«ضياء بطرس صليوا»، یەكێكە لە كەسایەتییە دیار و كاریگەرەكانی هەرێمی كوردستان و عێراق، كە وەك سیاسەتمەدارێكی ئەكادیمی و چالاكێكی بواری مافەكانی مرۆڤ و مافی پێكهاتەكان ناسراوە. خاوەنی بڕوانامەی بەكالۆریۆسە لە فیزیا لە كۆلێژی زانستی زانكۆی بەغدا و جگە لە زمانی كلدانی وەك زمانی دایك، شارەزایی تەواوی لە زمانەكانی كوردی، عەرەبی، ئینگلیزی و توركیدا هەیە.

مێژووی چالاكییەكانی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای حەفتاكان، كاتێك وەك چالاكێك دژی ڕژێمی دیكتاتۆریی بەعس دەستی بە چالاكی كردووە. بە هۆی هەڵوێستە سیاسییەكان و بەرگریكردن لە ماف و ئازادییەكان، لە ساڵی ١٩٧٩ دەستگیر كراوە و ڕووبەڕووی ئەشكەنجەی دەروونی و جەستەیی بووەتەوە.

لە ڕووی سیاسییەوە، ڕۆڵێكی بەرچاوی لە دامەزراندن و سەركردایەتیكردنی «ئەنجومەنی نەتەوەیی كلدانی» بینیوە و وەك سكرتێری گشتیی ئەو ئەنجومەنە خزمەتی كردووە. هەروەها وتەبێژی فەرمیی چەندین هاوپەیمانی و لیستی سیاسیی تایبەت بە پێكهاتەكان بووە لە هەڵبژاردنەكانی عێراق و هەرێمی كوردستاندا، هەروەها لە ساڵی 2012 وەك یەكەم سەرۆكی «دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستان» بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمانی كوردستان متمانەی پێ بەخشراوە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (یەكبوونی كورد لەناو گۆڕانگارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا)، بەمجۆرە دیدوتێروانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سەرەتا دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەین، كە لەسەر ئەم پرسە گرنگە ئەم پۆلە دەستەبژێرە ڕۆشنبیرەی پێكەوە كۆكردووەتەوە و جێگەی خۆشحاڵیشە كە نوێنەری پێكهاتەكان و حزبە سیاسییەكانی تێدایە.

بێگومان لە ئێستادا سرووشتی ئەو بابەتەی كە نوخبەی سیاسی و ڕۆشنبیری و ئەكادیمییەكانی هەرێمی كوردستان لەسەری كۆدەبنەوە، بابەتێكی زۆر هەنووكەیی و چارەنووسسازە، بەتایبەتی لە سایەی ئەو گۆڕانكارییە خێرا و ڕووداوە چاوەڕواننەكراوانەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان بە خۆیەوە دەیبینێت. ئەمڕۆ توێژەرانی زانكۆكان، مامۆستایان و سیاسەتمەداران خەریكی خوێندنەوەی وردن بۆ ئەوەی تێبگەن ئاراستەی ڕووداوەكان بەرەو كوێ دەچن. لەم چوارچێوەیەدا، پرسی «یەكبوونی كورد» تەنیا دروشمێكی نەتەوەیی سۆزداری نییە، بەڵكو پێویستییەكی سیاسی، ئەمنی و هەبوونییە بۆ مانەوە و پاراستنی ئەو دەستكەوتانەی كە بە خوێن و خەبات بەدەست هاتوون.

لەم قۆناغەدا دەبێت چەمكەكان بە ڕوونی پێناسە بكەینەوە. كاتێك باس لە یەكڕیزی دەكەین، مەبەستمان لە ناسنامەی «كوردستانی»ـیە. ڕاستە كورد وەك نەتەوە و پێكهاتەكانی وەك كلدان، ئاشووری، سریان، ئەرمەن و توركمان مافی خۆیانە شانازی بە ناسنامەی تایبەتیی خۆیانەوە بكەن، بەڵام هەموومان لەژێر یەك چەتر و لەناو یەك كەشتیداین كە ناوی «كوردستان»ـە. بۆیە دەبێت گوتاری سیاسیی ئێمە لە «كورد»ـەوە بۆ «كوردستانی» بەرز ببێتەوە، چونكە چارەنووسمان بە یەكەوە گرێ دراوە. كورد نەتەوەیەكی گەورەیە، خاوەنی جوگرافیا، كەلتوور و مێژوویەكی دێرینە و ژمارەیان ملیۆنان كەسن، بەڵام كورد تاكە نەتەوەی گەورەی ناوچەكەیە كە خاوەنی دەوڵەت و سەربەخۆیی خۆی نییە و خاكەكەی دابەش كراوە. ئەم ڕاستییە تاڵە وا دەخوازێت كە هەموو تاكێكی كوردستانی بیر لەو ئاستەنگانە بكاتەوە كە ڕێگرن لە بەدیهێنانی مافی چارەنووس.

