نیهاد ئێلخانی یەكێكە لە سیاسەتمەدارە دیارەكانی پێكهاتەی توركمان لە هەرێمی كوردستان و، خەبات بۆ پێكەوە ژیانی ئاشتییانەی نێوان نەتەوە و ئایینە جیاوازەكانی كوردستان دەكات و ئامانجی ئەوەیە كە هەموو پێكەوە قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان بپارێزین و فرەیی نەتەوەیی و ئایینی بكەینە سەرچاوەی هێز بۆ كوردستان، لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا «یەكبوونی كورد لە ناو گۆڕانكارییەكانی كوردستاندا» جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە یەكبوونی هێزە سیاسییەكانی كوردستان بەگشتی و هێزە سیاسییە كوردییەكان زامنی پاراستنی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستانە و بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

 

وەك توركمانێك، كاتێك باس لە دۆخی سیاسیی ناوچەكە و پەیوەندیی نێوان پێكهاتەكان دەكەم، بە ناو و بە هەستی توركمانییەوە دەدوێم و هەست دەكەم ئەو تەوەرانەی لێرەدا باس دەكرێن، ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر دەسەلمێنن، ئەگەر سەیری نەخشەی ناوچەكە بكەین، دەبینین توركمانەكانی سووریا تا ڕادەیەك لە ناوچە كوردییەكان دوورن و زیاتر لە ناوچە عەرەبییەكان نزیكن، بەڵام ئەمە لە گرنگیی هاوكێشەكە كەم ناكاتەوە. وڵاتانی عێراق، توركیا و ئێران لە ڕووی جوگرافییەوە زۆر لە یەك نزیكن و ئەمەش دەرفەتێكی جوگرافیی زۆر باشی بۆ ڕەخساندووین كە بتوانین پێكەوە كار بكەین، هەرچەندە بەداخەوە لە عێراقدا لەم ڕووەوە وەك پێویست سەركەوتوو نەبووین.

هەمیشە كورد و توركمان تەمەننای ئەوەیان هەبووە كە ئەم دەرفەتە باشتر هەڵبسەنگێنن، بە جۆرێك كە هەردوو پێكهاتە پێكەوە بتوانن ئیدارەی ئەم ناوچەیە بدەن و شتێك بچەسپێنن كە بیسەلمێنێت ئێمە پێكەوەژیانمان وەك واقیعێك سەپاندووە. ڕاستە ئەمڕۆ لە هەولێر توركمانەكان بەشێك لە مافەكانیان وەرگرتووە، بەڵام تەنیا ماف بەس نییە، بەڵكو ئێمە پێویستمان بە «یەكڕیزی» هەیە، ئەم یەكڕیزییە لە ئاستی جەماوەری و شەقامدا هەیە و تەنیا هی ئەمڕۆ نییە، بەڵكو ڕەگێكی مێژوویی قووڵی هەیە.

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی نەك زۆر دوور، بۆ نموونە لە ساڵی ١٩٣٦ كاتێك بەكر سدقی ئینقیلابی كرد؛ بەكر سدقی خۆی كورد بوو، بەڵام كەسێك كە وەك سەرۆك وەزیران دیاری كرا، «حیكمەت سولەیمان» بوو كە توركمان بوو. حیكمەت سولەیمان خەزووری خوالێخۆشبوو «ئیحسان دۆغرەمەچی» باوكی ئایسەر خانم بوو، كە هەموومان لە هەولێر ئیحسان دۆغرەمەچی دەناسین و پێویست بە پێناسە ناكات. ئەمە نیشانەی ئەو مێژووە هاوبەش و تێكەڵاوەیە كە لە نێوانماندا هەبووە.

