ڕۆستەم مەحموود، لە شاری قامیشلۆی ڕۆژئاوای كوردستان لە دایك بووە و جیا لەوەی سیاسەتمەدار و چاودێرێكی سیاسیی وردە، لە هەمان كاتدا یەكێكە لە نووسەرە دیارەكان لە بوارەكانی زانستی كۆمەڵناسیی سیاسی و میژوو. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كوردستان لەناو گێژاوی شەڕێكی نەخوازراودا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم لەسەر ئەم پرسە گرنگە «كوردستان لە ناو گێژاوی شەرێكی نەخوازراودا» بە ڕاستی دەستەبژێرێكی زۆر ناوازەی لە كۆی پارچەكانی كوردستان و سیاسەتمەدارانی عەرەبی عێراقی پێكەوە كۆكردووەتەوە، بۆیە لەم گفتوگۆ ئاست بەرزەدا لەگەڵ ئەوەی هەموو شێوە زارەكانی زمانی كوردی زۆر بە باشی دەزانم، بەڵام لەبەر ئەوەی برایانی عەرەب وەك خۆی لە قسەكانم تێبگەن، بە عەرەبی قسە دەكەم و دواتر ئێوە بە زمانی كوردی بڵاوی بكەنەوە.

لە دەستپێكدا دەخوازم بەوە دەست پێبكەم كە ئەم جەنگەی ئێستا لە ناوچەكەدا بەڕێوە دەچێت، كورد ڕووبەڕووی چەند پرسیاری چارەنووسساز دەكاتەوە، كە لە گرنگیدا هاوتای ئەو پرسیارە جەوهەرییانەن لە كاتی سەرهەڵدانی دەوڵەتە مۆدێرنەكانی دوای جەنگی یەكەمی جیهانی هاتنە ئاراوە. ئایا ئەم جەنگە نەخشەی ئایندەی كورد لە كوردستانی عێراق و تەواوی وڵاتانی ناوچەكە دیاری دەكات؟

لە ساڵی ١٩٢٣ و دوای دامەزراندنی دەوڵەتی توركیا، دوو ڕەوتی سەرەكی لە ناوچەكەدا دەركەوتن، ڕەوتێكیان هەوڵی دەدا بنیادی دەوڵەت لەو قەوارانەدا بەهێز بكات كە دوای هەرەسهێنانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دروست بوون وەك (عێراق، سووریا، توركیا و ئێران)، ڕەوتەكەی دیكەش ئەو ڕێكخستنانەی ڕەت دەكردەوە كە دوای پەیمانی «لۆزان» و لێكگەیشتنەكانی فەرەنسا و بەریتانیا لەگەڵ توركیا هاتنە كایەوە و جەختی لە بوونی پێكهاتە چەوساوەكان لە ناوچەكەدا دەكردەوە.

بە تێپەڕبوونی كات و بە كاریگەریی پێكهاتە ناوخۆییەكان، بنەمای دەوڵەت لە سووریا و عێراقدا بەرەو هەڵوەشانەوە چوو، بەڵام ئێران و توركیا بە هۆی میراتی ئیمپراتۆرییانەوە توانییان یەكپارچەیی و پتەویی دەوڵەتەكانیان بپارێزن، لە ئەنجامی ئەمەشدا، پرسی كورد لەم دوو دەوڵەتەدا بە لاوازی مایەوە، چونكە نەیتوانی دەسەڵات ناچار بكات دووبارە پێداچوونەوە بە خودی «بنیادی دەوڵەت»دا بكاتەوە، لێرەدا ململانێكە تەنیا لەسەر شێوازی دەسەڵاتداری نەبوو، وەك ئەوەی لە عێراق و سووریا لە ئارادا بوو.

