بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی 27ی ئاداری 2026، فایەق زێدان سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق، لە وتارێكدا بە ناونیشانی «ڕاگەیاندنی باری جەنگ لە ڕووی دەستوورییەوە»، دووبارە گرووپە چەكدارە لە یاسا دەرچووەكانی ئاگادار كردەوە لە دەرەنجامەكانی تێوەگلان لە شەڕێكی نەخوازراوەوە، جەختی لەسەر ئەوەش كردەوە كە «ڕاگەیاندنی باری جەنگ یەكێكە لە مەترسیدارترین بڕیارە سەروەرییەكان، كە بەپێی دەستوور و یاسا تەنیا لە دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراقدایە»، هەروەها ئاماژەی بەو ڕێوشوێنە دەستوورییانە كرد كە پێویستە بگیرێنە بەر، بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی دەستووری بتوانرێت ئەم بڕیارە چارەنووسسازە بدریت، ئاماژەی بەوەش كرد «پێویستە ڕاگەیاندنی باری جەنگ لەسەر داوای هاوبەشی سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران بێت و پەرلەمان بە زۆرینەی دەنگ پەسەندی بكات». ئەوەشی دووپات كردەوە كە تاكڕەویی گرووپە چەكدارەكان لە ڕاگەیاندنی باری جەنگدا، پێشێلكردنی ئاشكرای دەستوورە و دەبێتە هۆی پشێوی و نەمانی سەقامگیری لە ناو هەموو عێراقدا». بێگومان كاردانەوەی گرووپە چەكدارەكان لەسەر ئەم هۆشدارییەی زێدان توند و هەمەچەشن بوون، بەڵام لەبەر گرنگیی ئەم هۆشدارییە بۆ ئەم بارودۆخەی عێراقی پێدا تێدەپەڕێت، دەقەكەی وەك خۆی بە كوردی بڵاو دەكەینەوە.

 

 

ڕاگەیاندنی باری جەنگ

لە ڕووی دەستوورییەوە

فایەق زێدان

سەرۆكی ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق

 

ڕاگەیاندنی باری جەنگ یەكێكە لە مەترسیدارترین بڕیارە سەروەرییەكان، كە بەپێی دەستوور و یاسا، تەنیا و تەنیا لە دەسەڵاتی دەوڵەتدایە، چونكە كۆمەڵێك لێكەوتە و شوێنەواری سیاسی، سەربازی و یاسایی گەورەی لێ دەكەوێتەوە. لە عێراقدا، دەستوور ئەم بابەتەی بە وردی ڕێك خستووە، بۆ ئەوەی دەستەبەری ئەوە بكات كە خراپ بەكار نەهێنرێت، هەروەها بۆ بەدیهێنانی هاوسەنگی لەنێوان پاراستنی دەوڵەت و پارێزگاریكردن لە سیستمی دیموكراسی.

دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، میكانیزمێكی ڕوونی بۆ ڕاگەیاندنی باری جەنگ جێگیر كردووە؛ بە جۆرێك كە ناكرێت ئەم بڕیارە بەشێوەیەكی تاكلایەنە، یان هەڕەمەكی بدرێت، بەڵكو پێویستی بە ڕێكارە دەستوورییە دیاریكراوەكان هەیە. بە گوێرەی ماددەی (٦١/ بڕگەی نۆیەم) لە دەستوور، ڕاگەیاندنی باری جەنگ، یان باری نائاسایی لەسەر بنەمای داوایەكی هاوبەشی سەرۆك كۆمار و سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران دەبێت، پاشان ئەم داوایە دەخرێتە بەردەم ئەنجومەنی نوێنەران بۆ پەسەندكردن.

دەستوور مەرجی ئەوەی داناوە كە دەبێت ڕەزامەندیی دوو لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ ڕاگەیاندنی باری جەنگ بەدەست بهێنرێت، ئەم مەرجەش گوزارشت لە هەستیاری و مەترسیداریی ئەم بڕیارە دەكات و ئامانج لێی دەستەبەركردنی سازانێكی نیشتمانیی بەرفراوانە، پێش چوونە ناو هەر ململانێیەكی چەكدارییەوە.

