شێخ سائیر ئەلبەیاتی، ئەمینداری گشتیی بەرەی ڕزگاریی عێراق بۆ ئازادی و ئاشتی «جبهة الخلاص العراقي للحریة والسلام»یە و یەكیكە لەو سیاسەتمەدارانەی بە توندی ڕەخنە لە سیاسەتی ئێستای حكومەتی عێراق دەكات كە ڕێگری لە پێكهێنانی هەرێمی فیدڕاڵی بۆ پارێزگا سوننەكان دەكات. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كوردستان لەناو گێژاوی شەڕێكی نەخوازراودا)، بەمجۆرە دیدو تێروانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

بە ناوی خودای بەخشندە و میهرەبان

لە دەستپێكی ئاخاوتنمدا، دەمەوێت سوپاس و پێزانینی قووڵی خۆم ئاراستەی ئەم بانگهێشتەی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بكەم، كە دەرفەتی بۆ ڕەخساندم لەم كۆڕە شكۆدارەدا و لەناو ئەم دەستەبژێرە لە مامۆستایان و كەسایەتییە دیارەكانی عێراق و ئەو كەسایەتییە نیشتمانییانەی شانازییان پێوە دەكەین، ئامادە بم. هەروەها، بە دڵێكی پڕ لە خەم و پەژارەوە، پرسە و سەرەخۆشیی خۆم ئاراستەی بنەماڵەی پێشمەرگە شەهیدەكانی هەرێمی كوردستان دەكەم، كە بوونە قوربانیی پەلامارە ناپاك و مەبەستدارەكان؛ ئەو خوێنە بێتاوانانەی بێ هیچ گوناهێك ڕژان و تەنیا بوونە قوربانیی تەماحكاریی هێزە دەرەكییەكان و ململانێیەكانیان.

من ئەمڕۆ، لە سۆنگەی خۆشەویستیی ڕاستگۆیانەم بۆ هەرێمی كوردستان و گەلی كورد، خۆم بە ناچار دەبینم كە بە ڕاشكاوییەكی تەواوەوە بدوێم، كە ڕەنگە كەمێك توند بنوێنێت، بەڵام پێویستە. لێرەدا ڕێگەم بدەن چەند پرسیارێكی جەوهەری بخەمە ڕوو كە پێویستییان بە وەڵامی ستراتیژی هەیە: پێناسەی وردی كوردستان لە هۆشیاریی سیاسیی ئەمڕۆماندا چییە؟ ئایا باس لە هەرێم دەكەین بەو سنوورە دەستوورییەی ئێستایەوە، یان مەبەستمان لە چەمكە مێژووییەكەی كوردستانی گەورەیە؟

هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا پێكهات، بڕیار وابوو بە گوێرەی ئەو دیدگایە هەرێمەكانی دیكەش بەدوایدا بێن بۆ زامنكردنی هاوسەنگیی هێز، بەڵام لەمپەر لەبەردەم لەدایكبوونی ئەو هەرێمانە گرفتێكی گەورەی دروست كرد، بە شێوەیەك هەرێم خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆدا بینییەوە لەگەڵ ناوەندگەراییەكی تێكەڵ لە بەغدا، كە هەوڵی قۆرخكردنی بڕیار دەدات.

ئەو پرسیارەی كە زۆرترین جەختی لەسەرە و خۆی دەسەپێنێت، ئەوەیە كە كورد ئەمڕۆ چی دەوێت؟ ئەو باجە چییە كە ئامادەن بیدەن لە بەرانبەر بەدیهێنانی ئەو خواستەدا؟ بنەمای زێڕین لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا جەخت دەكاتەوە كە ناتوانرێت دەستكەوتەكان بەدەست بهێنرێن، بەبێ پێشكەشكردنی پابەندیی دوولایەنە، چونكە هاوكێشەكە هەمیشە لەسەر بنەمای وەرگرتن و پێدانە.

