گەلی عێراق، لە بەغداوە تا بەسرە و لە ڕۆژئاواوە تا هەرێمی كوردستان، چاوەڕوانییەكانیان لە چوارچێوەی ژیانێكی شكۆمەندانە و سەقامگیردا چڕ بووەتەوە.

بۆ هاووڵاتییەكی ئاسایی لە بەغدا، یان بەسرە، خەمی یەكەم و كۆتایی، دابینكردنی بژێوی ڕۆژانەیە. تێچووی ژیان گەیشتووەتە ئاستێكی تاقەتپڕووكێن، هەڵاوسانی ئابووری و هەڵكشانی نرخی سووتەمەنی، مەترسیی نەبوونی كارەبا لە پارێزگاكانی عێراق، نیگەرانیی گەورەی لە شەقامی سیاسیدا دروست كردووە، لەمەش زیاتر عێراقییەكان بە شێوەیەكی ڕۆژانە چاویان لەسەر بۆرسەی دراوە، چونكە هەر جۆرە كورتهێنانێكی بەهای دینار بەرانبەر دۆلار، یەكسەر دەبێتە هۆی گرانبوونی كاڵا هاوردەكراوەكان كە عێراق بە تەواوی پشتیان پێ دەبەستێت. لەم دۆخەدا، شەڕ لەناو ڕای گشتی وەك مۆتەكەیەكی دیكە دەردەكەوێت كە تەنیا هەژاری و وێرانكاریی زیاتری لێ دەكەوێتەوە.

خەڵكی عێراق لە دوای 2003 بۆ ماوەی 15 ساڵ قوربانیی شەڕێكی خوێناوی ناوخۆ بوون، یادەوەریی بە كۆمەڵی عەرەبی سوننە و شیعەی عێراق پڕە لە وێرانكاریی شارەكان، لە مووسڵی خاپووركراوەوە تا ناوچەكانی ناوەڕاست و باشوور كە ساڵانێكی درێژ گۆڕەپانی تیرۆر و تەقینەوە بوون. ئەمڕۆ شارێكی وەك بەسرە، سەرەڕای دەوڵەمەندییەكەی بە نەوت، لەژێر باری خراپیی ژێرخان و بێئاوی و گەندەڵیدا دەناڵێنێت. هەر بۆیە، عێراقییەكان نەك هەر نایانەوێت ببنە بەشێك لە جەنگی ئەمریكا و ئێران، بەڵكو بە توندی دژی ئەوەن وڵاتەكەیان جارێكی دی بكرێتە سووتەمەنیی ئەجێندای كێشەیەكی هەرێمیی دیكە.

زۆر گرنگە هەڵوەستە لەسەر ئەوە بكرێت كە هێزەكانی مقاوەمەی ئیسلامیی شیعە خاوەنی بنكەیەكی جەماوەریی بەرفراوان نین و بە زەبری هێز خۆیان سەپاندووە. ڕاستیی ئەم تێڕوانینە لە خۆپیشاندانەكانی تشرینی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠دا بە ڕوونی دەركەوت. گەنجانی شیعە لە نەجەف، كەربەلا و بەسرە، هاوشانی گەنجانی دیكەی عێراق، دژی گەندەڵی و هەژموونی دەرەكی ڕژانە سەر شەقامەكان. سووتاندنی كونسووڵخانە و بارەگای میلیشیاكان لەو شارانەدا، پەیامێكی ڕوون بوو كە شەقامی عێراقی بێزارە لەو هێزانەی بەرژەوەندیی هەرێمی دەخەنە پێش بەرژەوەندیی نیشتمانی. هەرچەندە ئەو خۆپیشاندانانە بە خوێن و توندوتیژییەكی بێوێنە لەلایەن میلیشیاكانەوە سەركوت كران، بەڵام ئەو ڕق و بێزارییە هێشتا لە ناو ناخی خەڵكدا ماوەتەوە، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە كە هاووڵاتیانی عەرەبی شیعە و سوننە دەیانەوێت بژین و نایانەوێت ببنە لایەنگری هیچ جەمسەرێكی شەڕەكە. تێڕوانینی گشتی ئەوەیە كە عێراق پێویستی بە ئاوەدانكردنەوە، هەلی كار و چاكسازیی ئابووری هەیە، نەك موشەكباران و درۆن و جەنگی هێزە میلیشیاكان، هەر بۆیە هەر هێزێك بیەوێت عێراق بەرەو وێرانكاریی زیاتر ببات، لە ڕووی جەماوەرییەوە گۆشەگیرتر دەبێت و هاووڵاتیانی چیتر بەرگەی تاقیكردنەوەیەكی دیكەی خوێناوی ناگرن.

