(*) 

* لە سایەی ئەو گۆڕانكارییە خێرا و ئاڵۆزانەی جیهان و ناوچەكەی گرتووەتەوە، ئێستا زیاتر لە هەر كاتێكی دیكە، كاتی ئەوە هاتووە كە وەك نەتەوەیەك پرسیارێكی جەوهەری و ڕەوا لە بارەی چییەتی و ناوەرۆكی ئەو دیدگا سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتییە بكەین، كە بۆ پاشەڕۆژی كۆمەڵگەی كوردی مەبەستمانە. ئەم پرسە تەنیا خەونێكی كاتی نییە، بەڵكو بابەتێكی چارەنووسساز و زیندووە كە پێویستی بەوەیە بوارێكی بەرفراوان لە نێو لێكۆڵینەوە، توێژینەوە و شیكردنەوە قووڵەكانی نوخبەی هۆشیار و ڕۆشنبیری كورد داگیر بكات. ئەركی ئەم نوخبە و دەستەبژێرە بونیادنەرەیە كە دەرك بەوە بكەن، گەیشتن بە دیدگایەكی هاوبەشی نەتەوەیی، پێویستی بە هەوڵێكی فیكریی بەردەوام و نەفەس درێژ هەیە. دیدگایەك كە دەبێت لە نێو جەرگەی شیكردنەوەی واقیعییانەی بارودۆخی ئێستا و ئەو تەحەددییە مەترسیدارانەوە سەرچاوە بگرێت كە دەوری قەوارەی كوردستانیان داوە.

لێرەوە زۆر پێویستە ئەم نوخبە ڕۆشنبیرە شیكردنەوەیەكی ڕەخنەگرانەی بوێرانە بگرنەبەر و بە وردی پەند و وانە لە شكست و ئەزموونەكانی ڕابردوو وەربگرن. دەبێت چیتر تەنیا لە بازنەی تێزە تیۆرییە ڕووتەكاندا نەسووڕێینەوە و پشتبەستن بە سیاسەتی گرەوكردن (مراهنات) یان تەنیا شانازیكردن بە سەروەرییەكانی ڕابردوو و زێدەڕۆیی كردن تێیدا وەلا بنێین. لە هەمان كاتدا پێویستە لەو خووە خراپەی كە سیاسەتی خۆسەركۆنەكردن (جلد النفس) و گریان و شیوەنە بە سەر قۆستنەوەنەكردنی هەلومەرجەكانی پێشوودا، دوور بكەوینەوە و بەرەو ئاسۆیەكی گەشتر هەنگاو بنێین.

 تەوەرەی سەرەكی و بنەڕەتیی ئەو پرسەی كە ئەمڕۆ ڕووبەڕوومان بووەتەوە، تێكۆشانە لە پێناو بونیادنانی واقیعێكی نوێ كە بە ڕاستی گوزارشت لە خواست، خەون و ئیرادەی گەلی كوردمان بكات. واقیعێك كە لە چوارچێوەی دامەزراندنی كۆمەڵگەیەكی یەكگرتوو و هاوپشتدا ڕەنگ بداتەوە، كۆمەڵگەیەك كە جەوهەر و كۆڵەكەی سەرەكیی بریتی بێت لە چێژوەرگرتن لە ئازادیی ڕاستەقینە، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و یەكسانیی بێ مەرج. ئێمە پێویستمان بە كۆمەڵگەیەكە كە خاوەن گوتارێكی سیاسیی هاوچەرخ و ڕوون بێت، بە جۆرێك كە بتوانێت بە شێوەیەكی زانستی نەخشە بۆ داهاتووی سیاسیی قەوارەی هەرێم و دامەزراوە نیشتمانییەكانی بكێشێت. بەڵام دەبێت ئەو ڕاستییە بزانین كە تەنیا كێشانی چوارچێوەیەكی تیۆری بۆ دیدگای دواڕۆژ بەس نییە، بەڵكو پرسیارە هەرە گرنگەكە ئەوەیە كە چۆن ئەم دیدگایە دەگۆڕین بۆ واقیع؟ ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی بەكارهێنان و ڕێكخستنەوەی ڕەگەزەكانی بونیادنانی كولتووری، سیاسی و كۆمەڵایەتی بەدی دێت. هاوتەریب لەگەڵ ئەمەشدا، دەبێت هۆشیارییەكی نیشتمانیی وا بەرهەم بهێنین كە هەموو تاكێك دەرك بە گرنگیی ئەم دیدگایە بكات، تاوەكو بتوانین مەعریفەی پێویست و ئامرازەكانی بونیادنانی مێتۆدیی تۆكمە فەراهەم بكەین. لەم ڕێگەیەوە، ئەركێكی باڵا دەكەوێتە سەر شانمان بۆ دامەزراندن و كاراكردنی دامەزراوە كولتووری و ئەكادیمییەكان، تاوەكو ببنە قەڵایەك بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییمان و ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو جۆرە چەقبەستووییەكی فیكری و دواكەوتووییەك كە ڕۆڵی ئەقڵ و زانست ڕەت دەكەنەوە. ئەو پاشەكشێ فیكرییانەی كە هەوڵ دەدەن، هەر بیركردنەوەیەكی ئازاد و جیاواز بچەوسێننەوە، چ لە بواری ئایین و سیاسەتدا بێت، یان لە كایەكانی كولتوور و ئەخلاقدا، دەبێت لە ڕێگەی مەعریفەوە پەیامیان پێ بدرێت.