كەلەپووری خەباتی كورد كە زیاتر لە حەوت دەیەی خایاندووە، ئەزموونێكی بێوێنە و شارەزاییەكی باڵای بە سەركردایەتیی هەرێم بەخشیوە لە بەڕێوەبردنی تەنگژە و ململانێ ئاڵۆزەكان لە عێراق و ناوچەكەدا. لەگەڵ ئەوەشدا، تێبینی ئەوە دەكەین، كە هەر هەنگاوێكی سەركەوتن، یان گەشەپێدان كە هەرێم دەینێت، ڕووبەڕووی هەوڵی بێئومێدانە دەبێتەوە بۆ ڕێگریكردن لەم پێشكەوتنە، چونكە نموونەی سەركەوتن لە كوردستان لەلایەن هەندێكەوە وەك سەرچاوەی هەڕەشە بۆ سەر بەرژەوەندییە ئابووری، سیاسی و ئەمنییەكانیان سەیر دەكرێت.

پێویستە واقیعی بین، لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا «دەوڵەتی فەزیلە» یان ئەزموونێكی بێ كەموكووڕی بوونی نییە، هەرێمیش وەك سیستەمە سیاسییەكانی دیكەی جیهان، بەناو گرفت و ئاستەنگەكاندا تێدەپەڕێت، چونكە دەستكەوتەكان لە شەو و ڕۆژێكدا نایەنەدی، بەڵكو پرۆسەیەكی كەڵەكەبووی بونیادنان و پلەبەندییە بۆ گەیشتن بە قۆناغی تەواوكاریی خوازراو. ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم ساتەوەختێكی مێژووییداین كە پێویستی بە پێداچوونەوەیەكی گشتگیر هەیە بۆ دیدگا و ئامانجەكان بۆ زامنكردنی پاشەڕۆژێكی سەقامگیر و گەشەسەندوو بۆ هەموو پێكهاتەكان.

سەبارەت بە توانای هەرێمی كوردستان بۆ گەیشتن بە قۆناغی تەواوكاریی سیاسی و دامەزراوەیی لە سایەی نەبوونی پێناسەیەكی یەكگرتوو و كۆكەرەوە بۆ ناسنامەی كوردیی هاوچەرخ، پرسیارێك دەوروژێنێت: ئایا دیدگای سیاسیی پارت و هێزەكان لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە هەرێمییە تەسكەكاندایە، یان فراوان دەبێت بۆ ئەوەی خواستەكانی كورد وەك نەتەوە بە شێوەیەكی گشتی بگرێتەوە؟ «نەفرەتی جوگرافیا» و تاڵیی مێژوو كە لە ڕێگەی ڕێككەوتننامەی (سایكس-پیكۆ)وە جێگیر بوون، بوونە هۆی پەرتەوازەكردنی كورد لەنێوان چوار دەوڵەتدا، ئەمەش واقیعێكی جیۆپۆلیتیكی ئاڵۆزی دروست كردووە. لێرەدا دیسان پرسیارێكی دیكە سەر هەڵدەدات كە تا ئێستا وەڵامێكی قەناعەتپێكەرمان دەست نەكەوتووە: ئایا كارەكتەری نێودەوڵەتی ئەمڕۆ ئارەزوو، یان توانای ئەوەی هەیە جارێكی دی نەخشەی ناوچەكە دووبارە بكێشێتەوە و پارچە لە دەوڵەتەكان داببڕێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی نەتەوەیی؟ ئەم تەحەددا چارەنووسسازە پێویستی بە دیدگایەكی واقیعی هەیە كە لە ئاوات و خۆزگەكان تێپەڕێت.

لەسەر ئاستی سەركردایەتیدا، ناتوانرێت نكۆڵی لەوە بكرێت كە بەڕێز مەسعود بارزانی خاوەنی كاریزماییەكی ناوازە و ئەزموونێكی سیاسییە كە لە هاوتاكانی لە گۆڕەپانی عێراقیدا باڵاترە، بەڵام پرسیاری هەمیشەیی ئەوەیە: ئایا بەڕێز بارزانی دەتوانێت بە تەنیا ڕابەرایەتیی ئەم ڕێگا سەختە بكات و كورد و پێكهاتەكانی دیكەی عێراق بگەیەنێتە كەناری ئارامی؟ پێداچوونەوە بە ڕێڕەوی پرۆسەی سیاسی كە لە كۆنگرەی (سەڵاحەدین ١)*ـەوە دەستی پێكرد، درێژەی پێبدات بۆ داڕشتنی (سەڵاحەدین ٢)**، بە مەبەستی ڕاستكردنەوەی ڕێڕەوە لادراوەكان و دووبارە ڕێكخستنەوەی قیبلەنومای شەراكەتی نیشتمانی.