 پەیوەندییەكانی عێراق و ئێران

بەرژەوەندیی ئابووری و ململانێی دۆلار

پەیوەندییەكانی نێوان عێراق و ئێران تەنیا پەیوەندیی دوو دەوڵەتی دراوسێ نین، بەڵكو زنجیرەیەك لە ئاڵۆزیی مێژوویی، ئەمنی و ئابوورین كە ڕەگ و ڕیشەیان بۆ دەیان ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی تاران بەم شێوە چڕە هەوڵی پاراستنی هەژموونی خۆی لە بەغدا دەدات، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی سەدام حسێن. لەو قۆناغەدا، شەڕێكی وێرانكەر و خوێناوی بۆ ماوەی هەشت ساڵ لە نێوان هەر دوو لادا درێژەی هەبوو، شەڕێك كە سەدام بە خەیاڵی سەپاندنی هەژموونی خۆی دەستی پێكرد، بەڵام دەرەنجامەكەی تەنیا بە كاولكاری كۆتایی هات.

گرنگیی ئەم مێژووە لەوەدایە كە زۆربەی هەرە زۆری فەرماندە باڵاكانی ئێستای سوپای پاسدارانی ئێران، ئەو گەنجانەی ئەو سەردەمەن كە لەو شەڕە تاڵەدا لە ناو سەنگەرەكاندا بوون. بۆ ئەوان، عێراق تەنیا دراوسێیەكی ئاسایی نییە، بەڵكو وەك سەرچاوەیەكی مەترسیی ئەمنی دەبینرێت، ئەگەر بە تەواوەتی لەژێر كۆنتڕۆڵی خۆیاندا نەبێت. مەترسیی ئەوەیان هەیە ڕەنگە كارەساتی شەڕی ساڵی 1980 جارێكی دیكە دووبارە ببێتەوە. هەر ئەمەش وای كردووە كە ستراتیژیی جێگیری تاران لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە، لەسەر ئەوە بونیاد بنرێت، كە نابێت حكومەتێك لە بەغدا هەبێت كە ببێتە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانیی ئێران، ئەمەش لە ڕێگەی دروستكردنی هەژموونێكی سیاسی و سەربازیی ڕەهاوە لە ناو جومگەكانی دەوڵەتی عێراقدا دەستەبەر دەكات.

لە لایەكی دیكەوە، ئەم پەیوەندییە تەنیا ڕەهەندێكی سەربازی و ئەمنی نییە، بەڵكو گرێدراوێكی ئابووریی یەكجار قووڵیشی هەیە. عێراق سەرەڕای ئەوەی وڵاتێكی دەوڵەمەندە بە نەوت، بەڵام لە كەرتی وزە و بەرهەمهێنانی كارەبادا بە توندی پشتی بە گازی سرووشتیی ئێران بەستووە. وێستگە گەورەكانی كارەبای عێراق بە گازی هاوردەكراوی ئێران كار دەكەن، كە نزیكەی سێیەكی پێویستیی كارەبای وڵاتەكە دابین دەكات. لە وڵاتێكی وەك عێراقدا كە پلەكانی گەرما لە هاویناندا دەگاتە ٥٠ بۆ ٥٥ پلەی سەدی، بوونی كارەبا تەنیا خزمەتگوزارییەك نییە، بەڵكو پرسێكی ژیانی و ئەمنییشە. هەر پچڕانێكی كارەبا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیی جەماوەری و هەژانی كۆمەڵایەتی، ئەمەش وای كردووە بەغدا هەمیشە لەژێر ڕەحمەتی گاز و كارەبای ئێراندا بێت.

