فوئاد ئۆنن، نووسەر و سیاسەتمەدارە و لە ساڵی 1954 لە شاری دێركی باكووری كوردستان لەدایك بووە. لە كاری سیاسیدا بۆ ماوەی 12 ساڵ ژیانی بە نهێنی و دوور لە چاوی دەسەڵات بەسەر بردووە. دوای گۆڕانكاریی لە یاساكانی توركیا و داخستنی ئەو دۆسییانەی لە دژی بوون، گەڕاوەتەوە بۆ مەیدانی كاری سیاسی و ڕۆشنبیری و لە نووسینەكانیدا شیكردنەوەی قووڵ بۆ پێكهاتە و داینامیكی سیاسەتی كوردی دەخاتە ڕوو و بە هەردوو زمانی كوردی و توركی دەنووسێت. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆدا»دا (یەكبوونی كورد لەناو گۆڕانگارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا)، بە سكایب بەشداری لەگەڵ كردین و بەمجۆرە دید و تێڕوانیەكانی خۆی خستەڕوو.

 

 

لەم قۆناغە هەستیار و پڕ لە گۆڕانكارییەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێیدا تێدەپەڕێت، پرسی كورد و داهاتووی كیانە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی بووەتە جێگەی بایەخی هەموو لایەك. ئەو ئەزموونەی كە ئێستا لە بەشێكی كوردستاندا بوونی هەیە، تەنیا دەستكەوتێكی ناوچەیی نییە، بەڵكو سەرمایەیەكی مەعنوی و سیاسییە بۆ تەواوی مرۆڤایەتی و بەتایبەتی بۆ نەتەوەی كورد لە هەموو پارچەكاندا. پاراستنی ئەم ئەزموونە و گەشەپێدانی، ئەركێكی ئەخلاقی و نیشتمانییە كە دەبێت لە سەرووی هەموو بەرژەوەندییە تەسكەكانەوە بێت. بۆ ئەوەی بتوانرێت ئەم ئەزموونە بكرێتە هەوێنی چارەسەر بۆ بەشەكانی دیكە، پێویستە لە بری كاركردن لەسەر بنەمای تاكەكەسی و سۆزی كاتی، كار لەسەر بەدامەزراوەییكردنی پەیوەندییەكان و ستراتیژییە نەتەوەییەكان بكرێت.

لە سەردەمی ئێستادا، جیهان و زلهێزەكان مامەڵە لەگەڵ دامەزراوە و پێكهاتە فەرمییەكاندا دەكەن، نەك تەنیا لەگەڵ كەسایەتییەكان. هەرچەندە ڕۆڵی سەركردە و كەسایەتییە كاریگەرییەكان گرنگە و ناتوانرێت نكۆڵی لێ بكرێت، بەڵام بۆ ئەوەی گەلێك بتوانێت لەم زەریایە پڕ لە شەپۆلەی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا كەشتییەكەی بە سەلامەتی بگەیەنێتە كەنار، دەبێت خاوەنی دامەزراوەی نیشتمانیی بەهێز بێت. دامەزراوەیەك كە بتوانێت لە ئاستی مرۆیی، سەربازی، سیاسی و دیپلۆماسیدا نوێنەرایەتی خەون و ئازارەكانی نەتەوە بكات. كاتێك دامەزراوەكان بەهێز دەبن، توانای بەرگەگرتنی قەیرانەكان زیاتر دەبێت و دەتوانرێت هاوكێشەكان بە قازانجی پرسی ڕەوای گەل بگۆڕدرێن.

خاڵێكی دیكەی جەوهەری لەم هاوكێشەیەدا، مەسەلەی یەكبوونی گوتار و هەڵوێستی نەتەوەییە. ئەزموونی ساڵانی ڕابردوو، بەتایبەتی لە كاتی جەنگە جیهانییەكان دژی تیرۆر و گۆڕانكارییە هەرێمییەكان، ئەوەی سەلماند، كە كاتێك كورد وەك یەك جەستە و یەك دەنگ دەردەكەوێت، جیهان بە چاوێكی دیكەوە سەیری دەكات. سەرەڕای دابەشبوونی جوگرافی و سیاسی بەسەر چوار دەوڵەتی جیاوازدا، سەرەڕای تێپەڕبوونی سەد ساڵ بەسەر ڕێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكاندا كە ئامانجیان پارچەپارچەكردنی ئەم نەتەوەیە بووە، بەڵام ڕووداوەكان دەریانخست كە ڕۆحی نەتەوەیی زیندووە. سنوورە دەستكردەكان نەیانتوانیوە هەست و سۆزی نەتەوەیی لەناوببەن، هەركاتێك بەشێكی كوردستان تووشی تەنگانە بووبێت، بەشەكانی دیكە وەك ئەندامانی یەك جەستە ئازارەكەیان چەشتووە و بە دەنگییەوە چوون.