یەكگرتوویی ناوخۆیی كاریگەریی ڕاستەوخۆ و ستراتیژی لەسەر پێگەی دیپلۆماسی و نێودەوڵەتیی هەرێم دروست دەكات. ئەزموونەكان سەلماندوویانە كاتێك كورد و لایەنە كوردستانییەكان بە یەك گوتار و یەك پڕۆژەی سیاسییەوە بەشداری لە كۆڕ و كۆبوونەوە نێودەوڵەتییەكاندا دەكەن، هێزە جیهانییەكان وەك (ئەمریكا، یەكێتیی ئەوروپا و ڕووسیا) بە شێوەیەكی زۆر جددیتر و ڕێزدارتر مامەڵەیان لەگەڵ دەكەن. یەكدەنگی دەبێتە هۆی ئەوەی جیهان وەك كارەكتەرێكی «سەقامگیر» تەماشای هەرێم بكات، نەك وەك لایەنێكی ناكۆك و لێكترازاو كە هەمیشە پێویستی بە نێوەندگیریی دەرەكی هەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشە ناوخۆییەكانی. مێژوو پێمان دەڵێت: هەركاتێك كورد یەكدەنگ بووبێت، جیهان ناچار بووە گوێی لێبگرێت، هەركاتێكیش دووبەرەكی كەوتبێتە نێوانیان، دەستكەوتەكان كەوتوونەتە مەترسییەكی گەورەوە. لەلایەكی دیكەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕەپانی ململانێی توندی وڵاتانی هەرێمییە. پەرتەوازیی لایەنە كوردستانییەكان زۆرجار دەرگای كردووەتەوە و ڕێخۆشكەر بووە بۆ ئەوەی وڵاتانی دراوسێ دەست بخەنە ناو كاروباری ناوخۆیی هەرێم و تەنانەت «كورد دژی كورد» بەكار بهێنن. یەكبوونی كوردستانی ئەم دەرچە مەترسیدارە دادەخات و دەبێتە قەڵغانێكی بەهێز بۆ پاراستنی سەروەریی خاك و سەربەخۆیی بڕیاری سیاسی. ئەم یەكبوونە هاوسەنگیی هێز لە ناوچە كێشەدارەكان دەگۆڕێت، لە هەر چوار پارچەی كوردستان و بە تایبەتی لە هەرێمی كوردستان و عێراق، یەكگرتوویی هێزە چەكدارەكان و لایەنە سیاسییەكان دەبێتە هۆی ئەوەی كورد ببێتە «ژمارەیەكی قورس» و كاریگەر لەسەر نەخشەی سیاسیی ناوچەكە و هەر ڕێككەوتنێكی نوێ كە بۆ داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكرێت.

لە ڕووی ئابوورییەوە، سەقامگیریی سیاسی و یەكڕیزی مەرجی سەرەكین بۆ گەشەپێدان. بەهۆی هەڵكەوتەی جوگرافیی كوردستان و بوونی سەرچاوەی دەوڵەمەندی نەوت و غاز، یەكبوونی لایەنەكان دەبێتە هۆی ڕاكێشانی وەبەرهێنەری بیانی. سەرمایە و كۆمپانیا گەورەكانی وزە و بازرگانی هەمیشە ڕوو لەو شوێنانە دەكەن كە سەقامگیری تێدایە و ململانێی ناوخۆیی وێرانكەر بوونی نییە. یەكڕیزی دەبێتە هۆی دروستكردنی ژێرخانێكی ئابووریی نیشتمانی كە نەوەكانی داهاتوو سوودی لێ ببینن، هەروەها یەكڕیزی دەبێتە هۆی ئەوەی سەرچاوە داراییەكان بۆ «خزمەتی گشتی» خەرج بكرێن نەك بۆ «كێبڕكێی حزبی» و بەهەدەردان، ئەمەش گرەنتییەكە بۆ باشتركردنی بژێوی ڕۆژانەی هاووڵاتیان و دروستكردنی متمانەی نێودەوڵەتی بە ئابووریی هەرێم.