لە كۆتاییدا، تەنیا دداننان بە بوونی گرفتەكاندا بەس نییە، بەڵكو پێویستە ئەو گرفتانە بكرێنە مژاری سەرەكیی توێژینەوەی بیرمەندانی كورد. ئەمە ئەركێكی دەستەجەمعییە كە پێویستی بە تێپەڕاندنی قاڵبە كۆنەكان و خستنەڕووی مۆدێلێكی باڵاتر هەیە. دەبێت گفتوگۆكانمان لەسەر بنەمای ئەقڵانییەت و لۆژیك بن و ڕێز لە ڕای جیاواز بگرین، چونكە تەنیا لە كەشێكی ئازاد و دیموكراسیدا دەتوانرێت چاكسازیی ڕاستەقینە لە كایە سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتییەكاندا بكرێت و دامەزراوەكانی كوردستان بەرەو لووتكەی سەركەوتن بەرێت.

 بۆ تێگەیشتن لەو قەیران و تەحەددییانەی كە ئەمڕۆ بەرۆكی كۆمەڵگەی كوردستانیان گرتووە، بێگومان دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ڕەگ و ڕیشە مێژووییەكانی ئەو گرفتانە. ئەو ڕەگانەی كە لە نێو جەرگەی ئەو سەردەمە تاریك و پڕ لە چەوسانەوەیەدا شین بوون، كە كوردستان بە هۆی سیاسەتە چەوتەكانی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقەوە پێیدا تێپەڕی. ئەو ڕژێمانە نەك هەر خاكی كوردستانیان داگیر كردبوو، بەڵكو لە ڕێگەی بەكارهێنانی توندوتیژیی ڕەها، ستەمكاری و چەوساندنەوەی سیستماتیك، جۆرێك لە «نامۆیی» قووڵیان لە نێوان دەسەڵات و كۆمەڵگەدا دروست كردبوو. لەو سەردەمەدا، لە نێو هۆشیاریی هەر تاكی تێكۆشەرێكی كورددا، چەمكی «دەسەڵات» ببووە سیمبولێك بۆ ستەمكاری و ئەمەش وای كردبوو كە هاووڵاتی وەك هێزێكی دژبەر سەیری حكومەت بكات. هەرچەندە ڕاپەڕینە مەزنەكەی ساڵی ١٩٩١ وەك وەرچەرخانێكی مێژوویی، ئومێدێكی نوێی بۆ بونیادنانی كۆڵەكەكانی دیموكراسی و سڕینەوەی پاشماوەكانی ڕژێمە فاشیستەكان هێنایە ئاراوە، بەڵام بەداخەوە سەرهەڵدانی ململانێ سیاسییە نێوخۆییەكان و قەیرانە حزبییەكان، مەودای ئەوەیان نەدا كە ژیانی سیاسی بە تەواوی ڕاست بكرێتەوە. ئەم ململانێیانە بوونە بەربەست لەبەردەم جێبەجێكردنی ڕێبازێكی دیموكراسیی تۆكمە و نەهێڵدرا ئەو دیدگا نەتەوەییە ستراتیژییەی كە خەونی پێوە دەبینرا، وەك خۆی بەرجەستە بكرێت.

ئەمڕۆ كە كوردستان لە كەشێكی مومارەسەی دیموكراسیدا دەژی و كۆمەڵێك فاكتەری گونجاو و توانای مرۆیی و ماددی لەبەردەستن، كاتی ئەوە هاتووە بنكەی دیموكراسی فراوانتر بكرێت. لێرەدا، گەورەترین ئەرك دەكەوێتە سەر شانی نوخبەی ڕۆشنبیری و نیشتمانیی كوردستان، كە وەك چاوێكی بێدار و هۆشیار، ئازار و كێشەكانی كۆمەڵگە دەبینن. ئەركی ئەم نوخبەیەیە كە بەرنامەیەكی تۆكمە پێشنیار بكەن و تێیدا ڕاشكاوانە داوا لە هێزە سیاسییەكان بكەن، كە دەستبەرداری زمانی «لووتبەرزی» و «خۆبەزلزانین» بن، لە كاتی مامەڵەكردن لەگەڵ جەماوەردا. دەبێت حزبەكان لەو ڕاستییە تێبگەن كە حزب ئامڕازێكە بۆ خزمەت، نەك ڕێكخراوێكی سەروو دەسەڵات و سەروو یاسا. ئەم جۆرە لە مەغروربوونی سیاسی بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ نەریتە تێكۆشەرانەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی كورددا ناگونجێت، بەتایبەت ئەو نەریتانەی كە لە قوتابخانەی شۆڕشی ئەیلوولی مەزن و ڕێبازی «كوردایەتی»دا لەسەر دەستی بارزانیی نەمر چەكەرەیان كرد. ئەو ڕێبازە نەتەوەیی و مرۆڤدۆستانەیە كە وەك هەوێن و ناسنامەی نیشتمانی لە مێژووی ئێمەدا چەسپاوە، پێویستە بكرێتە بنەمای هەر هەنگاوێكی داهاتوو.