خاڵی هەرە هەستیار لەم هاوكێشەیەدا، پرسی «دراوی قورس» یان دۆلارە. عێراق پارەی گاز و كاڵا ئێرانییەكان بە دۆلار دەدات، ئەمەش بۆ ئێرانێك كە لەژێر گەمارۆیەكی توندی نێودەوڵەتیدایە، وەك «دەمارێكی ژیان» وایە. لێرەدا ململانێی ئەمریكا و ئێران لەناو خاكی عێراقدا دەگاتە لووتكە. ئیدارەی ترەمپ، بە پێچەوانەی ئیدارەكانی پێشوو، ستراتیژی «وشككردنی سەرچاوە داراییەكان»ی گرتووەتە بەر. واشنتۆن فشارێكی بێوێنە دەخاتە سەر حكومەتی عێراق تا پێدانی دۆلاری كاش بە تاران ڕابگرێت. بۆ ماوەیەكی درێژ، بانكەكان و نووسینگەكانی ئاڵوگۆڕی دراو لە عێراقدا وەك ڕێڕەوێكی سەرەكی بۆ گواستنەوەی دۆلار بۆ ناو ئێران بەكار دەهێنران. ئیدارەی بایدن و ئێستا بە چڕتریش ئیدارەی ترەمپ، لە ڕێگەی سزادانی بانكە عێراقییەكان و چاودێریكردنی وردی وەزارەتی خەزێنەی ئەمریكا، هەوڵ دەدەن ئەم ڕێڕەوە دابخەن، ئەمەش عێراقی خستووەتە نێوان دوو بەرداشی مەترسیدار: لە لایەك ناتوانێت دەستبەرداری گازی ئێران بێت، لە لایەكی دیكەشەوە ئەگەر بە دۆلار پارەكەی بدات، ڕووبەڕووی سزای توندی ئەمریكا دەبێتەوە، كە دەكرێت تەواوی سیستەمی بانكیی عێراق پەك بخات.

جگە لە وزە و دارایی، بازاڕەكانی عێراق پڕن لە كاڵا و بەرهەمە ئێرانییەكان، لە سەوزە و میوەوە تا دەگاتە كەرەستەی بیناسازی. ئەم بازرگانییە ئاستێكی یەكجار فراوانی هەیە و ئابووریی هەردوو وڵاتی بە یەكەوە گرێ داوە، لە پاڵ ئەمانەشدا، ڕەهەندی كولتووری و ئایینی ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت. بوونی مەزارگە پیرۆزەكانی شیعە لە نەجەف و كەربەلا، عێراقی كردووەتە وێستگەی ساڵانەی ملیۆنان زیارەتكاری ئێرانی. ئەم هاتوچۆیە تەنیا لایەنێكی ئایینی نییە، بەڵكو تۆڕێكی قووڵی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و ئابووریی لە نێوان هەردوو لادا دروست كردووە.

لەم چوار چێوەیەدا، دەبینین پەیوەندیی عێراق و ئێران چەندین ئاستی جیاوازی هەیە. لە لایەكەوە یادەوەرییەكی خوێناوی و ترسی ئەمنیی ٤٠ ساڵە، لە لایەكی دیكەشەوە پێویستییەكی ڕۆژانەی ژیانە وەك گاز و كارەبا و خۆراك، لە نێوانیشیاندا، دۆلاری ئەمریكی وەك چەكێكی سیاسی بەكار دێت. عێراق ئێستا لە دۆخێكدایە كە هەر جۆرە لادانێك بەرەو لایەكیان، دەبێتە هۆی دروستبوونی قەیرانێكی گەورە لە لایەكەی دیكە، یان تاریكستانی بێ كارەبا، یان گۆشەگیریی دارایی و سزای نێودەوڵەتی. ئەمە ئەو كێشە گەورەیەیە كە بڕیارە سیاسییەكانی بەغدای ئیفلیج كردووە.