 ئاستەنگە ناوخۆییەكان

پەیوەندی لەگەڵ بەغدا و نەخشەڕێگای چارەسەر

سەرباری گرنگیی ستراتیژیی یەكبوون، بەڵام دەبێت واقیعییانە ددان بە بوونی ئاستەنگ و بەربەستی گەورەدا بنێین كە ڕووبەڕووی ناوماڵی كوردستانی بوونەتەوە. ئەو ئاستەنگانەی كە لە ناوخۆدا هەن، زۆرجار كاریگەرییان زۆر مەترسیدارتر و بەهێزترە لەو فشارانەی لە دەرەوە دەكرێنە سەرمان. كێشە دەرەكییەكان ڕەنگە لە ڕێگەی دیپلۆماسی، ڕێككەوتننامەی نێودەوڵەتی، یان بەرژەوەندیی هاوبەش چارەسەر بكرێن، بەڵام «كێشەی ناوخۆیی» وەك نەخۆشییەكە كە جەستەی نەتەوە دادەڕزێنێت و چارەسەركردنی زۆر ئەستەمە، چونكە نەوەكانی داهاتووش لەسەر هەمان كولتووری پەرتەوازی پەروەردە دەبن.

یەكێك لە گەورەترین بەربەستەكان، پێشخستنی «بەرژەوەندیی حزبی و ئایدیۆلۆژی»ـیە بەسەر «بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی»ـدا. ئەم تاكڕەوییە لە بیركردنەوە و حزبایەتییە تەسكە، هەرگیز ناتوانێت هەرێم بگەیەنێت بە كەناری ئارامی. لە ئێستادا ئێمە پێویستمان بە دامەزراوەی نیشتمانی هەیە؛ دامەزراوەی میدیایی، خێرخوازی و ڕۆشنبیریی كاریگەر كە خزمەت بە گوتاری نەتەوەیی بكەن، نەك حزبی. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە چەقبەستووە، پێویستە چارەسەرێكی ڕیشەیی و دامەزراوەیی بخرێتە ڕوو. لێرەدا پێشنیاری سەرەكی و یەكلاكەرەوە بریتییە لە دامەزراندنی «ئەنجومەنێكی سیاسی بۆ حزبە كوردستانییەكان».

ئەم ئەنجومەنە پێشنیاركراوە نابێت تەنیا بۆ تەشریفات بێت، بەڵكو دەبێت ببێتە ناوەندێكی بڕیاردانی هاوبەش كە هەموو لایەنەكان لەسەر یەك مێز كۆبكاتەوە. پێكهاتەكەی دەبێت خاوەنی سەرۆك، جێگر، دەستەی كارگێڕی (هاوشێوەی مەكتەبی سیاسی) و دەستەی گشتی بێت، لەگەڵ بوونی لێژنەی تایبەتمەند و وتەبێژ. گرنگە حزبەكانی پێكهاتەكان، مامۆستایان و ئابووریناسان وەك بەشێكی «ڕاوێژكاری» تێیدا بەشدار بن. ئامانجی ئەم ئەنجومەنە ئەوەیە كە بڕیارە چارەنووسسازەكان لە ژوورێكی داخراودا تاوتوێ بكرێن و یەكلا بكرێنەوە، بۆ ئەوەی ڕێگری لە تاكڕەویی حزبی بكرێت و كێشەكان تەشەنە نەكەن. پێویستە حزبەكان، بەتایبەتی پارتی دیموكراتی كوردستان وەك حزبی خاوەن زۆرینەی دەنگ، ڕۆڵی چەتر و برا گەورە ببینێت و هەمووان لە دەوری یەك پڕۆژەی نیشتمانی كۆبكاتەوە.