سەركەوتنی ئێران لەم جەنگەدا بە واتای چەسپاندنی ناوەندێتیی دەوڵەت و پەراوێزخستنی پرسی كورد دێت. لێرەدا باس لە گۆڕینی ڕژێمی ئێران وەك وەرچەرخانێكی مێژوویی بێوێنە دەكرێت لە دوای جەنگی جیهانیی یەكەمەوە. لە ڕابردوودا، هێزە نێودەوڵەتییەكان هەمیشە پارێزەری دەسەڵات و ناوەندێتیی دەوڵەتی ئێران بوون. بۆ نموونە بەریتانیا و یەكێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤٦ چەتری سیاسییان بۆ تاران دابین كرد، تا كۆماری كوردستان و دەوڵەتی ئازەربایجان لەناو ببات، چونكە سەقامگیریی دەوڵەتی ئێران هەمیشە جێی بایەخی نێودەوڵەتی بووە، بەڵام ئەمڕۆ بۆ یەكەم جار ناوەندێكی جیهانی دەركەوتووە كە دژی بنیادی ئەم دەوڵەتەیە. هەرەسهێنان و ڕووخانی ڕژێم بە واتای هەڵوەشانەوەی شێوە نەریتییەكەی دەوڵەتی ئێران دێت، بەمەش ئێران لە یاریزانێكی هەرێمییەوە دەبێتە گۆڕەپانی ململانێكان و هاوشێوەی نموونەی عێراقی لێدێت. ئەم گۆڕانكارییە وەرچەرخانێكی مێژوویی و جەوهەری دەبێت بۆ پرسی كورد لە تەواوی ناوچەكەدا.

ئایندەی هەژموونی ئەمریكا و چارەنووسی هاوپەیمانە ناوخۆییەكان

 ئەنجامی ئەم جەنگە بۆ دیاریكردنی چارەنووسی مانەوەی ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەكلاكەرەوە دەبێت، چ لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، چ لە ڕووی مەعنەوییەوە. ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بێ دەستكەوتێكی ڕوون لەم جەنگە بێتە دەرێ، وەك ئەوەی ترەمپ ئاماژەی بە ئەگەری كشانەوە كردووە، ئەوا ئەو هێز و گرووپە سیاسییانەی هێز و پێگەی ئێستایان لە هەژموونی ئەمریكاوە وەردەگرن، ڕووبەڕووی پاشەكشەیەكی گەورە دەبنەوە، لە سەرووی هەموو ئەو گرووپانەشەوە، كورد دێت.

هێزە عێراقییەكان ئەگەر ئێستا ددان بە دۆخی هەرێمی كوردستاندا دەنێن، لەبەر بڕوای ڕەهایان بە فیدڕاڵیزم وەك بژاردەیەكی نیشتمانی نییە، بەڵكو لەبەر ئەوەیە كە مۆدێلێكی ئەمریكی لە ساڵی ٢٠٠٣وە بەسەر عێراقدا سەپێندراوە، ئەم هاوكێشەیە بۆ سووریاش ڕاستە، ئێمە وەك كورد لە سووریا تەنیا بە هۆی بوونی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا و ئەو یاسایانەی واشنتۆن بەسەر سیستمە سیاسییەكەدا سەپاندوویەتی، هەست بە جۆرێك لە ئارامی دەكەین، ئەم دۆخە تا ئاستێك بە سەر عەرەبی سوننەشدا لە عێراق جێبەجێ دەبێت، كەواتە ئایندەی هەموو ئەو پێكهاتانەی بە ئەمریكاوە بەستراونەتەوە، گرێدراوی ئایندەی مانەوەی ئەمریكایە لە ناوچەكەدا، پاشەكشەی ئەمریكاش بە واتای پاشەكشەی ئەوان دێت، پێچەوانەكەشی ڕاستە.