گونجاوترین و بەردەوامترین ڕێگەچارە بۆ قەیرانەكانی عێراق لە جێبەجێكردنی ڕاستەقینەی دەستوور، كاراكردنی سیستەمی فیدڕاڵی بە چەمكە ڕاستەقینەكەی و تەواوكردنی یاسا پەكخراوەكاندایە. بەبێ ئەوە، سەقامگیری بۆ هیچ لایەنێك بەدی نایەت. بۆیە پێویستە بە جددی بیر لە پێكهێنانی هەرێمی دیكە لە عێراقدا بكرێتەوە، لەسەر بنەمای مەدەنی و گەشەپێدان، نەك تائیفی، كە ڕەنگدانەوەی هەمەجۆریی كۆمەڵایەتی بن لە پارێزگاكانی وەك مووسڵ، كەركووك، بەسرە، دیالە و بەغدا، بە جۆرێك كە دابەشكردنی دەسەڵات و سامان بە دادپەروەری مسۆگەر بكات و یەكپارچەیی عێراق لە چوارچێوەیەكی فرەیی پێشكەوتوودا بپارێزێت.

لە دیمەنی هاوچەرخی عێراقدا، كێشەیەكی دەستووری و یاسایی زۆر ئاڵۆز دەردەكەوێت كە پەیوەندی بە پێناسەكردنی پایتەخت «بەغدا»ـەوە هەیە، چونكە پرسیارەكە لە كۆڕ و كۆبوونەوەكانی سیاسەت و یاسادا بە هەڵواسراوی ماوەتەوە: بەغدا چییە و نوێنەرایەتی كێ دەكات؟ ئایا بە گوێرەی سنوورە كارگێڕییە گشتگیرەكەی سەیری دەكرێت، یان بە سنوورە شارەوانییە تەسكەكەی؟ لەم پرسیارەشەوە چەندین دڵەڕاوكێ سەبارەت بە چارەنووسی پایتەخت سەر هەڵدەدەن، ئەگەر بارەگای حكومەتی فیدڕاڵی بۆ دەرەوەی «ناوچەی سەوز» بگوازرێتەوە، ئایا بەغدا هەر لەژێر تایبەتمەندییەكی دەستووریدا دەمێنێتەوە كە ڕێگری لە بوونی بە هەرێمبوونی بكات، یان وەك پارێزگاكانی دیكە دەخرێتە ناو یاسای هەرێمەكانەوە؟ ئەم پرسیارانە تەنیا كات بەسەربردنێكی فیكری نین، بەڵكو كێشەی گەوهەرین كە چاوەڕێی وەڵامی یەكلاكەرەوە دەكەن لە ناو جەرگەی دەستوور و ئەو یاسایانەی تا ئێستا تەواو نەكراون، كە نەبوونیان بووەتە هۆی ئەوەی دەوڵەت لە حاڵەتێكی سەرلێشێواویی كارگێڕی و سیاسیدا بمێنێتەوە.

لەسەر ئاستی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكان، دەبینین پێكهاتەی عەرەبی سوننە لە عێراقدا بە قۆناغێكی سەختدا تێپەڕیوە. دوای چەندین دەیەی بەستراوەیی ئایدیۆلۆژی بە كێشەكانی «نەتەوەی عەرەب» و «كێشەی فەلەستین» كە سەرەڕای پیرۆزییان، بۆ ناوخۆی سوننە جگە لە قەیران و كارەساتی سیاسی هیچی دیكەیان بەدەست نەهێنا، كە بێگومان ئەم حاڵەتەش سیاسەتی ڕژێمەكانی پێشتر بەسەریدا سەپاندوویانە و دەربڕی ئەولەوییەتە ڕاستەقینەكانی جەماوەر نەبوون، عەرەبی سوننە كە لە سەرەتای پرۆسەی سیاسیدا لە پێشەنگی نەیارانی دەستوور و سیستەمی فیدراڵی بوون، ئەمڕۆ گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی لە هۆشیاریی سیاسیی سوننەدا هاتووتەئاراوە. ئەمڕۆ باوەڕیان بە زەروورەتی «فیدڕاڵیزم» هەیە وەك بژاردەیەكی ستراتیژی بۆ پاراستنی بوون و مافەكانیان، ئەم گۆڕانكارییە نیشانەی پێگەیشتووییە لە تێگەیشتن لە سرووشتی دەوڵەتی عێراق كە لە بنەڕەتدا تەنیا لەسەر كۆڵەكەكانی فرەیی بونیاد نراوە، بەڵام ئەو فرەییە فەرامۆش كرابوو.