لەبەر ئەوەی زۆربەی ڕەوتە سیاسییەكانی ئەمڕۆی كوردستان لە منداڵدانی ئەم قوتابخانە نەتەوەییەوە هاتوونەتە دەر، دەبێت ئەم مێژووە هاوبەشە لە پەیوەندییە هەڤاڵانەكان و خزمەتكردنی خەڵكدا ڕەنگ بداتەوە. پێویستە نوخبەی سیاسی لە دیدگای داهاتوویاندا، جەخت لەسەر چاكسازیی ڕیشەیی، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و یەكخستنی گوتاری سیاسی بكەنەوە. یەكێك لە پێویستییە هەرە گرنگەكان، پێكهێنانی حكومەتێكی ئیئتلافیی خزمەتگوزار و دووركەوتنەوەی حزبەكانە لە دەستوەردان لە كاروباری دامەزراوە حكوومییەكان. ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی دادوەری و بونیادنانی دەسەڵاتێكی سیاسیی تۆكمە، تەنیا ڕێگەیە بۆ تێپەڕاندنی ئەو كورتییانەی كە لە پرۆسەی دیموكراسیدا دروست بوون.

هاوكات، دەبێت ئەم دیدگایە كار بۆ فراوانكردنی بنكەی كۆمەڵایەتیی حوكڕانی بكات. پێویستە حزبەكان دەستبەرداری پێوەرە تەسكە حزبی و كەسییەكان بن لە سپاردنی پۆستە دارایی و ئیدارییە هەستیارەكاندا. لە جیاتی ئەوە، دەبێت «شایستەیی»، «لێهاتوویی» و «پسپۆڕیی زانستی» ببنە تەنیا پێوەر بۆ وەرگرتنی بەرپرسیاریەتی.

هەروەها لە ئاستی نیشتمانی و عێراقیدا، پێویستییەكی حەتمی هەیە بۆ پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی كراوە بەرانبەر هێز و لایەنە سیاسییەكانی عێراق، ئەمەش دەبێت لە ڕێگەی كاراكردنی زمانی گفتوگۆی بنیادنەر و یەكخستنی هەڵوێستەكان بێت لە هەمبەر ئەو پرسە ستراتیژی و چارەنووسسازانەی كە پێوەندییان بە داهاتووی قەوارەكەمان و وڵاتەكەوە هەیە. لەم نێوەندەدا، دەبێت «دەستوور» بكرێتە تەنیا مەرجەع و چوارچێوەی یاسایی بۆ چارەسەركردنی ڕیشەیی هەموو كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەرێم و بەغدا. هاوكات لەگەڵ ئەم هەنگاوە سیاسییانەدا، بونیادنانی پردێكی پەیوەندیی دۆستانە و كارا لەگەڵ ڕێكخراو و چین و توێژەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، چ لە كوردستان و چ لە سەرتاسەری عێراق، زەمینەیەكی گونجاو بۆ لێكتێگەیشتنی نیشتمانی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە دەڕەخسێنێت.

لە كۆتاییدا، پێویستە ئەو دیدگا ستراتیژییەی بۆ پاشەڕۆژی گەلەكەمان دایدەڕێژین، ئاوێتەیەك بێت لە نێوان پاراستنی ناسنامەی نیشتمانی و قووڵایی ڕەسەنی «كوردایەتی»، لەگەڵ پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی عاقڵانە كە لە ئاستی ئەو بەرپرسیارێتییە مێژووییەدا بێت كە ئەركی پاراستنی دەستكەوتە نیشتمانییەكانی هەرێمی كوردستان دەخاتە ئەستۆی هەمووان. پێویستە حزبە سیاسییەكانی كوردستان، زمانی ململانێ و ڕكابەرییە توندەكان وەلا بنێن و زمانی گفتوگۆ و بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی بكەنە جێگرەوە. هەروەها دەبێت بە بونیادنانی تۆڕێكی فراوان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان، پێگەی هەرێمی كوردستان وەك فاكتەرێكی جێگیر و سەرەكیی سەقامگیری بپارێزین و دووری بخەینەوە لە هەموو ئەو كێشمەكێش و ململانێیە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییانەی كە مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییە باڵاكانمان دروست دەكەن.

 

(*)

 

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