 ناسەقامگیریی ئەمنی

هەڕەشەیەك لەسەر پەككەوتنی شادەماری نەوت

لەگەڵ هەڵكشانی گرژییە سەربازییەكان لە ناوچەكە و هەڕەشە بەردەوامەكان بۆ سەر گەرووی هورمز، عێراق خۆی لە ناوەڕاستی قەیرانێكی گەورەی بێوێنەدا دەبینێتەوە. گەرووی هورمز تەنیا ڕێڕەوێكی ئاوی نییە، بەڵكو شادەماری ژیانی دەوڵەتی عێراقە، چونكە ئەم وڵاتە بۆ دابینكردنی نزیكەی ٩٠٪ی داهاتەكانی، بە تەواوی پشت بە هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەرەكانی باشوورەوە دەبەستێت. پەككەوتنی هاتوچۆ لەم گەرووەدا، ڕاستەوخۆ بە واتای بڕینی سەرچاوەی دارایی و ئیفلیجكردنی توانای دەوڵەت دێت بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری وڵات.

ئامارەكان ئاماژەیەكی مەترسیدار پیشان دەدەن، هەناردەی نەوتی عێراق لە ١.٤ ملیۆن بەرمیلەوە بۆ نزیكەی ٤.١ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا دابەزیوە. ئەمە بەو مانایەیە كە عێراق نزیكەی سێ چارەكی داهاتی نەوتیی خۆی لەدەست داوە. هەرچەندە هەوڵ دراوە لە ڕێگەی بۆرییەكانی هەرێمی كوردستانەوە بۆ توركیا و دەریای ناوەڕاست جێگرەوەیەك بدۆزرێتەوە، بەڵام ئەم ڕێڕەوە توانای لۆجیستی و گواستنەوەی ئەو قەبارە گەورەیەی نییە كە بتوانێت قەرەبووی زیانەكانی داخستنی گەرووی هورمز بكاتەوە.

ڕەنگە عێراق لەسەر ئاستی كورت مەودا، بە هۆی بوونی یەدەگێكی باشی دۆلار كە نزیكەی 100 ملیار دۆلارە، بتوانێت بۆ چەند مانگێك بەرگەی ئەم شۆكە بگرێت، كە ئەم شەڕە لەسەری دروستی كردووە، بەڵام ئەگەر چارەسەری بۆ نەدۆزێتەوە ئەوا لەسەر دوور مەودا بەرەو قەیرانێكی گەورە هەنگاو هەڵدەگرێت، هەر بۆیە كاتێك یەدەگی دۆلار بەرەو نەمان بچێت و داهاتی نەوتیش نەبێت، تێچووی هاوردەكردنی خۆراك و كاڵا بەكاربەرییەكان دەبێتە بارگرانییەكی تاقەتپڕووكێن و مەترسی لەسەر ئاسایشی خۆراك دروست دەكات.

هەر بۆیە لەگەڵ توندبوونەوەی ململانێكان لە ناوچەكە، پرسی هەناردەكردنی نەوتی عێراق بووەتە چەقی بایەخی ناوەندە سیاسی و ئابوورییەكانی جیهان. هەرچەندە ڕاپۆرتەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە ئێران عێراقی لە مەرجەكانی تێپەڕێنی گەرووی هورمز دەرهێناوە و ئێستاش باسی كردنەوەی تەواوی گەرووەكە بە ڕووی كەشتیە بارهەڵگرەكانی نەوت دەكرێت، بەڵام ئەمە تەنیا بەشێكی بچووكی كێشەكەیە. پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا عێراق لە ڕووی لۆجیستی و ئەمنییەوە دەتوانێت بەو خێراییە بگەڕێتەوە بۆ ئاستی پێشووی هەناردەكردن؟ ڕاستییە تاڵەكە ئەوەیە كە تەنانەت ئەگەر گەرووی هورمز بە ڕووی تانكەرە عێراقییەكاندا كراوەش بێت، هێشتا كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی كەشتیوانی و دڵنیایی (تەئمین) ئامادە نین ئەو سەركێشییە گەورەیە بكەن و بەناو دەریایەكی بە مین چێنراودا بڕۆن، ئەمەش بووەتە هۆكاری ئەوەی تێچووی دڵنیایی جەنگ بە شێوەیەكی خەیاڵی بەرز بووەتەوە، ئەمەش وادەكات لە ڕووی ئابوورییەوە داهاتی فرۆشتنی نەوتەكە لە پێشان زۆر كەمتر بێت. لە لایەكی دیكەشەوە، كێشە تەكنیكییەكان بەربەستێكی گەورەن.