نەبوونی ئەم یەكدەنگییە كاریگەریی وێرانكەری لەسەر پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدا دروست كردووە. لە ساڵانی ڕابردوودا، لاوازیی پێگەی كورد لە بەغدا دەرەنجامی ڕاستەوخۆی پەرتەوازیی بووە. كاتێك لایەنە عێراقییەكان درز لە نێوان لایەنە كوردستانییەكان دەبینن، بابەتەكانی وەك «مووچە» و «بوودجە» وەك كارتی فشار بەكار دەهێنن. دادگای فیدراڵی و پەرلەمانی عێراق بە ئاسانی بڕیار لە دژی قەوارەی هەرێم دەردەكەن، دەسەڵاتەكانی كەم دەكەنەوە و هەوڵی لاوازكردنی دەدەن. ئەگەر كورد بە «یەك تیم» و «یەك پڕۆژە» بچێتە بەغدا، دەتوانێت بەرگری لە شایستە داراییەكان بكات، ڕێگری لە دەرچوونی یاسای دژ بە هەرێم بكات و كار بۆ جێبەجێكردنی ماددەی ١٤٠ بكات بۆ گەڕاندنەوەی ناوچە جێناكۆكەكان.

هەروەها لە ڕووی ئەمنییەوە، یەكگرتوویی و بە نیشتمانیكردنی هێزی پێشمەرگە مەرجێكی بنەڕەتییە بۆ بەردەوامیی پاڵپشتیی هاوپەیمانان. یەكخستنەوەی هێزەكان و دروستكردنی فەرماندەییەكی سەربازیی یەكگرتوو، كۆتایی بە دیاردەی مەترسیداری «دوو ئیدارەیی» و «دوو زۆنی سەربازی» دەهێنێت. ئەمە دەبێتە هۆی دوورخستنەوەی مەترسیی گرووپە چەكدارە نایاساییەكان و پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە ئەمنییانەی كە ڕەنگە گرووپە توندڕەوەكان بیقۆزنەوە. ئەگەر ئەم یەكبوونە ڕوونەدات، مەترسییەكانی بەردەوامبوونی ناكۆكییەكان زۆر گەورەن: پاشەكشەی دیموكراسی، لەدەستدانی ڕۆڵ لە نەخشەی نوێی وزەی ناوچەكەدا، تەنانەت مەترسی لەسەر خودی مانەوەی قەوارەی هەرێم. مافی چارەنووس كە لە بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەكان و ئەنجومەنی مافی مرۆڤی جنێڤدا جەختی لێ كراوەتەوە، تەنیا بە یەكڕیزی بەدەست دێت.

 ڕۆڵی یەكلاكەرەوەی پێكهاتەكان

وەك پردی دیپلۆماسی و هاوسەنگیی ناوخۆیی

پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییەكانی هەرێمی كوردستان (توركمان، كەلدان، سریان، ئاشووری، ئەرمەن، ئێزدی، كاكەیی و ئەوانی دی) بەشێكی دانەبڕاو و ڕەسەنن لە ناسنامەی نیشتمانی و سیاسیی هەرێم. بوونی ئەوان تەنیا ژمارەیەك نییە بۆ جوانكاری، بەڵكو ئەوان كارەكتەری سەرەكین بۆ نیشاندانی سیمای «دیموكراسی» و «پێكەوەژیان» بە جیهان. لە كاتێكدا كورد وەك نەتەوەیەكی چەوساوە دەناڵێنێت، پێكهاتەكانیش هەمان چارەنووسیان هەبووە و هەمیشە پێكەوە ژیاون بێ كێشە. ئەمڕۆ هەرێمی كوردستان دوایین پەناگە و قەڵایە بۆ مانەوەی ئەم پێكهاتانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆیە پاراستن و بەهێزكردنی ئەم قەوارەیە (كە بە هیواین ببێتە دەوڵەت) بە پلەی یەكەم لە بەرژەوەندیی پێكهاتەكاندایە، چونكە لێرە پارێزراون و وەك هاووڵاتی مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت.