لە درێژەی خوێندنەوەی دۆخی ئێستای ناوچەكەدا، ئاماژەدان بە گۆڕانكارییەكانی هەڵوێستی توركیا بەرامبەر بە كورد و ناوچەكە گرنگییەكی یەكجار گەورەی هەیە، سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە لێدوانێكی زۆر جواندا ئاماژەی بەوە كرد كە توركیا دەورێكی زۆر گرنگی هەبووە لە كەمكردنەوەی ئەو ئاژاوەیەی كە لە سووریا دەرهەق بە كورد دەكرا، و لەم ڕووەوە سوپاسی بەڕێز ئەردۆغانی كرد. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە توركیا گەیشتووەتە ئەو قەناعەتە ستراتیژییەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هی «ئێمە»یە و دەبێت ئەكتەرە ناوخۆییەكان خۆیان كێشەكان چارەسەر بكەن. ئەمڕۆ لەناو توركیادا درووشمێك (سڵۆگانێك) بەرز بووەتەوە كە دەڵێت: «نە كورد بێ تورك دەبێت، و نە تورك بێ كورد دەبێت»، ئەم گۆڕانكارییە تەنیا لە ئاستی قسەدا نییە، بەڵكو گەیشتووەتە ئاستێك كە دەبینین حزبی قەومیی توركی لەناو توركیادا بەرگری لە مافی كورد دەكات، كە ئەمە گۆڕانكارییەكی یەكجار گەورە و كاریگەرە لە مێژووی سیاسیی ناوچەكەدا.

ئەم گۆڕانكارییانە پرسیارێكی جەوهەری دەخەنە بەردەممان: ئایا ئێمە وەك پێكهاتەكانی ئەم ناوچەیە تا چەند خۆمان بۆ ئەم پێكەوەژیانە حازر كردووە؟ ئەزموونی «كۆبانی» نموونەیەكی بەرچاوە؛ لەوێ بینیمان چۆن توركیا ڕێگەی دا هێزی پێشمەرگە بڕوات بۆ پشتیوانیكردنی ئەو شارە، لەو پرۆسەیەدا دەزگای خێرخوازیی بارزانی ڕۆڵێكی گەورەی گێڕا و تەنانەت كونسوڵی توركیاش لە هەولێر دەورێكی باشی هەبوو لە هەماهەنگییەكاندا. ئەم جۆرە هاوكارییانە دەیسەلمێنن كە كاتێك ئیرادەی سیاسی هەبێت، دەكرێت بەربەستەكان بشكێندرێن.

بەڵام خاڵێكی ڕەخنەیی و گرنگ هەیە كە پێویستە ئاماژەی پێ بكرێت، ئەویش پرسی توركمانە وەك «پردی پەیوەندی»، مەخابن تا ئێستا نە حكومەتی عێراق و نە هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی سەدا سەد نەیانتوانیوە توركمان وەك پردێكی ڕاستەقینە لە نێوان كورد و توركیادا بەكار بهێنن، ئەم كەمتەرخەمییە تەنیا لە لایەنە كوردییەكانەوە نییە، بەڵكو ڕەخنەكە ئاراستەی هەموو حزبە قەومییەكانی توركمان و كوردیشە؛ چونكە نەیانتوانیوە ئەم پۆتێنشێڵە و ئەم دەرفەتە ستراتیژییە بۆ بەرژەوەندیی گشتی و بەهێزكردنی پەیوەندییەكان بقۆزنەوە.

مێژوو پێمان دەڵێت كە ئەم دیدگایە پێشتریش هەبووە. لە ساڵی ١٩٩٣دا، تۆرگۆت ئۆزال (سەرۆك كۆماری كۆچكردووی توركیا) لەگەڵ بەڕێزان سەرۆك بارزانی و مام جەلال تاڵەبانی كۆبووەوە و بە ڕاشكاوی پێی ڕاگەیاندن كە زۆر حەز دەكات پێكەوە ئیدارەی ناوچەكە بدەن و هەماهەنگییان هەبێت، ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە دەرفەتی یەكڕیزی و پێكەوە كاركردن لە مێژوودا هەبووە، بەڵام هەندێك جار بەهۆی ململانێ سیاسییەكانەوە فەرامۆش كراوە.