دەسەڵاتدارانی عێراق لە ناوەڕاستی مانگی ئاداری ڕابردوو بەشێك لە كێڵگە نەوتییەكانیان داخست. كارپێكردنەوەی ئەم كێڵگانە و گەیشتنەوە بە ئاستی بەرهەمهێنانی چوار ملیۆن بەرمیل، پێویستی بە چەندین هەفتە كاركردن و ئامادەیی تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو هەیە. لێرەدا كێشە ئەمنییەكە سەر هەڵدەداتەوە، هێرشە بەردەوامەكانی میلیشیاكان بۆ سەر بەرژەوەندییە بیانییەكان و ڕووداوی ڕفاندنی ڕۆژنامەنووس و كارمەندە بیانییەكان، ژینگەیەكی یەكجار مەترسیداریان دروست كردووە. كۆمپانیا گەورەكانی نەوت و ئەندازیارە پسپۆڕە بیانییەكان لە دۆخێكی وەها پڕ لە مەترسیدا، نایانەوێت بگەڕێنەوە بۆ سەر كێڵگەكان، بێ گەڕانەوەی ئەوانیش، عێراق بە تەنیا و بە پسپۆڕی ناوخۆیی ناتوانێت كێڵگەكان بە ئەو پەڕی توانایانەوە بخاتەوە كار.

لەم كاتەدا، هەرێمی كوردستانی عێراق وەك ڕێڕەوێكی ستراتیژیی جێگرەوە دەردەكەوێت. لەوانەیە بۆریی نەوتی هەرێمی كوردستان كە بەرەو توركیا و دەریای ناوەڕاست دەچێت، بەشێك لە كێشەكانی بەغدا چارەسەر بكات، بەڵام ئەم ڕێگەیەش بێ كێشە نییە. دانوستانەكانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر ئەم پرسە مێژوویەكی پڕ لە ناتەباییان هەیە. حكومەتی هەرێمی كوردستان، بە هۆی ئەزموونی تاڵی ڕابردوویان لەگەڵ بەغدا، داوای گەرەنتیی یاسایی و دەستووری دەكەن. ئەوان دەیانەوێت مافی هەرێم لە بەڕێوەبردن و پەرەپێدانی كێڵگە نەوتییەكان (وەك لە ماددەكانی ١١٢ و ١١٥ی دەستووردا هاتووە) بپارێزرێت.

كێشەی هەرە هەستیار و سەرەكی، پرسی شایستە داراییەكان و مووچەی فەرمانبەرانی كوردستانە. بۆ ماوەی چەندین ساڵ، بەغدا بوودجە و مووچەی وەك «چەكێكی فشار» دژی هەولێر بەكار هێناوە، ئەمەش وای كردووە كە متمانە لە نێوان هەردوو لادا درزی گەورەی تێبكەوێت. هەرچەندە لەم دواییانەدا ڕێككەوتنێك لە نێوان هەرێم و بەغدا بۆ ناردنی مووچە كراوە، بەڵام كوردستان چیتر نایەوێت بژێوی خەڵكەكەی بارمتەی میزاجی سیاسیی بەغدا بێت. هەر بۆیە حكومەتی هەرێمی كوردستان پێداگری لەسەر میكانیزمێكی جێگیر و هەمیشەیی دەكات كە نەوت و بوودجە لە ململانێ سیاسییەكان جیا بكاتەوە.