پێكهاتەكان دەتوانن ڕۆڵێكی «دیپلۆماسیی كاریگەر» و ستراتیژی بگێڕن كە زۆرجار لە توانای خودی كورد بەدەرە. ئەوان دەبنە پردێكی بەهێز بۆ پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و جیهان. بۆ نموونە، توركمانەكان دەتوانن ببنە فاكتەرێكی گرنگ بۆ باشتركردنی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانی نێوان هەرێم و توركیا و چارەسەركردنی كێشەكان. هەروەها مەسیحییەكان (كلدان، سریان، ئاشووری) ڕۆڵێكی گەورەیان هەیە لە گەیاندنی دەنگی هەرێم بە وڵاتانی ڕۆژئاوا و ناوەندە ئایینییە جیهانییەكان وەك «ڤاتیكان». نامەیەك، یان پەیامێك لە هەرێمەوە بۆ ڤاتیكان، كاریگەری لەسەر نزیكەی دوو ملیار مەسیحی لە جیهاندا هەیە و دەبێتە هۆی ڕاكێشانی سۆز و پشتیوانیی نێودەوڵەتی. ئەم پشتیوانییە سیاسی و مرۆییە دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی فشارەكان لەسەر هەرێمی كوردستان. لە ناوخۆی هەرێمیشدا، پێكهاتەكان دەتوانن وەك «هێزی هاوسەنگ» ڕۆڵ ببینن. لە كاتی ململانێی توندی نێوان حزبە گەورە كوردییەكاندا، ئەگەر پێكهاتەكان وەك لایەنێكی بێلایەن و خاوەن هەڵوێستی نیشتمانی مامەڵە بكەن، دەتوانن گوشار بخەنە سەر حزبەكان بۆ ئەوەی بەرژەوەندیی باڵای هەرێم بخەنە پێش بەرژەوەندیی حزبی. بەشداریكردنیان لە پەرلەمان و حكومەت شەرعییەتی نێودەوڵەتی بە دامەزراوەكانی هەرێم دەبەخشێت و وێنەی هەرێم وەك مۆدێلێكی سەركەوتوو لە ناوچەیەكی پڕ لە توندڕەویدا نیشان دەدات.

بەڵام بۆ ئەوەی ئەم ڕۆڵە گرنگە ببینن، دەبێت چەند مەرجێك و ئالنگارییەك ڕەچاو بكرێن. یەكەم: نوێنەرایەتیی پێكهاتەكان دەبێت ڕاستەقینە بێت. نوێنەرەكانیان دەبێت گوزارشت لە ئیرادەی پێكهاتەكانی خۆیان بكەن، نەك ببنە «پاشكۆی حزبە گەورەكان»، ئەمەش پێویستی بە یاسایەكی هەڵبژاردنی تایبەت هەیە كە مافیان بپارێزێت و لە ململانێی سیاسی دووریان بخاتەوە. دووەم: گرنگیدان بە «پێگەی ئابووری و گەشەپێدان»ـی ئەو ناوچانەی پێكهاتەكانی تێدا دەژین (وەك دەشتی نەینەوا، عەنكاوە، ناوچە توركماننشینەكان و گوندەكانی ئێزدی و كاكەیی). مانەوەی ئەوان لەسەر خاكەكەیان بەندە بە بوونی هەلی كار و خزمەتگوزاری.

لە كۆتاییدا، هەرێمێكی بەهێز، ئەو هەرێمەیە كە تێیدا هەموو پێكهاتەكان هەست بە «دڵنیایی» و «یەكسانی» و «هاووڵاتیبوونی پلە یەك» بكەن. كاتێك ئەوان هەست بە ئینتیما دەكەن، ڕێگری دەكەن، لەوەی لایەنە دەرەكییەكان وەك «كارت» دژی قەوارەی هەرێم بەكاریان بهێنن. یەكگرتوویی نیشتمانی تەنیا یەكگرتنی حزبەكان نییە، بەڵكو یەكگرتنی دڵ و دەروونی هەموو پێكهاتە جیاوازەكانە لەژێر ئاڵای كوردستاندا. بێ ئەم یەكبوونە و بێ ئەم پێكەوەژیانە ڕاستەقینەیە، هیچ گەرەنتییەك نییە بۆ داهاتوو، بەڵام بە یەكڕیزی، كوردستانیان دەتوانن ببنە ژمارەیەكی نەخوێنراوە لە هاوكێشە ئاڵۆزەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.