ئەم «یەكبوونە مەعنەوییە» دەبێت وەبەرهێنانی تێدا بكرێت و لە هەستی سۆزدارییەوە بگوازرێتەوە بۆ بەرنامەی كاری سیاسی. سیاسەتی داگیركەران لە سەدەی ڕابردوودا لەسەر بنەمای سڕینەوەی ناسنامە و دروستكردنی دابڕان لە نێوان پارچەكاندا بووە، بەڵام ئێستا سەردەمەكە گۆڕاوە. تەكنەلۆژیا، پەیوەندییەكان و گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكان وایان كردووە، چیتر نەتوانرێت دەنگی گەلێك كپ بكرێت. كاتێك باس لە پاراستنی هەرێمێك دەكرێت، مەبەست لێی تەنیا پاراستنی جوگرافیایەكی دیاریكراو نییە، بەڵكو پاراستنی دەروازەیەكە بۆ هیوا و پشتیوانی بۆ بەشەكانی دیكە. ئەگەر ناوەندێكی بەهێزی بڕیار و حوكمڕانی كوردی هەبێت، دەتوانێت لە كاتە سەختەكاندا ببێتە قووڵایی ستراتیژی بۆ پارچەكانی دیكە، نەك بۆ دەستوەردان، بەڵكو بۆ پشتیوانی و ڕاستكردنەوەی ڕێرەوەكان.

لە لایەكی دیكەوە، خوێندنەوەی دروست بۆ سیاسەتی نێودەوڵەتی مەرجێكی سەرەكییە. سەركردە و دەسەڵاتە جیهانییەكان دێن و دەڕۆن، سیاسەتی وڵاتە زلهێزەكان بە گوێرەی بەرژەوەندییەكانیان دەگۆڕێت، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە گەل و خاكە. بۆیە ناكرێت چارەنووسی نەتەوەیەك تەنیا بە گۆڕانی سەرۆكێك، یان سیاسەتێكی كاتیی وڵاتێكی زلهێزەوە گرێ بدرێت. دەبێت پشت بە هێزی ناوخۆیی و یەكڕیزیی نیشتمانی ببەسترێت. ئەو ئەزموونەی كە كورد لەم ماوەیەدا نمایشی كردووە، ئەوەی پیشان دا، كە ئەگەر ناوماڵی كوردی ڕێك بێت، هیچ هێزێك ناتوانێت بە ئاسانی پەراوێزیان بخات. جیهان ڕێز لەو گەلانە دەگرێت كە خاوەنی ئیرادە و یەكدەنگین، نەك ئەوانەی كە لە ناوخۆدا پەرتەوازەن و وزەی خۆیان لە ململانێی لاوەكیدا بەفیڕۆ دەدەن.

بۆیە، لەم بەشەدا دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە بنەمای هەر سەركەوتنێك بریتییە لە گۆڕینی عەقڵییەتی كاركردن لە «پەرچەكردار»ـەوە بۆ «ستراتیژی». ئەمەش بەوە دەكرێت كە هەموو بەشەكان، بە جیاوازیی بارودۆخی سیاسی و یاسایی خۆیانەوە، لەسەر هێڵە گشتییە نەتەوەییەكان كۆك بن. كاتێك دونیا دەبینێت كە كورد لە هەر چوار لاوە خاوەنی یەك ئامانجی باڵان و ڕێز لە تایبەتمەندیی یەكتری دەگرن و هاوكاری یەكترن، ئەوا مامەڵەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش لەگەڵ ئەم دۆزەدا گۆڕانكاری بەسەردا دێت، بەڵام لە واقیعی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا، یەكبوونی نەتەوەیی دەتوانێت ئەو سنوورانە بێ كاریگەر بكات و هێزێكی نەرم دروست بكات كە كاریگەری لەسەر هاوكێشەكان هەبێت.