جگە لە ئالنگارییە ئابووری و سیاسییەكان، هەرێمی كوردستان ئێستا لەژێر هەڕەشەیەكی ئەمنیی ڕاستەوخۆدایە. هێرشە درۆن و مووشەكییەكانی میلیشیاكان بۆ سەر ناوچە جیاجیاكانی هەرێم و فڕۆكەخانەی هەولێر و كێڵگە گازییەكان، دۆخەكەیان یەكجار ئاڵۆز كردووە. ئەم هێرشانە تەنیا ئامانجە سەربازییەكان ناگرنەوە، بەڵكو ماڵ و گیانی هاووڵاتیانی مەدەنیش دەخەنە مەترسییەوە، ئەمە وای كردووە ئالنگارییەكان زیاتر بن و نەتوانن دەروازەیەك بۆ كۆتاییهێنان لەم ململانێیانە بدۆزرێتەوە. هەر بۆیە عێراق تەنیا بە كردنەوەی گەرووی هورمز ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ئاستی جاران لە هەناردەكردن، بەڵكو تەنیا ڕێگە ئەوەیە كە ژینگەیەكی ئەمنی بۆ كۆمپانیا بیانییەكان بڕەخسێنێت و كێشە دەستوورییەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی ڕیشەیی چارەسەر بكات. بەبێ ئەمە، هاوینی داهاتوو بۆ عێراقییەكان یەكجار قورس دەبێت.

ئایندەی پەیوەندییەكانی ئەمریكا و عێراق

لە نێوان هەڕەشەی میلیشیاكان و بەرژەوەندیی ستراتیژیدا

پەیوەندییەكانی نێوان واشنتۆن و بەغدا لە ئێستادا لە قۆناغێكی یەكجار هەستیار و پڕ لە تەحەددیدان، كە دەكرێت وەك «دیپلۆماسی لەسەر لێواری جەنگ» وەسف بكرێت. هەڵكشانی هێرشەكانی ئەو گرووپانەی كە خۆیان بە «مقاوەمەی ئیسلامی» دەناسێنن، بووەتە گەورەترین بەربەست لەبەردەم جێگیربوونی پەیوەندییەكان. ئەم هێرشانە تەنیا كاردانەوەیەكی كاتی نین، بەڵكو بەشێكی سەرەكین لە ستراتیژیی بەرگری و دانوستانی كۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ فشارخستنە سەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا. لە بەرانبەر ئەمەدا، دەسەڵاتدارانی حكومەتی عێراق خۆیان لە ناو پارادۆكسێكی سیاسیدا دەبیننەوە، حكومەتی عێراق نە ئەو ئیرادە سیاسییەی هەیە و نە خاوەنی هێزێكی سەربازیی ئەوتۆن كە بتوانن بڕیارێكی دروست لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئەم گرووپە چەكدارانە بدەن، ئەمەش لەبەر ئەوەی باڵی سیاسیی ئەم میلیشیانە لەناو جومگەكانی دەوڵەت (پەرلەمان و حكومەت) خاوەنی پێگەی بەهێزن.

هەرچەندە ناوبەناو هەواڵی دەستگیركردنی هەندێك لە ئەندامانی میلیشیاكان بڵاو دەكرێتەوە، وەك ئەوەی دەربارەی دەستگیركردنی سێ كەس لەسەر هێرش بۆ سەر ئامانجە ئەمریكییەكان، یان دەستگیركردنی ئەوانەی پەیوەندییان بە ڕفاندنی ڕۆژنامەنووس «شێڵی كیتڵسن»ـەوە هەبوو، بەڵام واشنتۆن ئەم هەنگاوانە بە «ڕەمزی و ناتەواو» دەبینێت. بۆ ئیدارەی ئەمریكا، دەستگیركردنی چەند كەسێكی كەم لە كاتێكدا باڵیۆزخانە و كونسووڵخانە و هێزەكانیان لە ژێر بارانی مووشەك و درۆندان، نیشانەی جددیبوونی حكومەتی عێراق نییە.