بە گەڕانەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی دامەزراندن لە ساڵی ١٩١٩ و بە گوێرەی ڕاسپاردەكانی «میس بێڵ»، دەبینین دەوڵەتی عێراق لەسەر شانی عەرەبی سوننە و كورد و بە بەشداریی كاریگەری پێكهاتەكانی جوو و كریستیان، لەگەڵ ئامادەییەكی ڕووكەشیی شیعە لە یەكەم حكومەتدا دامەزرا. لەو كاتەوە «كێشەی كورد» هەر لە سەردەمی پاشایەتییەوە لەگەڵ ناوەندگەرایی لە بەغدا لە ململانێیەكی بەردەوامی هەڵكشان و داكشاندایە، دواتر لە كۆماری عەبدولكەریم قاسم و گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی، پاشان سەردەمەكانی عەبدولسەلام عارف و گەیشتن بە ڕێككەوتننامەی ئۆتۆنۆمی لە ساڵی ١٩٧٠ لە سەردەمی بەعسدا. سەرەڕای هەموو ئەو هەوڵانە، پەیوەندییەكە بە گرژی مایەوە، ئەمەش دەمانخاتە بەردەم پرسیارێكی چارەنووسساز: ئایا قەدەر لەسەر عێراقییەكانی داناوە كە لە ناو گێژاوی ململانێ لەگەڵ ناوەنددا بەردەوام بن؟

گرنگترین پرسیار كە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی هەرێمی كوردستان دەبێتەوە ئەوەیە: ئاسایشی ڕاستەقینەی هەرێم لە كوێدایە؟ ئایا لە دەستی «ئاسایش» لە هەولێر و سلێمانی و دهۆكدایە، یان ئاسایشی ستراتیژیی هەرێم لە سەقامگیریی بەغداوە دەست پێدەكات؟ واقیع ئاماژە بەوە دەكات كە نەیاری ڕاستەقینەی سەقامگیری، چ بۆ كورد و چ بۆ سەرجەم عێراقییەكان، لە ناو كۆڵانەكانی دەسەڵات لە بەغدایە، كە پرۆسەی سیاسی تێیدا بەگوێرەی هاوكێشەیەكی تێكەڵ بەڕێوە دەچێت كە بە «هاوسەرگیریی كاتی» یان تەوافوقی بەرژەوەندیی پراگماتی نێوان هەردوو هێزی ئەمریكی و ئێرانی وەسف كراوە. هەر ئەم هاوكێشەیەش حكومەتە یەك لەدوا یەكەكانی لە دوای ساڵی 2003 تا ئێستا پێكهێناوە و چوارچێوەی یاساكانی ئێستای سەپاند.

لەگەڵ ئەوەشدا، ناتوانین چاوپۆشی لە هاتنە ناوەوەی فاكتەرە نێودەوڵەتییە نوێیەكان بكەین. ئێمە لە قۆناغێكی مێژوویی یەكلاكەرەوەدا دەژین، بە جۆرێك جیهانی «دوای حەوتی ئۆكتۆبەر» لە هاوسەنگی و داینامیكیەتیدا بە تەواوی جیاوازە لە جیهانی پێش ئەو بەروارە. گۆڕانكاری بێگومان دێت، پرسیارە جەوهەرییەكەش ئەوەیە: چۆن دەستەبژی سیاسیی ئەم وڵاتە ئەم گۆڕانكارییە جیهانییە بخوێنینەوە؟ چۆن دەكرێت هاوكێشەی ناوخۆیی دووبارە دابڕێژرێتەوە بە جۆرێك كە مافی پێكهاتەكان مسۆگەر بكات و دەوڵەتێكی فیدڕاڵی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای دەستوور دابمەزرێنێت.