لە بەشی دووەمی وتارەكە، تیشك دەخەینە سەر دۆخی ڕۆژئاوای كوردستان، گرنگیی دروستكردنی گوتارێكی نیشتمانیی یەكگرتوو و مەترسییەكانی پەرتەوازەیی:

یەكبوونی نەتەوەیی و گۆڕانی ستراتیژی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

لێرەدا بۆچوونەكانمان چڕدەكەینەوە لەسەر دۆخی هەستیاریی ئەو بەشەی كوردستان كە لە ئێستادا لە بەردەم گەورەترین هەڕەشەی مان و نەماندایە؛ واتە «ڕۆژئاوای كوردستان». ئەو ئەزموونەی لەوێ هەیە، سەرەڕای قوربانییە گەورەكان، هێشتا بەدەست نەبوونی گوتارێكی سیاسیی یەكگرتووی نیشتمانییەوە دەناڵێنێت. یەكێك لە كێشە هەرە بنەڕەتییەكان لەم جوگرافیایەدا، قۆرخكاریی بڕیاری سیاسی و ئیدارییە لەلایەن یەك ئاراستەی دیاریكراوەوە، لەكاتێكدا دۆخی نێودەوڵەتی و هەستیاریی قۆناغەكە پێویستی بە بەشداریپێكردنی هەموو ڕەنگ و دەنگە جیاوازەكانە. بۆ ئەوەی هەرێمێك بتوانێت شەرعییەتی نێودەوڵەتی و پشتیوانیی دەرەكی مسۆگەر بكات، سەرەتا دەبێت خاوەنی شەرعییەتی ناوخۆیی و كۆدەنگیی نیشتمانی بێت.

كاتێك باس لە «نوێنەرایەتیی نەتەوەیی» دەكرێت، مەبەست لێی ئەوەیە كە دەسەڵاتی بەڕێوەبەر لەو ناوچەیەدا نابێت تەنیا وەك نوێنەری حزبێك، یان ئایدیۆلۆژیایەك مامەڵە بكات، بەڵكو دەبێت نوێنەرایەتیی تەواوی پێكهاتە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان بكات. ئەزموونی ڕابردوو دەریخستووە كە پەراوێزخستنی هێزە سیاسییەكانی دیكە و ڕێگریكردن لە گەڕانەوەی هێزە نیشتمانییەكان بۆ بەرگریكردن لە خاكەكەیان، تەنیا خزمەت بە نەیاران دەكات. ئەو هێزە مرۆیی و سەربازییەی كە لە دەرەوەی سنووری ئەو ناوچەیە مەشق و ڕاهێنانیان پێ كراوە و خاوەنی بیروباوەڕی نیشتمانین، دەبێت ڕێگەیان پێ بدرێت بگەڕێنەوە و شانبەشانی هێزە ناوخۆییەكان بەرگری لە خاك و خەڵك بكەن. ئەمە نەك تەنیا هاوسەنگیی هێز دروست دەكات، بەڵكو پەیامێكی بەهێز دەدات بە جیهان كە كورد خاوەنی یەك سوپا و یەك ئیرادەی بەرگرییە.

لێرەدا ڕۆڵی «قووڵایی ستراتیژی» دەردەكەوێت، كە باشووری كوردستان وەك ئەزموونێكی جێگیرتر توانیویەتی ئەو ڕۆڵە بگێڕێت. هەوڵە دیپلۆماسییەكان و ڕێككەوتنە پێشووەكان (كە بە سەرپەرشتیی لایەنی نێودەوڵەتی و بە ناوبژیوانیی سەركردایەتیی سیاسیی باشوور ئەنجام دران)، دەرفەتێكی زێڕین بوون بۆ دروستكردنی ئەو یەكڕیزییە، بەڵام جێبەجێ نەكردنیان زیانی گەورەی لێكەوتەوە. ئەو سەركردایەتییەی كە خاوەنی مێژوو و شەرعییەتی شۆڕشگێڕییە، هەمیشە هەوڵی داوە وەك چەترێك بۆ كۆكردنەوەی هەموو لایەنەكان كار بكات، دوور لە دەستوەردانی حزبی، بەڵكو بە نەفەسێكی نەتەوەیی. ئەم دیدگایە پێیوایە كە سەركەوتنی هەر بەشێك، سەركەوتنە بۆ هەمووان و شكستیشی كاریگەریی نەرێنی لەسەر كۆی دۆزی كورد دەبێت.