سەرەڕای ئەم هەموو گرژییانە، مانەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە بەغدا و دانەخستنی، ئاماژەیەكی یەكجار گرنگە. لە مێژووی دیپلۆماسیی ئەمریكادا، باڵیۆزخانەكان بۆ مەترسیی زۆر كەمتر لەوە داخراون (وەك ئەوەی لە سووریا ڕوویدا)، بەڵام مانەوەی نێردە دیپلۆماسییەكە لە بەغدا نیشانەی ئەوەیە كە واشنتۆن هێشتا ئومێدی بە پەیوەندیی مەودادرێژ لەگەڵ عێراق هەیە و نایەوێت گۆڕەپانەكە بە تەواوی بۆ نەیارەكانی چۆڵ بكات. لەم نێوەندەدا، كەڵك وەرگرتن لە كەسایەتییە دیپلۆماسییە كاریگەرەكانی وەك «تۆم باراك» (باڵیۆزی ئەمریكا لە توركیا) بۆ بەڕێوەبردنی هەندێك دۆسیەی عێراق، نیشانەی چڕكردنەوەی هەوڵەكانە بۆ پاراستنی هاوسەنگی، بەتایبەت لە كەرتی وزەدا. واژۆكردنی ڕێككەوتنی كۆمپانیای «شێڤرۆن» بۆ پەرەپێدانی كێڵگەی «قورنەی ڕۆژاوا» كە ١٠٪ی نەوتی عێراق پێكدەهێنێت، گەورەترین بەڵگەیە كە ئەمریكا دەیەوێت لە ڕێگەی وەبەرهێنانی ئابوورییەوە ڕەگ و ڕیشەی خۆی لە عێراق بپارێزێت، هەرچەندە بارودۆخی ئەمنیی ئێستا ڕێگرە لە دەستبەكاربوونی مەیدانیی ئەو كۆمپانییانە.

لە ڕووی سیاسییەوە، واشنتۆن لە دۆخێكی «بێزاریی سیاسی»دایە بەرانبەر بە سەركردایەتیی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە كە ئێستا لە بەغدا دەسەڵاتدارن. ئیدارەی ترەمپ بە ئاشكرا ناڕەزایەتیی خۆی بەرانبەر بە حكومەتەكەی «محەمەد شیاع سوودانی» نیشان داوە كە نەیتوانیوە هەنگاوی پێویست لە دژی میلیشیاكان هەڵبگرێت، ئەم بێزارییە ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە ئەمجارە لەوانەیە ئەمریكا پشتگیری نەكات بۆ ئەوەی خولی دووەمی سەرۆك وەزیران وەربگرێتەوە.

بارودۆخی ناو پرۆسەی سیاسیی عێراق بەگشتی و مامەڵەی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لەگەڵ بارودۆخەكە ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە پەیوەندییەكانی واشنتۆن و بەغدا ناچنە سەر ڕێچكەیەكی تەندروست، تا ئەو كاتەی «ئەمنییەت و سەروەریی دەوڵەت» نەگەڕێتەوە. وەك دیپلۆماتكارە ئەمریكییەكان جەختی لەسەر دەكەنەوە، «واشنتۆن ناتوانێت لەگەڵ حكومەتێكدا دانوستانی ستراتیژی بكات، كە توانای پاراستنی دیپلۆماتكارەكانی نەبێت». بۆیە ئایندەی ئەم پەیوەندییە بەندە بە توانای بەغدا بۆ سەپاندنی یاسا بەسەر میلیشیاكاندا و دۆزینەوەی سەركردایەتییەك كە بتوانێت هاوسەنگی لە نێوان واشنتۆن و تاراندا ڕابگرێت، بێ ئەوەی عێراق بكاتە گۆڕەپانی جەنگی بەوەكالەت. تا ئەو كاتە، عێراقیش لە نێوان فشاری ئابووریی ئەمریكا و هەڕەشەی سەربازیی ئێراندا دەمێنێتەوە.