ئایندەی پڕۆسەی ئاشتی لە توركیا و وەرچەرخانە هەرێمییەكان

ئەم جەنگە ئایندەی پڕۆسەی ئاشتی لە ناوخۆی توركیاش دیاری دەكات. لە وەرچەرخانێكی كتوپڕدا، «دەوڵەت باخچەلی» ڕایگەیاند كە كورد برای ئێمەیە و دەستی ئاشتی بۆ «پارتی یەكسانی و دیموكراسی گەلان - دەم پارتی» درێژ كرد و داوای گفتوگۆی لەگەڵ ئۆجەلان كرد. ئەم هەڵوێستەی باخچەلی، كە گوزارشت لە دیدگەی «دەوڵەتی قووڵ» لە توركیا دەكات، لەخۆڕا نەهاتووە؛ بەڵكو بەرهەمی تێگەیشتنی وردی دەوڵەتە بۆ ئەو گۆڕانكارییانەی دوای ڕووداوەكانی ٧ی ئۆكتۆبەر بەسەر ناوچەكە و جیهاندا هاتوون. ئەم هەنگاوانە وەك ڕێوشوێنێكی پێشوەختە دەستیان پێكردووە و ئێستا گەیشتوونەتە لووتكە، بە جۆرێك چاوەڕوانی ڕێكاری پەرلەمانی دەكرێت بۆ دیاریكردنی ئایندەی پڕۆسەی ئاشتی.

شكستهێنانی وەرچەرخانەكانی ئەمریكا بەرانبەر بە ئێران و بێتوانایی واشنتۆن و ئیسرائیل لە هەڵوەشاندنەوەی ئەم دەوڵەتە ئایدیۆلۆژییە «نیمچە ئەتۆمییە»، وادەكات توركیا دەستبەرداری مەترسییەكان و ئامانجە گریمانەییەكانی ببێت، ئەمەش لە كردەدا بە واتای كۆتاییهێنان بە پڕۆسەی ئاشتی و گەڕانەوە بۆ «هاوكێشەی سفر» و دژایەتیی نەریتی بەرانبەر بە كورد دێت. بێگومان ئەم سیناریۆیە لە سووریاش ڕەنگ دەداتەوە، چونكە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی سیاسەتی توركیایە بەرانبەر بە دۆسیەی كورد.

ڕەفتاری هاوپەیمانانی ئێران و ئایندەی دەوڵەتی عێراق چی دەبێت؟

ئەم پرسیارە پەیوەستە بەوەی هاوپەیمانانی ئێران لە ناوخۆی عێراقدا چۆن ڕەفتار دەكەن. ئەگەر ئەنجامی جەنگەكە بۆ ئێران نەرێنی نەبێت، ئەوا هاوپەیمانانی ئێران لە ناوخۆی عێراقدا بێ هیچ دوودڵییەك دەست دەكەن بە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی سیستمی سیاسیی عێراق، بەو جۆرەی خۆیان دەیانەوێت. لێرەدا دەبێت بەراوردێك لە نێوان هێزە شیعەكانی عێراق و «مارۆنییەكان» لە لوبنان بكەین. مارۆنییەكان لە مێژوودا مەیلیان بۆ دامەزراوەی سەربازیی فەرمی هەبووە و میلیشیایان ڕەت كردووەتەوە، بەڵام هێزە شیعە سیاسییەكانی عێراق خولیای «عەسكەرتاریەت» و دەركەوتنی چەكدارین، بەبێ ئەوەی باوەڕیان بە سوپای نیزامی وەك دامەزراوە هەبێت.

سەركەوتنی ئەم مۆدێلە بە واتای گۆڕینی هێزە هاوتەریبەكان (میلیشیاكان) بۆ «پاسدارانی ڕاستەقینە» دێت، لە بەرانبەر پاشەكشەی چەمكی سوپا و سەروەریی نیشتمانی. ئەوان شەرعییەت بۆ خۆیان قۆرخ دەكەن، بەو پاساوەی كە پارێزەری عێراق بوون، ئەم گۆڕانكارییە كاریگەریی قووڵ و ڕاستەوخۆی لەسەر تەواوی دۆسیە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا دەبێت و هاوسەنگیی هێزە ناوخۆییەكان سەرەوژێر دەكات.