مەترسیی گەورە لە ئێستادا بریتییە لە گۆڕینی دیموگرافی و لەدەستدانی خاك. كاتێك ناوچە كوردییەكان داگیر دەكرێن و دانیشتووانەكەی ئاوارە دەبن، مەترسییەكە تەنیا سەربازی نییە، بەڵكو مەترسییە لەسەر ناسنامەی مێژوویی ئەو ناوچەیە. تاكە ڕێگە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم پلانە، بریتییە لە «مانەوە و گەڕانەوە». دەبێت سیاسەتی كوردی لەو ناوچەیەدا هانی خەڵك بدات بۆ مانەوە لەسەر خاكەكەیان و زەمینە خۆش بكات بۆ گەڕانەوەی ئاوارەكان، نەك بە هۆی سیاسەتی تاكڕەوانە و فشارەوە خەڵك ناچار بە كۆچ بكات. یەكبوونی هێزە سیاسییەكان و دروستكردنی ئیدارەیەكی هاوبەش، متمانە بۆ خەڵك دەگەڕێنێتەوە و وایان لێدەكات بە هیواوە لە داهاتوو بڕوانن.

بۆیە دەبێت جەخت لەسەر ئەوە بكرێتەوە كە جیهانی دەرەوە، بەتایبەتی زلهێزەكان، ڕێز لەو هێزانە دەگرن كە یەكگرتوون و خاوەنی پڕۆژەی ڕوونن. ئەگەر كورد لە ڕۆژئاوا، یان هەر بەشێكی دی، بە دەنگێكی پەرتەوازە و دژ بە یەك قسە بكەن، هیچ وڵاتێك ئامادە نابێت، وەك هاوبەشێكی ستراتیژی مامەڵەیان لەگەڵ بكات. چارەسەر لە دەستتێوەردانی دەرەكیدا نییە، بەڵكو لە ئاشتەوایی ناوخۆیی و قبووڵكردنی یەكتریدایە. كاتێك نوێنەرانی كورد دەچنە كۆڕبەندە نێودەوڵەتییەكان، دەبێت بە یەك ئەجێندا و یەك داواكارییەوە بچن، نەك هەریەكەو هەوڵی شكاندنی ئەوی دیكە بدات. ئەمەیە كلیلـی مانەوە و گەشەكردن لەم ڕۆژهەڵاتە ناوەڕاستە ئاڵۆزەدا.

ئەوەی ڕوونە، مانەوە و گەشەسەندنی هەر قەوارەیەكی كوردی، بەندە بە ئاستی ئەو هەماهەنگی و تەباییەی كە لە نێوان هێزە جیاوازەكاندا دروست دەبێت. مێژوو پێمان دەڵێت كە دەرفەتەكان هەمیشەیی نین، ئەو بۆشاییە ئەمنی و سیاسییەی لە ناوچەكەدا دروست بووە، ئەگەر ژیرانە پڕ نەكرێتەوە، نەیاران بە پیلانی مەترسیدار پڕی دەكەنەوە.

یەكەم هەنگاوی ئەم نەخشەڕێگایە بریتییە لە «دامەزراوەییكردنی پەیوەندییە سەربازی و ئەمنییەكان». ناكرێت لە جوگرافیایەكی لێك نزیكدا، دوو هێزی كوردی هەبن كە یەكتری ڕەت بكەنەوە، یان ڕێگری لە یەكتری بكەن. پێویستە ژوورێكی ئۆپەراسیۆنی هاوبەش و ستراتیژییەكی بەرگریی یەكگرتوو هەبێت. ئەو هێزانەی كە خاوەنی ئەزموون و مەشق و ڕاهێنانی باڵان، دەبێت وەك بەشێك لە سیستەمی بەرگریی نیشتمانی سەیر بكرێن، نەك وەك هەڕەشە. كاتێك هێزێكی سەربازیی كوردی دەتوانێت لە تەنیشت هێزێكی دیكەوە شەڕی تیرۆر بكات و خاك بپارێزێت، ئەوە پەیامێكی بەهێز دەدات بە هاوپەیمانان كە كورد خاوەنی سوپایەكی نیشتمانییە، نەك كۆمەڵێك گرووپی چەكداریی پەرشوبڵاو.