ئێستا كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستداین، دەبینین لە شوێنێكی وەك كەركووك نەمانتوانیوە لەسەر ئاستی سیاسی ئەو یەكڕیزییە بەدەست بهێنین كە توركمان و كورد پێكەوە بن، تەمەنامان ئەوەیە كە ئەم دەرفەتە نوێیەی كە ئێستا لە ناوچەكەدا هاتوەتە ئاراوە، لە دەست نەچێت. یەكڕیزیی سیاسی لە نێوان كورد و توركمان، نەك هەر تەنیا بۆ ناوخۆی هەرێم و عێراق گرنگە، بەڵكو كلیلی سەقامگیری و بەهێزبوونی پێگەی هەردوولایە لەسەر ئاستی ئیقلیمی.

وەك توركمانێك كە لەناو جەرگەی ئەم مێژوو و ئەم جوگرافیایەدا دەژیم، جەخت لەوە دەكەمەوە كە ئەرزییەی پێكەوەژیان لە ناو جەماوەردا زۆر لەوە پتەوترە كە سیاسییەكان وێنای دەكەن. ئەوەی پێویستە ئیرادەیەكی سیاسیی ئازایانەیە كە بتوانێت توركمان وەك پردێكی زیندوو لە نێوان هەرێمی كوردستان و توركیادا ببینێت و كورد و توركمانیش وەك دوو هاوبەشی ڕاستەقینە لە ئیدارەدان و پاراستنی ئەم خاكەدا كار بكەن، تەنیا بەم یەكڕیزییە دەتوانین ڕووبەڕووی تەحەداكانی داهاتوو ببینەوە و دڵنیا بین كە ئەمجارە دەرفەتە مێژووییەكان لە دەست نادەین و پێكەوەژیانێكی سەردەمییانە و دادپەروەرانە دەچەسپێنین، كە ببێتە نموونە بۆ هەموو ناوچەكە.

لە مێژووی نزیكتریشدا، توركمانەكانی هەولێر دەورێكی زۆر گەورەیان هەبووە لە دامەزراندن و ئیدارەدانی مەكتەبەكانی حزبی شیوعی و تەنانەت لە ناو مەكتەبەكانی پارتی دیموكراتی كوردستانیشدا، لە شۆڕشە جیاوازەكانیشدا توركمانەكان هەمیشە دەوریان هەبووە. مەبەستی سەرەكی لەم قسانە ئەوەیە كە بڵێین «ئەرزییەكە حازرە»؛ واتە زەمینەی پێكەوەژیان و كاری هاوبەش چ لەسەر ئاستی ناوخۆ و چ لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئامادەیە.

لە كاتی كارەساتی ئەنفالەكاندا، كاتێك زۆربەی برادەرانی كورد لەبەر زوڵمی حزبی بەعس دوودڵ بوون لەوەی خزمەتی لێقەوماوانی ئەنفال بكەن لە ناوچەی «جێژنیكان»، یان كاتێك بارزانییەكان لە «قوشتەپە» بوون، توركمانەكانی هەولێر بە شایەتیی جەنابی سەرۆك مەسعوود بارزانی، هیچ كەمتەرخەمییەكیان نەكرد و بە هەموو توانایەكەوە هاوكاریی برایانی كوردیان كرد. ئەمە دەسەلمێنێت كە لە ئاستی جەماوەریدا، كورد و توركمان خاوەنی زەمینەیەكی زۆر پتەون و هەمیشە لە ساتە سەختەكاندا پاڵپشتی یەكتر بوون، ئەم مێژووە پڕ لە هاوكاری و پێكەوەژیانە، بناغەیەكە كە دەكرێت لەسەری بونیاد بنرێت بۆ قۆناغی داهاتوو، چونكە ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم گۆڕانكاریی گەورەدایە و پێویستە ئەم ڕاستییە مێژووییانە بكرێنە هەوێنی یەكڕیزییەكی سیاسیی بەهێزتر.