هەژموونی فرەسنووری ئێران و دۆزی كورد

ئەگەر جەنگەكە بێ شكستێكی ئێران كۆتایی بێت، هەژموونی تاران لە لوبنان و یەمەن و ناوچەكانی دیكە دەمێنێتەوە، كە ئەمەش پەیوەندییەكی توندوتۆڵی بە پرسی كوردەوە هەیە. بۆ نموونە، مانەوەی «حزبوڵڵا» لە لوبنان كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر شێوە و شەرعییەتی ڕژێمی سووریا هەیە، كە ملیۆنان كورد لەژێر دەسەڵاتیدا دەژین. بەردەوامیی هەژموونی ئێران لە عێراق، یەمەن و سووریا، زیان بە چەمكی «دەوڵەتی نیشتمانی» و سەروەرییەكەی دەگەیەنێت. ئەگەر ڕژێمی ئێران بە سەركەوتنێكی ڕێژەیی لەم جەنگە بێتە دەرێ، ئەوا پڕۆژەی دەوڵەتی نیشتمانی لە ناوچەكەدا كۆتایی دێت و مۆدێلی «گرووپە فرەسنوورەكان» دەبێتە جێگرەوەی، ئەمەش ڕێگر دەبێت لە هەر چارەسەرێكی ناوخۆیی بۆ قەیرانەكان.

ئایندەی مۆدێلی ئیسلامی سیاسی چۆن دەبێت؟

ئیسلامی سیاسی لە ئێراندا بەو پێكهاتە هەرەمییەی (ڕەهبەر)، نوێنەرایەتی بەرزترین مۆدێلی ئەم ڕەوتە دەكات، هەروەك چۆن دوای هەرەسی یەكێتیی سۆڤیەت حزبە كۆمۆنیستەكان پاشەكشەیان كرد، ئایندەی ئیسلامی سیاسییش لە ناوچەكەماندا، چ سوننە بێت، یان شیعە، بەستراوەتەوە بە چارەنووسی ئەم مۆدێلەی ئێرانەوە.

مانەوەی ئەم مۆدێلە، ئامادەیی و هەژموونی هێزە ئیسلامییەكان بەهێز دەكات، كە هەمیشە بەربەست بوون لە بەردەم پڕۆژەی مۆدێرنە و هاوچەرخبوون. ئیسلامی سیاسی گرفتێكی ڕاستەقینەیە لەبەردەم كاری سیاسیی تەندروست و پێكهێنانی ناسنامەی نیشتمانی و تەنانەت داڕشتنی پەیوەندی لەگەڵ ئەوی دیكە. ئەم هێزانە هەمیشە وەك هێزێكی كۆنەخواز دەورێكی نەرێنییان هەبووە لە ڕێگریكردن لە چوونە ناو چاخی نوێ و گەیشتن بە ئاواتەكانی ئایندە.

ساتەوەختی ئێستا وا لە چاودێران و لێكۆڵەران دەكات، كە دوور لە حیساباتی سیاسیی كاتی و ئەو بێلایەنییە پراگماتییەی نوخبە سیاسییەكان پەنای بۆ دەبەن، ڕووبەڕووی كۆمەڵێك پرسیاری جەوهەری ببنەوە، كە پەیوەستن بە ناوەرۆكی ململانێكانی ناوچەكەوە. لێرەدا پرسیارە هەرە گرنگەكە تەنیا لە ململانێی هێزی سەربازیدا كورت نابێتەوە، بەڵكو دەگاتە بەراوردكارییەكی ئەخلاقی و سیاسی: ئایا دەكرێت هەژموونی نێودەوڵەتی و ئەو هێزە هەرێمییانەی خاوەن عەقیدەیەكی ئایدیۆلۆژیی سەركوتكەرن، وەك یەك سەیر بكرێن؟

كاتێك سەیری مێژووی نوێ دەكەین، جیاوازییەكی زۆر دەبینین لە نێوان هێزە نێودەوڵەتییەكان كە سیستمێكی یاسایی و بەرژەوەندیی ستراتیژی دەیانجووڵێنێت و لە نێوان ڕژێمێكی هەرێمی، كە بنیادی دەوڵەتەكەی لەسەر پانكردنەوەی خواستی گەلەكەی و زەوتكردنی ئازادییەكانیان دامەزراندووە. چەند جار مافی گەلان لەلایەن هێزە جیهانییەكانەوە پێشێل كراون، لە بەرانبەر ئەو هەموو پێشێلكارییە سیستماتیك و لەسێدارەدان و سەركوتكردنەی كە ڕژێمێكی هەرێمی بەرانبەر بە هاووڵاتییانی خۆی و دراوسێكانی ئەنجامی دەدات؟