دووەم هەنگاو پەیوەستە بە «دیپلۆماسیی نەتەوەیی و ڕۆڵی ڕەوەندی كورد». لە دەرەوەی وڵات، كورد خاوەنی سەرمایەیەكی مرۆیی گەورەیە. بەڵام بەداخەوە، زۆرجار ململانێ ناوخۆییەكان گواستراونەتەوە بۆ ناوەندە نێودەوڵەتییەكان. پێویستە لەم قۆناغەدا، نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەكان و ڕێكخراوەكانی تاراوگە، یەك گوتاریان هەبێت: پاراستنی دەستكەوتەكان و ڕێگریكردن لە جینۆساید و گۆڕینی دیموگرافی. كاتێك وەفدێكی بیانی دەبینێت كە كوردەكان لەسەر پرسە ستراتیژییەكان یەك دەنگن، ڕێز لە داواكارییەكانیان دەگرێت. لێرەدا ڕۆڵی كەسایەتییە ئەكادیمی و ڕۆشنبیرەكان گرنگە بۆ ئەوەی وەك پردێك لە نێوان حزبەكان و ناوەندە جیهانییەكاندا كار بكەن، دوور لە دەمارگیریی حزبی.

سێیەم خاڵ بریتییە لە «گەڕانەوە بۆ شەرعییەتی گەل و ڕێككەوتنەكان». هەر دەسەڵاتێك ئەگەر شەرعییەتی لە خەڵكەكەی خۆی وەرنەگرێت، ناتوانێت لەسەر پێی خۆی بوەستێت. لە ڕۆژئاوای كوردستان و ناوچەكانی دیكەش، دەبێت ڕێگە بە ئازادیی سیاسی، چالاكیی مەدەنی و گەڕانەوەی هێزە سیاسییە جیاوازەكان بدرێت. تاكڕەوی لە بڕیارداندا، تەنیا دەبێتە هۆی لاوازكردنی بەرەی ناوخۆیی. ئەو ڕێككەوتنانەی كە لە ڕابردوودا بە چاودێریی سەركردایەتیی سیاسیی باڵای كوردستان كراون، نەخشەڕێگایەكی گونجاون بۆ دابەشكردنی دەسەڵات و بەرپرسیارێتی. جێبەجێكردنیان نیشانەی لاوازی نییە، بەڵكو نیشانەی باڵادەستیی بەرژەوەندیی نیشتمانییە.

لە كۆتاییدا، دەبێت ئەوەمان لەبیر بێت كە ئێمە لەبەردەم دادگای مێژووداین. نەوەكانی داهاتوو پرسیار لەوە ناكەن كام حزب چەند كورسیی هەبوو، یان كێ فەرماندەی كام ناوچە بوو، پرسیار دەكەن: ئایا لە كاتی تەنگانەدا، كورد توانی یەكگرتوو بێت و خاكەكەی بپارێزێت، یان نا؟ ئەو ئەزموونەی ئێستا هەیە، موڵكی تاكە كەس و لایەنێك نییە، بەڵكو بەرهەمی خوێنی هەزاران شەهید و ئازاری سەد ساڵەی میللەتێكە. پاراستنی ئەم ئەزموونە، پاراستنی هیوا و كەرامەتی مرۆڤی كوردە.

كەواتە، ڕێگای ڕاستەقینە بریتییە لە قبووڵكردنی یەكتری، دداننان بە هەڵەكاندا و كاركردن بە ڕۆحێكی دەستەجەمعی. سنوورە دەستكردەكان ناتوانن ئیرادەی نەتەوەیەك تێك بشكێنن، ئەگەر ئەو نەتەوەیە لە ناخەوە یەكگرتوو بێت. با ئەم قۆناغە بكەینە دەستپێكی سەردەمێكی نوێ لە كاری سیاسی و نەتەوەیی، كە تێیدا بەرژەوەندیی باڵای كوردستان لە سەرووی هەموو شتێكەوە بێت، جیهانیش ناچار بێت وەك هاوبەشێكی ڕاستەقینە و خاوەن شكۆ مامەڵەمان لەگەڵ بكات.