تێبینی دەكرێت كە دەستووری عێراق چوارچێوەیەكی یاسایی وردی بۆ ڕاگەیاندنی باری جەنگ داناوە، كە هاوسەنگی دەپارێزێت لە نێوان پێویستیی پاراستنی دەوڵەت لە مەترسییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان و لەنێوان پاراستنی سیستمی دیموكراسی و ڕێگرتن لە ستەمكاری و تاكڕەوی، ئەمەش جەخت لەسەر گرنگیی پابەندبوون بە دەقە دەستوورییەكان دەكاتەوە، وەك گەرەنتییەكی بنەڕەتی بۆ پاراستنی مافەكانی هاووڵاتیان و سەقامگیریی دەوڵەت.

ڕەفتارەكانی هەندێك لە گرووپە چەكدارەكان و هەوڵدانیان بۆ تاكڕەوی لە بڕیارەكانی جەنگ و ئاشتیدا، هەڕەشەیەكی جددییە بۆ سەر سەروەریی دەوڵەت و سەقامگیریی كۆمەڵگە و دەبێتە هۆی پشێویی یاسایی و ئەمنی.

تاكڕەویی ئەم گرووپە چەكدارانە لە ڕاگەیاندنی باری جەنگ بە شێوەیەكی كردەیی و لە ڕێگەی ئەنجامدانی چالاكیی جەنگییەوە، بە پێشێلكردنێكی ئاشكرای دەستوور دادەنرێت، چونكە ئەم مافە تەنیا بۆ دەسەڵاتە دەستوورییە شەرعییەكانە، كە نوێنەرایەتیی ئیرادەی گەل دەكەن و لە چوارچێوەیەكی یاسایی ڕێكخراودا كار دەكەن. كاتێك هەندێك گرووپ بڕیارێكی لەو شێوەیە دەدەن، شكۆی دەوڵەت لاواز دەكەن و بنەمای سەروەریی یاسا ژێرپێ دەخەن.

لە ڕووی ئەمنییەوە، ئەم جۆرە تاكڕەوییە دەبێتە هۆی دروستبوونی چەندین ناوەندی بڕیاری سەربازی، ئەمەش بارودۆخێكی پڕ لە پشێوی و ناسەقامگیری دەخووڵقێنێت و ڕەنگە وڵات بەبێ بوونی سازانی نیشتمانی پەلكێشی ناو ململانێ ناوخۆیی، یان هەرێمییەكان بكات، هەروەها بڵاوبوونەوەی چەك لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت، ئەگەری ڕوودانی پێكدادانی چەكداری لە نێوان لایەنە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگەدا زیاد دەكات.

لە ڕووی سیاسییەوە، ئەم ڕەفتارە هەڕەشە لە سیستمی دیموكراسی دەكات، چونكە باز دەدات بەسەر دامەزراوە هەڵبژێردراوەكاندا و ڕۆڵیان پەراوێز دەخات، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی لەدەستدانی متمانەی نێوان هاووڵاتی و دەوڵەت. بە هەمان شێوە، بڕیارە نافەرمییەكانی جەنگ، ڕەنگە دەوڵەت ڕووبەڕووی گۆشەگیریی نێودەوڵەتی، یان سزای جۆراوجۆر بكەنەوە بەهۆی كارگەلێك كە ناچنە ژێر چەتری یاساوە.

لە ڕووی كۆمەڵایەتیشەوە، ئەم دۆخە كاریگەریی نەرێنی لەسەر ژیانی هاووڵاتیان دەبێت، چونكە خەڵك لە ناو ترس و دڵەڕاوكێدا دەژین، و بەهۆی بەردەوامیی گرژییە ئەمنییەكانەوە خزمەتگوزارییە گشتییەكان و ئابووریی وڵات زیانیان پێدەگات.

تاكڕەویی هەندێك گرووپی چەكدار لە ڕاگەیاندنی باری جەنگدا، مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر دەوڵەت و كۆمەڵگە، چونكە هەڕەشە لە سەروەریی نیشتمانی دەكات و سیستمی یاسایی تێك دەدات. بۆیە، پێویستە چەك تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا بێت و ڕۆڵی دامەزراوە دەستوورییەكان بەهێز بكرێت بۆ دەستەبەری ئاسایش و سەقامگیری و بونیادنانی دەوڵەتێكی بەهێز كە لەسەر بنەمای یاسا و شەرعییەت دامەزرابێت.