ڕێگەم بدەن تێبینییەكی دیكە زیاد بكەم، كە ڕەنگە لە هەژماری هەندێك كەسدا نەبێت، ئەویش ئەوەیە كە وڵاتانی جیهان لە مامەڵە جیۆپۆلیتیكییەكانیاندا «كۆمەڵەی خێرخوازی» نین، كە بە هۆی سۆز، یان پرەنسیپی موجەرد دیاری پێشكەش بكەن، بەڵكو ئەوان قەوارەی پراگماتین و تەنیا بە گوێرەی لۆژیكی بەرژەوەندییە هاوبەشەكان دەجووڵێنەوە. هاوكێشەی نێودەوڵەتی لەسەر پرسیارێكی سەنتەر دەوەستێت: تۆ چی پێشكەش بە من دەكەیت لە بەرانبەر ئەوەی كە لە منت دەوێت؟ ئەم ڕاستییە دەبێت ببێتە بەردی بناغە لە هەر بیركردنەوەیەكی ستراتیژی كە هەوڵ دەدات لە واقیعی كورد تێبگات و نەخشەی ڕێگای پاشەڕۆژیان دابڕێژێت بۆ دەرچوون لە قەیرانەكانی ئێستا.

لەم ڕوانگەیەوە، لەبری ئەو پرسیار و پێشنیارانەی لە میدیاكان دەخرێنە ڕوو كە زۆر جار زۆر ڕووكەشن، من پێشنیاری پێكهێنانی دوو لێژنەی پسپۆڕ دەكەم كە وەك پاڵپشتییەكی توێژینەوە و ڕاوێژكاری بۆ بڕیار بەدەستانی هەرێمی كوردستان كار بكەن:

یەكەم: لێژنەی پتەوكردنی بەرەی ناوخۆ؛ كە لە دەستەبژێرێكی شارەزا لە سیاسەتە ناوخۆیی و كۆمەڵایەتییەكان پێكدێت و ئەركیان لێكۆڵینەوەیە لەو كێشە بونیادییانەی ڕووبەڕووی كۆمەڵگەی كوردستان دەبنەوە، هەروەها پێشكەشكردنی پێشنیاری كردەیی بە حكومەت بۆ بەهێزكردنی تەبایی نیشتمانی و زامنكردنی سەقامگیریی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی وەك كۆڵەكەیەكی سەرەكی بۆ هەر پڕۆژەیەكی سیاسی.

دووەم: لێژنەی لێكۆڵینەوە ستراتیژییەكان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، كە دەستەبژێرێك لە شارەزایانی سیاسەتی نێودەوڵەتی و ناوچەیی لەخۆ دەگرێت، ئەركیان چاودێریكردنی گۆڕانكارییە گەورەكانی ناوچەكە و جیهانە، و داڕشتنی دیدگای پێشوەختە بۆ چۆنیەتی پێگەی هەرێم لە ناو دەوروبەرە پڕ لە ئاڵۆزییەكەیدا.

ئێمە پێویستییەكی زۆرمان بە گواستنەوە هەیە لە «گوتاری میدیایی» بۆ «دیدگای ستراتیژی» كە جەوهەری گۆڕانكارییە جیهانییەكان هەست پێ بكات و چارەسەری شیاوی جێبەجێكردن دابنێت، كە مانەوەی هەرێمی كوردستان وەك یاریزانێكی كاریگەر و بەهێز لە ناو شەپۆلەكانی گۆڕانكارییە خێرا نێودەوڵەتییەكاندا مسۆگەر بكات.

 

***

* كۆنگرەی سەڵاحەدین 1، مەبەستی كۆنگرەی ئۆپۆزسیونی عێراقە لە هاوینەهەواری پیرمام.

* پێداویستیی بۆ كۆنگرەی سەڵاحەدین2، مەبەستی ئەوەیە دووبارە نەخشە ڕێگە بۆ جێبەجێكردنی فیدڕاڵیزم دابڕێژرێتەوە.