ئەگەر بانگەشەكارانی «ئیسلامی سیاسی» دروشمی دادپەروەری بەرز دەكەنەوە، كوا ئەم دادپەروەرییە لە كاتێكدا داهات و بوودجەی نیشتمانیی وڵات بۆ چەندین دەیە لەبری ئاوەدانكردنەوە، بۆ جەنگە فرەسنوورەكان و گرووپە چەكدارەكان خەرج دەكرێت؟ چ دادپەروەرییەكە كە زیاتر لە دوو لەسەر سێی بوودجەی دەوڵەت بۆ چالاكییە سەربازییەكان و بڵاوكردنەوەی ئایدیۆلۆژیا تەرخان بكرێت، لە كاتێكدا هاووڵاتییان لە پایتەختە گەورەكاندا سەرەتاییترین پێداویستییەكانی وەك ئاوی خواردنەوەیان نییە و ناوچە پەراوێزخراوەكان بەدەست وشكەساڵی و نەبوونی گەشەپێدانەوە دەناڵێنن؟ ئەمە لووتكەی زوڵمی سیاسییە.

سەقامگیریی ناوچەكە نایەتەدی ئەگەر ئەو تەوژمانەی نوێنەرایەتی «پاشەكشەی مێژوویی» دەكەن، دەسەڵاتی ڕەهایان بەسەر هەموواندا بشكێت. ئەگەر ئەم هێزانە بگەنە قۆناغێك كە هەمووان پان بكەنەوە، ئەوا ناسنامەكان دەسڕێنەوە و هەموو دەرفەتەكانی مۆدێرنە و نوێبوونەوە لەناو دەچن. لەم چوارچێوەیەدا، چەمكی «هەژموونی ئیمپریالی» زۆر جار وەك پاساوێك بۆ شاردنەوەی دوژمنایەتی بەرانبەر بە سیستمی نێودەوڵەتی بەكار دێت، لە كاتێكدا واقیعی جیهانی دوای جەنگی سارد، دەرفەتی بۆ هەموو دەوڵەتان ڕەخساندووە، ببنە ئەندامی ئاسایی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا.

نموونە جیهانییەكانی وەك مالیزیا و ڤێتنام، پووچەڵكەرەوەی ئەو بانگەشانەن كە دەڵێن هەژموونی نێودەوڵەتی تەنیا بۆ سەركوتكردنە، ڤێتنام سەرەڕای پاشخانە كۆمۆنیستییەكەی و مێژوویەكی پڕ لە خوێن لەگەڵ واشنتۆن، ئەمڕۆ خاوەنی پەیوەندییەكی ستراتیژی و ئابووریی زۆر بەهێزە لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. نهێنییەكە لەوەدایە كە ئەم وڵاتانە ڕێگەی «دەوڵەتی سرووشتی»یان هەڵبژاردووە، ئەو دەوڵەتەی ڕێز لە مافی مرۆڤ دەگرێت و هەوڵی گەشەپێدانی بەردەوام بۆ هاووڵاتییانی دەدات، نەك جەنگی بێهوودە.

كێشە ڕاستەقینەكە لەوەدایە كە هەندێك ڕژێم پێداگری دەكەن لەسەر مانەوە وەك قەوارەیەكی پێكدادەر و ڕەتی دەكەنەوە تێكەڵی جیهانی هاوچەرخ ببن، دروشمی «بەرگری» دەكەنە پەردەیەك بۆ داپۆشینی شكستی خۆیان لە بونیادنانی مۆدێلێكی نیشتمانیی سەركەوتوودا. لە كۆتاییدا، ئایندەی گەلان لە وەرچەرخاندایە بەرەو مۆدێلێكی حوكمڕانی، كە ڕێز لە مرۆڤ بگرێت و پێداویستییەكانی بخاتە سەرووی خەونە ئایدیۆلۆژییە فراوانخوازییەكانەوە.